Not: Ekte ''Dünden Bugüne Alevi Olmanın Bedeli'' (Alev Yayınları, İstanbul 2004) kitabımdan, kitaba adını veren yaşanmış öyküyü sunuyorum.

YORUMSUZ:

Dünden Bugüne Alevi Olmanın Bedeli

İsmail Kaygusuz

Londra İsçi Birliği lokaline giren Kamil, doğruca pencerenin önündeki masada tek başına oturan ak saçlı ve gözlüklü adamın yanına gitti. Bir süre başucuna dikelip onu izledi. O çok meşgul görünüyordu. Masanın üzerinde birkaç açık kitap, fotokopi çekilmiş yazılar, el yazısı kağıtlar yayılmış durumdaydı. Onları bir yandan dikkatle tetkik ediyor, bir yandan da notlar alıyordu.

                     .........Maras Katliyami...

Henüz öğle olmamıştı. Günün bu saatinde salonda fazla kişi yoktu. İki genç bilardo oynuyor, bir başkası onları seyretmekteydi. Üç kişi de televizyonun önündeki masada gazete dergi okuyor, tartışıyorlardı.

Yüzünden hafif sinsi gülmesini eksik etmeyen kırkını yeni aşmış Maraşlı Kamil, sonunda başındaki basık siperli şapkasını eliyle düzelterek seslendi: “Derviş bey kurban! Yine ne yazıp çiziyorsun? Seni hep görürüm okursun, yazarsın. Yine bir araştırmaya mı dalmışsın kurban? Alevilik üzerine olsun hemi!”

Derviş bey de kalın bıyıklarının altından hafif gülerek kafasını kaldırıp, gözlüğünün üstünden ona doğru baktı ve “He ya” dedi, “tam dediğin gibi. Sonra işimiz bu Kamil; okuyup yazmak. Hele otur karşıma. Tam şu sırada kafamdan geçiyordun biliyor musun?”

Kamil, çayları da ısmarlayıp otururken, “niye kurban? Nettik de sana, kafanı meşgul ettik öyle?” diye sordu. Konuşmayı sürdürdüler: “Canım, kafamdan seni geçirmem için bana bir şey mi yapman gerek Kamil? Söyle bakalım sen Elbistan’ın İnaç köyünü biliyor musun? Ya da böyle bir köy adı duydun mu?”

“Yok kurban duymadım böyle bir köy. Ama, yine de sorup soruşturayım Elbistanlı tanıdıklara. Bir şey mi olmuş o köyde?”

“Belki de o köy şimdi mevcut değil. Çünkü tam dört yüz on beş yıl önce bu köyden Alevi inançlı, büyük olasıyla bir dedeyi padişaha müzevirlemişler. O da bölgenin beylerbeyi ve kadısına buyruk göndermiş, adamı yakalayıp öldürsünler diye!”

Kamil’in yüzü birden değişti merak ve şaşkınlık içinde sordu: “Abaoov! Koca padişah bir tek adam için ferman mı yollamış? Nedenmiş kurban? Suçu neymiş dört yüz yıl önce yasamış o hemşehrimin? Kanlı katil miymiş? Eşkıyalık mı etmiş, netmiş? Niye Padişah özel ferman gönderip, hemşehrimin yakalanarak öldürülmesini istiyor?”

İnaç Köylü Yitilmiş Abdal’ın Suçu Alevi Olmak

Derviş bey ağır ağır anlatmaya koyuldu: “Suçunu soruyorsun; suçu Alevi olmak. Dönem, Kanuni Sultan Süleyman’ın torunu Üçüncü Murat (1574-1595) dönemi. Bu Padişah, sarayından dışarı adımını atmamış, zevk ve sefa içinde gününü gün eden; şiir yazan, bol içki içen ve çok sayıda kadınla ilgilenen biri. Alevilik ise, Kızılbaş, Rafızi ve mülhidlik adı altında resmen cürüm kavramı arasında sayılıyor. Kısacası Osmanlı adaletinde ölümle cezalandırılması gereken bir büyük suç, Alevi olmak! Şeriat bilginlerince Kuran’daki cihat -yani İslamiyet dışındaki inanç topluluklarını kafir sayarak, İslam’a dönmedikleri takdirde onlara karşı savaş açmak- kavramı içinde değerlendirilip fetvalar veriliyor. Anlayacağın, din temeli üzerinde kurulmuş Osmanlı devleti, şeriat hükümlerince Alevi olanı ‘kafir’ sayıyor ve katlini vacip kılıyor. Sünni halkın özendirilmesi ve ihbarcılığın devlete yardım olduğu fikrinin yaygınlaştırılması için, Kızılbaş öldürenler ‘cennet ve nimetleriyle’ müjdelendiriliyor.”

Kamil’in gittikçe artan şaşkınlığı arasında Derviş adeta soluk almadan konuşuyordu: “Osmanlı devleti sanki varolma siyasetini, Alevi inançlı tebasını tek tek yada toplu halde kıyımlara uğratarak yok etmekte görüyor. Cihat kuralları gereğince önce İslam’a, daha doğrusu şeriata davet ediliyor. Çoğu kez bu da yapılmıyor ya; alınan ihbar üzerine başka suçlar yüklenerek yakalanıp, yok ediliyordu. Nasıl mı? Onu da söyleyeyim; suçlunun elleri ayakları bağlanıp Kızılırmak’a atılarak, diri diri ateşte yakılarak yada boynu vurularak...”

Kamil safça söylendi: “Demek ki onlar da şimdikiler kadar zalımlarmış kurban!”

“Elbette ya, iyi dinle. Şimdi sana okuyacağım padişah buyruğuna göre, İnaç köylü Yitilmiş Abdal hemşehrine neler yapılmak isteniyor. Ancak dört yüz yıl önceki dil bugüne pek uymuyor. Bugünün Türkçe’siyle sana okuyacağım.”

Bütün bunları büyük bir ilgiyle izleyen Kamil kafasında toparladığı düşünceleri sonunda söze döktü : “Aklımı şaşırdım kurban. Hele oku hele, şu fermanı. Oku ki, dinleyek görek, İstanbul’daki koskoca padişah Yitilmiş Abdal hemşehrimle nasıl uğraşmış? Farzedelim Ankara’dan cumhurbaşkanı, Maraş’ın bir köylüğünden ben Kızılbaş Kamil Delirüzgar’a ferman etmiş! Bizim yaşadığımız 1978 ölüm fermanlarıyla, dört yüzyıl önce, 1577 yılında Maraş Alevisine gönderilen ferman arasında görek bir fark var mı?”

Sonra susup, dinlemeye koyuldu Derviş beyin okuduklarını:

“Zülkadiriye beylerbegisi ve Elbistan kadısına hüküm ki: Sen ki kadısın, mektup gönderüb Elbistan kazasına tabi İnaç nam kariyyeden Yitilmiş Abdal nam kimesne içün Kızılbaş olub, Şer’le hakkından gelinmek lazımdır deyu bildirmişsin...”

Derviş önündeki kitaptan kafasını kaldırıp, “burasını anlamış olmalısınız” dedi; “demek ki, İnaç köyünden Yitilmiş Abdal adındaki hemşehrini Kadı efendi Padişaha, ‘Kızılbaş’tır, şeriat kılıcıyla yok edilmelidir’ diye ihbar edip, cezalandırılmasını talep etmiş.” Yeniden okumaya daldı:

“İmdi mezburu ele getürmen emir edüb buyurdum ki vusul buldukta mezkuru ahar bir töhmet nami ile ele getirüb dahi ahvalin bermucibi şer’i şerif geregü ve...yani buyruğum varır varmaz, adı geçen kişiyi ağır bir suçlamayla yakalayıp, şeriat hükümleri gereğince ve...”

Birden sustu ve mırıltıyla sonuna kadar okudu ve “birkaç satır atlayıp, sadece son hüküm cümlelerini söyleyeyim sana, dedi:

“Dinsiz Rafıziler için eskiden çıkarmış olduğum padişahlık buyruğum üzere, o kişinin Şeri’at kılıcıyla hakkından gelesin! Hicri 985; bugünün tarihiyle 1577.”

Maraşlı Kamil Delirüzgar, Derviş konuşurken ve Elbistan kadısının şikayeti üzerine Padişahın gönderdiği buyruğu okurken; 1978 yılında devlet güvenlik güçlerini arkasına alan faşist çetelerin planladığı Maraş kırımını yaşayanların ve görenlerin anlattıkları olayları kafasından geçiriyordu. Derviş sözlerini bitirmiş, Alevi düşmanlığını bu tescilli belgelerle Sünni inançlı halkın arasına devletin nasıl sokup bugünlere ulaştırdığını düşünmeye dalmıştı ki, Kamil kafasından geçenleri dışavurdu ve Çakallu Memo’nun yüreğine çöreklenmiş karayılanın zehirini nasıl akıttığını anlattı.

Çakallu Memo’nun Yüreğindeki Yılan

Adı Türkoğlu’ya çevrilmiş, Alevilerin yaşadığı bir köy vardır Maraş’a fazla uzak olmayan. Burada Çakullu ismini taşıyan Şafii inançlı Kürt köyünden gelip, aralarına yerleşmiş birkaç aile yaşamaktaydı. Kendilerine iyice yaklaşmış ve kaynaştıklarına tam olarak inandıkları, güvendikleri bir tek kişi vardı içlerinde; Çakullu Memo. Aralarına sık sık gelir, birlikte konuşur tartışır, yarenlik ederlerdi. Kadınlarının kızlarının kaç-göç bilmediği köyün kapıları teklifsizce bu Sünni komşularına açıktı.

Aynı zamanda çift-çubuk araçları ustası olduğundan; yani karasaban, pulluk, boyunduruk yapmak yada onarmak becerisinden ötürü koca köyde girip çıkmadığı ve ekmeğini yemediği ev yoktu. Alevi komşuları onu, “Çakallu Memo bizden!” diyerek bağırlarına basıyorlar. Ama, Şafii komşu ve akrabaları, yarenlikten de olsa açık açık, “sen artık Kızılbaş oldun!” demekten çekinmiyorlardı. Kısacası, görünüşe bakılırsa herkes birbirinden memnun, gül gibi geçinip gidiyorlardı.

Son iki haftadır görünmüyordu Çakallu Memo. Kimse farkında değil, kimsenin arayıp sorduğu da yok. Aslında köyde hiç kimsenin eli işe varmıyor, ağzını bıçak açmıyordu. Maraş’tan gelen Alevi kırım haberleri, onları derin yasa boğmuştu. Aynı zamanda bir yandan da, çeşitli yollarla silah sağlayıp önlemlerini almaktan geri durmuyorlardı. Çünkü, filan Sünni köyün üç gün sonra, filan köyün Şafiileri öbür gün, köylerine saldıracakları söylentileri sürekli kulaklarına çarpıyordu.

Memo’nun akrabaları ve birkaç evlik Çakallu komşular, köyü bu süre içinde terk mi etmişlerdi ne? Kimseler ortalıkta yoktu. sözde Maraş kırımını duyalı beri onları gözetlemeye almışlardı. Oysa, her evde bir iki yaşlı dışında kimseler kalmadığının farkında bile değillerdi. Üstelik bilmiyorlardı ki, Maraş olayları daha başlamadan, yani Alevilerin oturdukları evler sözde belediye memurları tarafından işaretlenmeden önce, Sünni köylerin hepsine haber salınarak cihat çağrısı yapılıp militan toplanmıştı. Çakallu komşular da, gizlice eskiden geldikleri köye dönüp, akrabalarının evlerine birer ikişer dağılmışlardı.

İlginç olan, yani Türkoğlu köyü büyüklerinin, o evleri gözletmeye karar vermelerinin nedeni korunmalarını sağlamak içindi. Olaylar dolayısıyla öfkeleri kabaran köy delikanlılarından bir saldırı filan olmasın, eğer olursa korusunlar diye, önlem almışlardı. Ancak onları en çok şaşırtan Çakallu Memo’ydu; o da ortalarda görünmüyordu. Oysa onun gelip kendilerini teselli edeceğini düşünüyor, dertlerine ortak olacağını tahmin ediyorlardı. Çünkü onu hep kendilerinden biri gibi bağırlarına basmışlar. Hatta önümüzdeki kış onu, köyde yapılacak Görgü Cemi’ne bile çağırmayı tasarlıyorlardı. Neden çekinip, kimden korkup da ortalıktan yitmişti?

Öyle ki, Memo yanlarına gelip “komşular, Alevi dostlarım bu ne iştir olanlar? Biz Sünni aileler yıllar yılı içinizde yaşamaktayız. Sizlerden insanlıktan başka bir muamele görmedik hiç; sadece iyilik, sadece dostluk gördük canlarım! Sizin inancınız size, bizimkiyse bize. Şu koca köyde Sünni üç buçuk ev varız; hiçbir zaman önümüze çıkıp da, ‘ne diye camiye gidersiniz üç beş saatlik yolu teperek ve neden günde beş öğün eğilip doğrulur, yer öpersiniz?’ diye sorarak bize hiç karışmadınız. Öyleyse biz Sünnilerin, bizim yaptıklarımızı yapmıyorsunuz diye, sizleri kafir bellemeye ne hakkımız var?” diyerek kendileriyle her zaman yaptığı gibi konuşsun, hayıflansın ve üzüntülerine ortak olsun istiyorlardı.

Doğrusu dost ve yakınlık dediğin böyle günde belli olurdu. Maraş’ta kan gövdeyi götürmüş; gelen haberlere göre Alevilere, Yezid ordusunun Kerbela’da Ali evlatlarına yaptıklarından daha fazlasını reva görmüşler.

Kadın, çoluk-çocuk demeden doğramışlar paslı kılıçlar ve baltalarla. Kızılbaş avına çıkmış faşist destekli Şeriat bağnazları; cihada çıkmışlar cennetlik olsunlar diye.

Dost dediğin böyle günlerde yanlarında yamaçlarında olmalıydı. Çakallu Memo niye evinden çıkmıyor ve niye aralarında dolaşarak, ağızlarını bıçak açmayan Alevi dostlarına yakın durmuyor ve neden omuz vermiyordu kederlerine? Oysa yıllar yılı evlerini ocaklarını değil, yüreklerini açmış oraya kadar sokmuşlardı kendisini. Yoksa yezitlik, onun yüreğinin içinde bir kara yılan olmuş, çöreklenmiş yatıyor muydu? Yoksa Çakallu Memo ölümcül ısırığını bu güne mi saklıyordu? Hayır o dostları, candan komşuları, üstüne üstlük eli işe yatkın biricik ustaları; teklifsiz sofralarına oturan ve her evin külfeti-horantasından biriydi o. Böyle bir olasılığı kafalarından bile geçiremiyorlardı. Olayların başlamasından birkaç gün sonra Maraş kırımını haber aldıkları zaman yaptıkları bir toplantıda, birinin ağzından çıkan, “Çakallu Memo’dan bile kuşkulanmak gerek!” sözünü ağzına tıkayıvermişlerdi.

İkinci haftanın sonuna doğru diğer Sünni komşular dönmüş; mallarının davarlarının peşlerine ve işlerine gidip gelmeğe başlamışlardı. Üstelik ilk dönüş günlerindeki korku ve tedirginliğin hemen ardından, eskiden pek fazla olmayan bir sıcak yakınlık ve hal-hatır etme durumuna girmişlerdi. Ama, asıl yakınlık ve dert ortaklığı bekledikleri Çakallu Memo hala görünürlerde yoktu.

Çakallu Memo evindeydi ve karısından başka da bilen yoktu. Samanlığındaki kuru alafın arasında asılı, ot burmalarından bir gizli yuva yapmış, içinde saklanıyordu. Karısı ve tek çocuğu, bir ay oluyordu ki, gittikleri Akçadağ tarafında yaşayan anasıgilden, üç gün önce dönmüştü. Kadın evine girip daha bir soluk bile almadan kilerde, odada, ahırda ve ağılda bağıra çağıra kocasını aramaya başlamıştı. Onu kapkara bir yüzle samanlıkta kuru otların arasındaki bu yuvada gizlenmiş bulunca şaşırıp kaldı. Ama, hemen kendini toparlayıp otobüste duyduklarını anımsadı:

Yolculuğu sırasında çevresindekilerin konuşmalarına kulak kabartmış ve Maraş’ta kafir Kızılbaşların hepsinin kırılıp yok edildiği biçiminde sözler duymuştu. Hatta kadının kendisi bu sözlere kızmış, konuşmalarına karışarak, Kızılbaşların arasında yaşadıklarını ve hiç de söylendiği gibi kötü ve ahlaksız insanlar olmadıkları yönünde sıkı savunmalarını yapmıştı. Bunun üzerine adamlar, “öyleyse bundan sonra orada yaşamanız güçleşecek. Siz onları övseniz de, başınıza taç da yapsanız, mutlaka öç almak isteyeceklerdir, uyanık olunuz!”diye onu uyarmışlardı.

Kadın kocasına otların arasında ne yaptığını ve niçin gizlendiğini hiç sormadan, bu duyduklarını bir çırpıda ona anlatmıştı. Memo anlatılanları fırsat bilip fısıltıyla konuşarak şu yalanı uydurmuştu: “Adamların dedikleri doğru. Ben de bu samanlıkta tam bir haftadır saklanmaktayım. Korkumdan dışarı çıkamıyorum. Sakın kimseye söyleme burada bulunduğumu. Biraz zaman geçsin. Havayı kokla, dinle bakalım neler konuşuluyor; çevreyi iyi kolaçan et!”

Çakallu Memo müthiş bir korku azabı yaşıyordu. Daha doğrusu, bir türlü gözlerinin önünden gitmeyen kendi yarattığı korkunç olayı yaşıyordu. Dehşetle açılmış gözlerle her biri, “Niçin? Neden? Kimsin sen? Ne yaptım ben sana?”, dercesine kendisine bakarak, kavak gibi devrilip önüne cansız uzanmış iki erkek bir kadının yüzleri gözünün önünden gitmiyordu. Hele bir gözlerini kapatıp biraz kestirmeğe çalışsa, yine karşısına çıkıyor dehşetle açılmış o gözler aynı soruları ha bire yineliyorlardı.

Artık bu korkulu hayal karşısında gözlerini kapatamaz olmuştu. Oysa o zaman, çevresindeki silah sesleri ve “Allah, Allah, Allah! Kızılbaş kafirine ölüüüm! Cihat günü bugün ey ehli İslaaam! Üç Kızılbaş öldür, cennetin kapıları açılsın güldür güldür!” naraları arasında, o dehşetle açılmış ve birkaç saniye sonra sonsuza kapanacak olan gözlerin sorularını kahkahalarla şöyle yanıtlamıştı:

“Niçin mi seni öldürüyorum? Çünkü sen Kızılbaşsın ve bir kafirsin! Cennetimi kendi elimle yapmak istiyorum. Onca yıldır Kızılbaşların içinde yaşıyordum, ama bilmiyordum, Kızılbaş öldürmekle cennete gidileceğini. Kim olduğumu merak ediyorsan, adımı da söyleyeyim; ben Çakallu Memo, Türkoğlu köyünden!”

Bir haftadır hep açıktı gözleri Çakallu Memo’nun. O ölü benizlerde yuvalarından fırlamış kendine bakan gözleri görmemek için, değirmen taşı gibi ağırlaşmış gözkapaklarını bir türlü kapayamıyordu. Dışarı çıkması da olası değildi. Çünkü onu kendilerinden sayan Alevi komşuları soru yağmuruna tutup, iki üç haftadır nerede olduğunu öğrenmek isteyeceklerdi. Onlara hiç diyebilir miydi, Maraş’ta Kızılbaş avındaydım?...

Çakallu Memo’nun karısı, yakınları ve Sünni komşularıyla ilk karşılaşmasında, onların hem Alevi komşularına karşı davranışlarının değişmiş ve hem de kendisi için ‘Kızılbaş Memo’nun karısı’ suçlamasını bırakmış olduklarına gördü. Çok kere şakadan da olsa laf atmadan yanından geçmezlerdi. Ertesi gün ürkek adımlarla köy meydanını geçip, çeşmeye suya gitmişti. Hangi köşeden çıktıklarının farkında olamadığı Alevi komşularından kadınlı erkekli birkaç kişi sarı sarıverdiler çevresini.

Kadının benzinin birden sapsarı kesilmesine anlam veremeyen gruptan birisi sordu-sual etti. Herkesin düşündükleri ve içinden geçirdikleri o dile getirdi: “Nerede bizim Çakallu Memo? Biz onu Alevi dostu bilirdik; yalnız evimizin başköşesine, soframıza değil, yüreğimizin tahtına oturtmuştuk. Dost tanır, can bilirdik. Yer yarılıp da yere mi girdi? Biliyoruz ki sen uzaklarda, Akçadağ’da anangildeydin. Maraş’ta Alevi kıyımı yapıldı; çoluk çocuk kadın demeden yüzlerce insan boğazlanmış, gebe kadınların karınları deşilmiş ve kurşunlanmış bacım, belki duymuşsundur. Bekledik ki, Memo gelip acımıza ortak olsun, onu bizden bilirdik! Ama, asıl korkumuz, Çakallu Memo’nun bizlere yakınlığı ve dost oluşu yüzünden başına bir iş gelmiş olması bacım. Zaten adama Kızılbaş Memo diyorlardı sizinkiler. Seni bekliyorduk ki, haber verelim; biz bu korkudan onu aramaya başladık bile. İnşallah karayezitler başına bir iş getirmemiştir dostumuzun!”

Herhangi bir kötülük yapacaklar diye baştan çok korkmuş olan kadın, şaşırmıştı bu sözleri duyunca. Kendisinin ve kocasının, komşuları hakkında kötü düşündükleri için üzüldü. Öteden beri kendilerini çok seven ve candan dost olan bu insanlar ne diye birden düşman kesileceklerdi?

Maraş’ta olan kıyımdan onlara neydi? Bu adamlara, Alevilere saldırıda bulunanlar kudurmuş olmalı! Bunlar kafasından geçerken, kocasının Maraş olayları yüzünden kendilerinden korktuğu için samanlıkta saklandığını söylemek istedi, sonra vazgeçti. Onlara hala eve gelmediği ve uzak bir köyde bir ağanın yapısında duvar ustalığı yaptığı; ama yakında geleceği haberini yolladığı yalanını uydurdu. İlk aklına gelen bu olmuştu.

Kadın eve dönünce, köylülerle aralarında geçen bu konuşmayı sevinçle kocasına anlattı. Buna rağmen onun ortaya çıkmamasına anlam verememişti. Aradan üç yada dört gün geçti. Sabah gün doğmadan çobanlar sürülerini henüz köyden çıkarıyorlardı. Davarların sığırların arasından içi asker dolu bir cip, hayvanları iki yana dağıtarak köy meydanına doğru yöneldi. Cip ağır ağır ilerlerken bir subay çobanlardan birini çağırdı ve ona bir şeyler söyledi. O da elini uzatarak sorulan yeri gösterdi.

Koyunlarını, keçilerini ve sığırlarını sürüye katmış dönen kadınlar, çocuklar ve erkekler köy meydanının ortasında duran askeri cipten çıkan bir mangaya yakın askeri seyre koyuldular. Askerler silahları ellerinde koşar adım Çakallu Memo’nun evinin yanından geçtiler. Sonra birden dönüp, arkadan dolaşarak binayı sardılar. Subay ise kapıya çıkmış oğlunu çağırmakta olan Memo’nun karısının yanına geldi. Kadın, subayın kapılarına doğru yönelip gelmesi bir yana, bir şey sormadan kendisini içeri itekledikten sonra yavaşça, kocasına seslenmesini istemesine bir anlam veremedi.

Kadın avludan geçip samanlığa yönelerek, kocasına adıyla seslendi. Hiçbir şeyden haberi olmayan Çakallu Memo’nun öfkeli, ama kısık sesi derinden derine duyuldu: “Kız ben sana demedim mi beni böyle yüksek sesle çağırma! İnşallah oğlan yanında değildir. Ne var ne istiyorsun? Gel de burada söyle, ne söyleyeceksen!”

Subay yanındaki iki askere işaret vermesiyle onlar, sten tabancalarında elleri tetikte samanlığın kapısını tekmeleyerek açıp daldılar içeri. Çakallu Memo askerleri karşısında görünce, kuru ot balyaları ortasındaki yuvasında donup kaldı. O dehşetle açılmış üç çift göz, zaten hangi yana baksa kendisini izliyordu. Birden, “yandım Allaaah!” diye bağırarak kendini iki askerin ayaklarının dibine attı. Onu kollarından tutarak sürükleye sürükleye dışarı çıkardılar. Olanlardan hiçbir şey anlamayan karısı çığlık çığlığa bağırmaya başladı:

“Nereye götürüyorsunuz kocamı? Kocam size ne yaptı? O karıncayı bile incitmemiştir hayatta. İnanmıyorsanız köylülerden sorunuz!”

Bu arada köylüler askeri cipten, ak bir kuşak takmışçasına beli sargılı bir delikanlının iki asker tarafından çıkarılıp, Memo’nun evine yöneldiklerini gördüler. İki yanda artan kalabalığın arada bıraktığı boşlukta yürüyerek, hep birlikte Çakallu’nun kapısını önüne geldiler. Subay ve askerler onu sürükleyerek dışarı çıkarmışlardı. Karısı bağırıp çağırıyor, ama köylülerden tek ses eden yoktu. Şaşkın ve kuşkulu olup bitenleri seyre koyulmuşlardı. İki askerin arasında gelen delikanlı onu görünce bütün gücüyle bağırdı:

“İşte bu zalım oğlu zalımdı üçümüzü de kurşunlayan. Abim üstüme düştüğü için bana sadece üç kurşun saplandı, ölmedim. Bu zalım adam kahkaha atarak bağırıyordu: ‘İşte cenneti kendi elimle hazırladım. Bana Çakallu Memo derler, Kızılbaşların arasında oturuyorum...’ Bu köyün adını söyledi, üçümüzün de öldüğünü sandığından adresini verdi. Herhalde Tanrıya adresini veriyordu ki, buradan alıp cennete göndersin merhametsiz adamı.”

Çakallu Memo kafasını hafif kaldırdı. O gözleri hemen tanıdı. Haftalardır gözünün önünden gitmeyen dehşetle açılmış o gözleri nasıl unutabilirdi ki? Belleğine altı kara delik açılmıştı o gözlerin bakışlarıyla. Yeniden kafasını önüne eğdi bakamadı köylülerinin yüzüne.

“Doğru,” diye fısıldadı ve arkasından ünü çıktığı kadar bağırdı: “Atın beni şu komşularımın önüne, parçalasınlar; ama bu güzelim insanların ellerine yazıktır. Çağırıp köyün bütün itlerini, onlara parçalatsınlar. Ben karayüzlü, kapkara yürekli bir karayezidim...!”

Orada bulunan komşularından ve köylülerinden hiç kimse tek sözle bile karşılık vermedi. Karısı da onun için bağırıp çağırmayı kesmiş ve sanki taş kesilmişti. Sadece on yaşlarındaki oğlunu bağrına basmış, anlamsız anlamsız komşularına bakıyordu. Seyirci durumundaki Türkoğlu köylüleri “Çakallu Memo’nun yüzü” deyip deyip yere tükürdüler. Memo cipe bindirilip götürülünce, ağır ağır yürüyerek evlerine girdiler. Hepsi de içinden aynı sözü mırıldanıyordu:

“Meğer kara yılan karayezidin yüreğindeymiş!”

Bunları anlatırken gözleri yaşla dolmuş olan Kamil Delirüzgar sustu. Derviş bey ona, “Kamil can,” dedi, “bir keresinde eğer dilimi tutmasaydım, beni de satırla doğrayacaklardı karayezitler cennetlik olmak için.” ve ilkokul öğretmenliğinin ilk yılında, 1962'de yaşadığı o korkulu akşamı özetledi:

Satırlı Bıçaklı Ölümcül Bir Akşam Yaşamak

Ekim ayının son günleriydi. Okullar açılalı iki ayı geçmişti. Yeni atanmış olduğu Kızılmağara köyü okuluna okul denemezdi ya; bin bir uğraş sonunda kandırabildiği Rezo’nun boş evini sınıf yapmış kullanıyordu. Bir, iki ve üçüncü sınıflar bir arada ve kırk kişi kadardı bütün öğrencileri. Bağlı olduğu ilçe eşek-katır sırtında on saat sürdüğünden, okul araç ve gereçlerini sağlamak öyle pek kolay değildi. Tek çözüm tren istasyonuna inip, Hekimhan üzerinden Malatya’ya gitmekti. Kısacası iki gün okulu kapatmak zorunda kalacaktı.

Daha üç aylık, çiçeği burnunda genç öğretmen kendi okul defterlerinden boş yaprakları kopararak ve kurşun kalemle bir yüzü yazılı kağıtları silgiyle silerek öğrencilere dağıttı. Elinde bulunan üç-beş kalemi ve kitabı ortak kullandırıp, ders sonlarında geri toplayarak iki ay boyu eğitim-öğretimi (!) sürdürdü. Her şey tükenip bıçak kemiğe dayanınca, ulaşması olanak dışı olan müfettişi ve ilköğretimden izin almak gerekliliğini düşünmeyi bir yana atıp, okulu kapatarak yola çıktı..

Muhtarı haberlediği gibi, müfettişin teftişe gelmesi olasılığını da göz önünde tutarak ona verilmek üzere bir mektup yazıp ona bıraktı. Bu mektup, okulu kapatıp giden öğretmen için açılacak soruşturmada sorulacak soruların yanıtlarıydı. Yani genç öğretmen, kendi kendine disiplin sorgulamasını açıyor ve savunmasını da müfettişe verilmek üzere köy muhtarına bırakmış oluyordu.

Güz soğukları çoktan başlamıştı. Eğer kar kapıyı keserse, en az üç ay boyunca köyden bir Allah’ın kulu kapı dışarı çıkamazdı. Bu nedenle öğretmen kendi kışlık gereksinimlerini de görmek zorundaydı. Karar verdiği gün okulu kapattı ve öğrencilerine ertesi gün gelmemelerini söyleyerek.

Mehmetmustafa’nın oğlu olan öğrencisi Hüseyin’i yanına alarak öğleden sonra yola çıktılar. Kafalarını yüzlerini sarıp sarmalamışlardı. Ellerinde ise kocaman, kalın kalın sopaları vardı, kendilerini kurttan ve köpekten korumak için.

Yayaydılar. Önce Delihasanyurdu köyüne uğrayacaklardı. Üç saatlik yol demişlerdi ya; köylük yerde güneşin doğuşu batışı ve çevredeki dağların tepelerin gölgelerinin, yamaçları ve düzlükleri basmasıyla zamanı ölçtüklerinden (!), kafalarındaki saat kavramına kesinlikle güvenilmezdi. Yılbız kalesi dedikleri gediği aştıklarında, koyu bir sis basmıştı her yanı. Birkaç adım ötelerini göremiyorlardı. On beş yaşlarında ve okulun en yaşlı öğrencilerinden olan Hüseyin,”öğretmenim kese yoldan gidelim ki çabuk varalım” dediği için, keçiyolunu bırakmış dağdan bayırdan ilerliyorlardı.

Hüseyin koyu sisin ortasında birden durdu ve iki yana bakarak, “öğretmenim dedi, belliklediğim yerleri pustan göremiyorum. Yoldan da çıktık. Ne yana gideceğimizi bilmiyorum. Daha fazla ilerlemeyelim; eğer yanlış yoldan gidersek kayadan-mayadan düşeriz. Çünkü buralarda sıra sıra kayalıklar, uçurumlar var. En iyisi izimize geri dönelim.”

Genç öğretmen önlemini almıştı yola çıkarken. Gidecekleri köylerin güneşin doğduğu yönde olduğunu birkaç kişiden ayrı ayrı sorup öğrenmişti. İki ay önce atandığı köye gelirken, Malatya’da bir kitapçı dükkanında görüp satın aldığı pusula yanındaydı. “Dur, dedi Öğretmen, dönmeyelim. Önce pusulayla yönümüzü bulalım.”

O, pusulada doğu yönü saptamaya çalışırken Hüseyin, eline taş alarak ileri doğru fırlattı. Küçücük taş büyük gürültüler çıkararak düşünce, ikisinin de rengi attı. Çünkü tam bir uçurumun başında bulunuyorlarmış meğer. Sekiz on adım sonra rahat uçurumdan uçabilirlermiş. Gerçekten yollarını şaşırmışlar, doğuya değil güneye doğru uzun süre yürümüşlerdi.

Köye ancak güneş batımında ulaştılar. Yoğun sis de kalkmıştı. Hüseyin’i Delihasanyurdu’ndaki akrabalarına bırakıp, onların yanına katmış oldukları bir başka delikanlıyla, karanlık dağları tam bastığında Kurşunlu bucağına indiler. Genç öğretmen Delihasanyurdulu delikanlıyla, iyi tanışları olan köyün varlıklısı Çerçi Ali’nin evinde konukladılar.

Çerçi Ali’nin evi başka konuklar ve komşularla doluydu o akşam. Ama, ilk kez evlerine gelmiş olan Kızılmağara köyünün öğretmeni baş konuk edilip köşeye geçirildi. Yemekler yendi, ayranlar ve şerbetler içildi. Çaylar hazırlanırken sohbet koyulaşmaya başlamıştı. Bu arada camide kılınan akşam namazı dönüşünde epey komşu birikmişti.

Çerçi’nin keçeler, kilimler ve duvar diplerine fırdolayı geniş yastıklar döşemiş olduğu, kocaman avlu silme erkek doluydu. Ocakta yanmakta olan kocaman meşe kütüğünün, ısısının çoğu bacadan gitmesine rağmen, kalan sıcaklığı avluyu rahat ısıtmaktaydı. Öyle ki, evin giriş kapısını çifte kanatlarından biri sürekli yarı aralık tutuluyordu. Her yaştan erkek vardı, ama karşı cinsten görünürde hiç kimse yoktu. Ancak yemek esnasında ve şu anda çaylar içilirken, sağdaki duvardan avluya açılan bir kapıdan kafası yüzü örtülü bir kadın elinde tabakla, tepsiyle çalaca görünüp, onları ortada hizmet eden erkeğe vererek gözden kayboluyordu. Konuşmalar, sohbetler erkek erkeğeydi.

Herkes birbirini tanıyordu. İçlerinde tek yabancı genç öğretmendi. Ama, bu onların istedikleri konularda ve istedikleri biçimde konuşmalarına engel değildi.

Akşam namazının arkasından ne hakkında mı konuşuluyordu? Kızılbaşlar, yani Aleviler hakkında: Namaz kılmadıklar ve oruç tutmadıkları için hepsi kafirdi! Ne kiliseleri vardı Hıristiyanlar gibi, ne de havraları Museviler gibi. Camileri de olmadığına göre dinsizdi bunlar, Allah’ın cehennemi onlar içindir. Her biri bir cehennem odunuydu; günahkarların atıldığı katran kazanlarını, altında yakılarak fokur fokur onlar kaynatacaklardı! Muhammed’in yetmiş iki ümmetinin dışında bulunuyor ve Yecüc Mecücler gibi fısk ü fücur içindeydiler! Gizli gizli toplanıp sığır-sıpa gibi birbirlerine karışırlarmış, Kim kimin babası, kim kimin öz kardeşi, bilmezlermiş onlar. Analarını da kendisini doğuranlara tanıklık etmiş olanlar belirlermiş. Daha neler neler...

Genç öğretmen konuşmanın yatağını değiştirmek için çevrenin tarımsal sorunlarından, özellikle meyvecilikten söz etti. Kendi köylerinin arazisinde bağ yapılıp üzüm yetiştirilebileceğini anlattı. Sonra Hasançelebi ve Bicir köyü örneklerini vererek, başka çalışma alanlarına el attı; kömür ve krom madeni işçiliğinin gelişmeleri yönünde durduysa da başaramadı konuyu değiştirmeği. Adlarını söylediği köylerin Alevi oluşu yüzünden, yine Kızılbaş konusuna girildi. Ve Kızılbaş köylerinden anılara geçildi.

Öğretmenin bu arada, ilk kişinin anlattıkları arasına girme fırsatı yakalayarak, İslam tarihine dalması ve Kuran’dan bazı ayetler okuyup dinsel açıklamalar getirmesi bir süre konudan uzaklaştırdı. Herkes suspus olup takdir edici mırıltılarla onu dinledi. Buna rağmen öğretmenin ikinci bir konuya atlamasına meydan verilmedi. Çeşitli girişimleri onları Kızılbaş öykülerinden uzaklaştırmak için işe yaramadı. Tam tersine dinsel konularda ayrıntılı konuşması ve hocalarından bile duymadıkları bilgilerden söz etmesinden, kaş-göz-baş işaretleriyle öğretmenin Sünni bir din hocasının oğlu olduğuna karar verilmişti. Genç öğretmenin sıkıntılarının arttığının kimse farkında değildi. Bu kez ev sahibi konuşmaya başlamıştı:

“Benim adım Ali ya, üstelik pala bıyıklıyım. Alevi köylerine gittim mi, niye yalan söylüyeyim rahat ediyorum. ‘Adına kurban olayım Ali’m, sen mi geldin? Safa geldin yüzüm basa geldin!’ deyip elime ayağıma kapanıyorlar. Akçadağ Alevileri arasında kimi yerde Bicirli ya da Hasançelebili, kimi yerde Mezirmeli ya da Sinemilli oluyorum. Bu köylere gittiğimde de Akçadağ’ın köylerinin adlarını veriyorum. Benim en değerli müşterilerim Alevilerdir. Onların kadınlarında kaç-göç, kapanmak filan yok; sığır-sıpa gibiler. Ne elma yanaklı kızlar, ne karpuz götlü gelinler gördüm!”

Kahkahalar arasında çevresinde kendisini can kulağıyla dinleyenlere kısık sesle: “Ne elma yanaklar dişledim ve ne karpuzlara bıçak attım o mum söndü toplantılarında bilemezsiniz!...” cinsinden bir sürü akla hayale gelmeyen yalan ve kara çalmalar anlatırken, öğretmenin bir sorusu üzerine, toplantılarına katıldığını ve olayları bizzat yaşadığını yemin-kassem söylemekten çekinmedi. Ama, her şey zifiri karanlıkta gerçekleştiği için, kimsenin kimseyi tanımasının mümkün olmadığını da eklemekten geri durmamıştı.

Çerçi Ali’nin sözlerini bitirmesi üzerine ağızbirliği etmişçesine aynı cümleyi yinelediler: “İşte bu yüzden Kızılbaşların katlini vacip kılmışlar!”

Birden içlerinden biri diz kurup doğruldu ve yumruğunu sıkarak bağırdı: “Kuran’da yazılıymış. Dün cuma namazında Hoca söyledi unuttunuz mu? Üç Kızılbaş öldüren cennete gidermiş. Vallah billah bir punduna getirsem, üç tane değil, tam on üç tanesini satırla doğrarım! Allah’ın buyruğunu yerine getirmek her Müslüman’ın boynunun borcu!”

Genç öğretmen fena halde korkmuş ve bir titreme almıştı elini ayağını. Belini yastığa iyice yaslayıp elleriyle iki yanından kavramıştı sıkıca. Anlayacaklar diye ödü kopuyordu. Öfkeli adamı bazıları onayladıysa da, bazıları anlaşılmaz mırıltılar çıkartarak geçiştirdiler.Yanındaki ise aklına yeni gelmiş bir öyküyü anlatmak için sabırsızlanırken, kendi kendine gülüyordu. Birden giriverdi avluda oluşmuş soğuk esintinin içine ve anlatmaya koyuldu:

Bir Çuval Dolusu Hıyar Öyküsü

“Yahu şu Kızılbaşlar aslında çok ömür adamlar. Ne benzetişler, ne mizah ve ne mantık oyunları var adamlarda; akıl sır eresi değil! Bicir’de bir Alevi ahbabım var. Bir gün onunla konuşuyorduk, sordum: Yahu siz Aleviler, karınlarınızla yattıktan sonra yıkanmazmışsınız, doğru mu bu? Oysa Kuran da yazılı bu, Allah’ın buyruğu!”

‘Hadi canım sen de! Allah’ın başka işi yok da karımla benim arama mı giriyor? Her şeye de karışıyor. Ama, aramıza öyle sık girerse, yanlışlıkla başına bir gelebilir, dedi. Arkasından: ‘Soruna gelince; doğrudur yıkanmayız, sadece yıkarız!’

Ben pek bir şey anlamamıştım söylediklerinden. Sonra bir temsil getirdi gülmekten bayıldım kaldım. Ne dedi biliyor musunuz? Bana bir soru sordu: ‘Bir çuval hıyar doldurmuş bahçenden eve geliyorsun. Sırtındaki çuval delinmiş ve tam kapının önünde biri çamura düştü. Ne yaparsın?’

‘Suya çalar; siler, kurular ve öbürlerinin yanına korum. Atacak değilim ya!’ dedim.

‘İşte biz de öyle yapıyoruz. Temizce yıkayıp, kuruladıktan sonra yerine koyuyoruz hıyarımızı. Ama siz, bir çuval hıyar olan bedeninizi iki tas su dökerek yıkamaya kalkışıyor ve temizlendiğinizi sanıyorsunuz. Var çamaşır günü yıkan, haftadan haftaya paklan sabunla köpürte köpürte. Hem birbirinizi sevip okşayıp, karılarınızla canı cana katacaksınız. Sonra da birbirinizden nefret etmiş, iğrenmiş, birbirinize bok atmışçasına sular altından geçeceksiniz!”

Adam bunları anlatırken Çerçi Ali’nin çay içmekte olan konukları gülmeye başlamış ve satırlı-bıçaklı ölümcül hava değişmişti. Ama asıl, ha şimdi Alevi olduğunu anlayıp kendisini satırla doğramaya kalkışacaklar, korkusu kalkmıştı öğretmenin üzerinden.

Canın Kadın mı istedi

Kamil Delirüzgar, “iyi ki bir delilik edip de söylememişsin Alevi olduğunu” diye söze girerek, susturdu Derviş beyi. Böylece anılarından onu çekip alarak kendisi konuşmayı sürdürdü:

“Alevi olduğunu söylemek değil, onların lehinde bile konuşsaydın, senden kuşkulanır ve yine yok ederlerdi. Ben Kozan cezaevinde yatıyordum. Altmış beş yaşlarında Avşar Türkmeni bir Sünni, kaçakçılıktan içeri atılmış ve bizim koğuşa verilmişti. Bir gün aramızda bulunan genç bir tutuklu, kadın kız özleminden söz etti. Bu Avşar ne dese beğenirsin kurban?: ‘Oğul, günün de az kalmış senin. Çıkar çıkmaz bir Kızılbaş köyüne git. Orada tuttuğun kadınla kızla o işi yaparsın. Böylece hapishanedeki kadınsızlığın acısını çıkarırsın’

Bunları duyunca nasıl kafam attı. Adamı öldüreyazdım bırakmadılar. Yezidoğlu yeziddeki zihniyete bak sen; canı kadın isteyeni Kızılbaş köyüne gönderiyor. Sanki Alevi-Kızılbaş köyleri açık genelev. Bütün koğuş yüzüne tükürdü. Yoksa kahrolurdum. Bu adamlar işte böylesine yüzsüz, böylesine namussuz. Senin Çerçi Ali de utanmasız sıkılmasız yalan söylüyordu. Herifler Alevilerin içine girer, dost ahbap olur, hatta kirve olurlar. Ama, Çakallu Memo da olduğu gibi yezitlik, kapkara bir yılan olmuş onların yüreklerine çöreklenmiştir, çıkmaz Allah çıkmaz! Sana Maraş kırımından bir olay daha anlatayım, iyi işit kurban...”

Birden yandaki masada oturan ikisinden de yaşlıca, ince çökük yüzlü şapkalı adam seslendi. Kamil’in yeni bir olay anlatmasına meydan vermeyip yapıştırdı sözlerini: “Avşar yezidi ve Çerçi Ali gibi konuşanları benim dedemin düzeniyle bir gecede yok edeceksin ki, başkalarına örnek olsun!”

Sözünün kesilmesine aldırmayan Kamil hemen, “gel hele şöyle yanımıza kurban” dedi, “adın ne senin kurban, nerelisin?”

Yerinden kalkıp, masalarına oturan adam hemen kendini tanıttı ve anlatmaya koyuldu tezelden: “Adım Kalender, Pazarcık’ın köylüklerinden olurum, ama Akçadağ’dan gelmeyiz. Oraya da Malatya’nın bir başka köyünden kaçıp gelmişler seksen doksan yıl önce. O yüzbaşı olayının hemen arkasından göç edip izlerini yitirmişler...”

Öbür ikisi aynı anda sordu: “O hangi yüzbaşının olayı? Anlat hele Kalender kurban anlat!”

Kalender zaten sormasalar da anlatacaktı. Onun için yanlarına gelmemiş miydi? Deminden beri kulak kesilmiş onları dinliyordu. Hemen anlatmaya koyuldu:

Muradiye Olayı

“Dedem ya da dedemin babasının Malatya toprağındaki köyünün adı Muradiye imiş. Şimdi böyle bir köy var mı yok mu, onu bilmem. İşte bu köyün en ileri geleniymiş, adını taşıdığım dedem Kalender ağa.

Güz gününün bir akşam üzeri, bir yüzbaşının emrindeki on beş askerle köye girmişler. Sözde Kürt eşkıyası peşindelermiş; atlı ve pür silahlıymış hepsi de.

Kalender ağa köyün hem ileri geleni hemi de muhtarıymış. Konağından konuk eksik olmaz, sofrası yerden kalkmaz biriymiş. Birkaçı evli, yedi tane de oğlu varmış yiğit mi yiğit; her birinin boynundan adam asılırmış.

Köylülerden biri düşmüş önlerine askerlerin getirmiş Kalender dedemin konağına. Üzerlerinden indikleri atları konağın duvarının önünde bulunan tavlalara bir sırada bağlamışlar. Oğlanlar koşup açmışlar samanlığın kapılarını; doldurmuşlar arpayla samanı atların torbalarına, geçirmişler başlarına.

Hayvanlar arpayla samanı iştahla kütürdetirken, zabit ve askerler, bizim Kalender dedenin dört bir yanı sedirli ve gelinlerinin kızlarının dokuduğu kilimlerle döşenmiş konuk odasında istirahata çekilmişler. Silahlarını, kütüklük ve çizmelerini çıkarmış sedirlere yan gelip yatmışlar.

Ağa dediysek, öyle köyleri, büyük çiftlikleri olan bir ağa değilmiş benim Kalender dedem; sadece köyün sayılıp sevilen adamı, sözünden çıkılmayan yöneticisi. Ayrıca Aguçanlı Seyyidlere bağlı Dede vekiliymiş; kendisine ayrıca Kanber Baba diye çağırırlarmış.

Bilirsiniz Alevi köylerinde, kış ayları dışında cem-cemaat yapılmasa da sık sık köy kurbanı ya da adak kurbanları keserler. Böyle zamanlarda her ev bulguru, yağı, tuzu, odunu ve parasıyla kolundan ne koparsa katılıp ortak kazan kaynatırlar. Kocaman kara kazanlarda pişen etli aş ve saç üstü yufkaları evlerdeki birey sayısına göre dağıtırlar. Bu sırada düvazlar okunur, sazlar çalınarak samahlar da dönülür. Lokmalar dualıdır yenilir içilir, ama artar eksilmez.

Yine bir güzel gelenek daha vardır Alevi köylerinde; bir eve tanıdık veya tanımadık konuklar gelse, hemen o eve komşular hoşgeldine koşarlar. Ev sahibinin durumunu kolaçan ederek turşu, pekmez, peynir, yağ, yoğurt gibi katkılarla eksiğini noksanını tamamlar. Konuklar sofrasına katkıda bulunurlar. Konuk sahibinin sıkıntıya düşmesine hiçbir zaman izin vermezler. Konuk sayısı fazlaysa akşam herkes birini birkaçını kendi evlerine yatıya götürürler. Çünkü hepsi Muhammed Ali Yolu’nda aynı dedenin talibidirler. Yol talibi ve daha önemlisi musahiplik bağları yüzünden, hepsi bir evin külfeti gibi ana, baba, çocuk, kardeş ve bacıdırlar.

Bizim Kalender ağa, dede vekili olarak hep yaptığı gibi peyik (haberci) salıp, zaten yirmi, yirmi beş haneli olan köyde her aileye haber etmiş atlı tüfekli hükümet adamlarının geldiğini. Böylece herkes kolundan ne koparsa getirmiş ve Kalender dedemizin konuk sofrasına katkıda bulunup zabit ve neferlere tam bir şölen verilmiş gün batımında.

Kalender ağa konuklarla konuşup ilgilenirken bir yandan da içinden, ‘eh!’ diyormuş, ‘hem kendilerinin hem de atlarının karınlarını tıka basa doyurduk. Madem eşkıya çetesi takibindeler, bir de kahve içtiler mi, kalkıp görevlerine giderler. Asker görev başında gerek. Yatıya kalacak değiller ya!’

Ama gitmemişler. Karanlık bastığı halde, hala sere serpe oturmakta ve neşelerini bulmaktalarmış. Bir de aralarında pıskırıklı gülmeler içerisinde fısıltılı bir toplantı yapmışlar. Sonra Yüzbaşı efendi yüksek sesle “Kalender ağa” demiş, “buranın Kızılbaş köyü olduğunu biliyoruz. Yine biliyoruz ki kilerlerinizde, yüklüklerin altında yıllanmış şaraplarınız vardır. Bize bir iki testi yeter yani...”

Kalender ağa, “Zabit efendi, şeriatta şarap haram buyrulur. Alevi köyündesiniz diye, boyunuzla birlikte günaha girmeyin. Biz günahınıza ortak olmayız. İnancınızın icaplarına uymalısınız. Hem sonra eşkiya üstündesiniz” diyerek, şaka yollu uyarmışsa da tınmamışlar. Testiler dolusu şaraplar gelmiş ve hepsi çakırkeyif olmuşlar.

Şaraplar içilirken Dedemiz, adamların köyde gecelemeğe karar verdiklerini anladığından, ikisini üçünü kendine ayırıp, diğerlerini köyde durumu uygun ailelere dağıtmak üzere haber salarak yataklarını hazırlatmış bile. Kısacası hükümet adamlarının rahat ettirmek için her türlü önlemler alınmış; yemek içmek son bulunca alıp evlerine götüreceklermiş görevli kılınanlar...

Muradiyelilerin bu konukseverliğine bakın, bir de -şimdi anlatacağım- onların yaptıklarına:

Cibilliyetsiz Yüzbaşı

Askerlerin her biri birer tas şarap içtikten sonra Yüzbaşı bir toplantı daha yapmış kendi aralarında. Kalender ağa dahil hepsini dışarı çıkarıyormuş toplantı yaptıklarında. Önce fiskoslar, arkasından yılışık gülüşmeler derken, ciddi ve emredici bir tonla Zabit, ev sahibiyle teke tek konuşmak isteğini söylemiş. Bir odaya çekilmişler. Zabit efendi buyurganlığını sürdürerek ‘bak Kalender ağa’ demiş, ‘ben ve askerlerim aylardır dağlardayız. Yedirip içirdiniz. Karnımız adamakıllı doydu. Hani sözün gelişi denir ki, Türk’ün karnı doyunca siki kalkarmış. Biliyorum ki, siz Kızılbaşlar bu işi çok hafife almaktasınız. Size göre, mum söndü gecelerinizde ana, bacı ve kız demeden düzmek ne ayıp ne de günah sayılıyor. Ayrıca, geleneğinizde konuklara güzel kadınlar ikram etmek de varmış. Yoksa bile, farzet ki bir mum söndü gecesi yapıyorsunuz. Kısacası muhtar efendi, ben ve askerlerim aylardır kadın yüzü görmedik; her birimiz için birer gecelik kadın istiyoruz.Genç ve güzel gelinler olsunlar ha, yoksa bize kolay dayanamazlar bilesin!’ Arkasından tehdidini geçmiş:

‘Ben senin konakta kalacağım, soframıza hizmet eden gelinini çok beğendim. Erlerimi de tek tek evlere dağıt. Gece yarısından sonra hepsini kontrol edeceğim. Eğer her birinin koynunda birer kadın bulmazsam, köyünüzü başınıza yıkarım. Kimse bana hesap sormaz. Eşkıyalara yataklık eden köyleri yerle bir ederiz biz. Haydi iş başına, hemen ayarla dediklerimi.’

Onun bu sözleriyle yüzü mosmor kesilmiş olan Kalender dedemiz, her ne zaman ağzını açıp itiraz edecek olmuşsa, sözünü boğazına tıkayıp emir yinelemiş Yüzbaşı. Adam çıkmış konuştukları odadan, utanmasız sıkılmasız oturmuş yine sofranın başına.

Kalender ağa başı önünde, izin isteyip odasından dışarı çıkınca Zabit efendi daha bir neşelenmiş ve naralar atmaya başlamış. Herhalde onun, ‘iş ayarlamaya’ çıktığını düşündüğündendi bu neşesi. Oysa Dedemiz, yüzünün öfke, kızgınlık ve korkudan aldığı mosmor rengi görmesinler diye başını kaldırıp da kimsenin yüzüne bakmadan çıkıp doğru kendi odasına gitmiş. Peşinden yetişen Sultan ninemizin omuzuna başını koyup, bir süre hüngürdeye hüngürdeye ağlamış. Dişinin arasından çıkmamasını tembihleyerek, olup bitenleri ona anlatmış. Kendini toparladıktan sonra, büyük oğluyla birlikte konuk odasında bulunan bütün köylüleri dışarı çıkararak, bir yerde toplanıp kendisini beklemeleri haberini göndermiş karısıyla. Öbür oğullarının sofraya hizmete devam etmeleri ve konuklara göz kulak olmalarını istemiş.

Bizim Dede bir süre daha odasında oturarak, iyice kendine gelmek, sakinleşmek için dualar etmiş. Allah Muhammed Ali’ye, On İki İmama yalvarmış. Bir düvaz okuyup, diz kurarak sessiz bir tevhid çekmiş. Öfkeden kabaran içi yatışmış. Akıl yürütmüş, çıkar yollar aramış. Sonunda neler konuşacağını kararlaştırıp, kendisini merakla bekleyen komşularının yanına gitmiş.

Önce Yüzbaşı’nın söylediklerini sakin sakin anlatıp, tepkilerini ölçmüş, önerilerini öğrenmek istemiş. Toplantıda bir dalgalanmadır olmuş. Hemen odayı basıp hepsini öldürmeyi önerenler; ‘cibilliyetsiz Yüzbaşı’yı dışarı çıkartıp canlı canlı kazığa oturtalım,’ diyenler çıkmış. Kalender dedem gürlemiş:

‘Durun ağalar, canlarım, yiğitlerim! He ya, ölümü fazlasıyla hak ettiler. Dinleyinsene bir, koyunlarına gireceğini sandıkları gelinleri-kızları beklerken nasıl da neş’e içindeler; kahkahalar atıyorlar. Ama şu anda, ne yazık ki konuklarım bu adamlar. Böyle bir şeye söyleyeceklerimi dinlemeden karar verirseniz, beni öldürmeden onların kılına zarar veremezsiniz. “Mihman canlar bize sefa geldiniz” demişim bir kez. Törelerimizde mihmanın-konuğun kutsallığını bilmeyen var mı? ‘Mihman Muhammed’dir, mihman Ali’dir’ demez mi aşıklarımız? Soframız yerdeyken böyle bir şey asla yapılamaz. Onları tek tek dağıtıldıkları evlerde temizleyeceksiniz, anlaşıldı mı?’

‘Namusumuza göz diken bu ırz düşmanlarını, öyle bir cezalandıracaksınız ki dillere destan olsun. Kızılbaşı namus tanımaz belleyip, gecelik isteyen Osmanlı yezidine ders olsun. Ama, hepsi de şu andaki neşeleri içerisinde gebermeli. Zevkleri ve sevinçleri kursaklarında kalmalı. Yataklarına uzanmış, bindir hayal içinde gecelik kadın beklerken, daha büyük zevkine tanık olmak için kadın kılığında girin yanlarına. Sonra basın tetiği alınlarının çatına çatına. Bir tek mermiyle işlerini göreceksiniz. Sonra yok edin cesetlerini!’

‘Peki ondan sonrası?’ diye sormuşlar bazıları. ‘Ondan sonra dağa çıkar eşkiya oluruz Osmanlıya karşı. Eşkiyalar sebepsiz yere mi eşkiya oluyor? Var mı baska çare?’ diye buna yanıt verenler olmuş.

Kalender ağa bir daha gürleyip, yapılacakları anlatmış: ‘Hayır eşkiya da olmayacağız, dağlara da çıkmayacağız. Yer yarılmış da yer girmişçesine yiteceğiz ortalıktan. Hasretlik çekeceğiz birbirimize, hasretlik içinde öleceğiz. Başımıza gelenleri de karın be karın çocuklarımıza ulaştıracağız. Gelelim hemen yapacaklarımıza: Birbirlerine çok yakın ikişer-üçer aileler halinde, çeşitli yönlerde Anadolu’nun içlerine dağılıp, yilim yilim yiteceğiz.’

‘Buralardan uzak hangi köyde, hangi kentte bir candan dostunuz, tanıdığınız yada akrabanız varsa oraya gidin! Olup biteni kimse dişinin arasından, sakin ola çıkarmasın. Yerin kulağı vardır, Osmanlı’nın da kolu çok uzundur. O kolun size uzatılmasına fırsat vermeyin, yoksa kökümüzü kurutur. Yüzbaşının teklifini kabul etmek gibi bir zilletle yaşamak mümkün müdür hiç canlarım? Bu gece gün doğmadan dağları tepeleri, boğazları ve gedikleri aşmış olacağız toptan.’

‘Haydi şimdi dağılıp herkese haber verin; gürültü patırtı yapmadan hazırlansınlar. Yükte hafif, pahada ağır ve en lüzumlu eşyalarınızı alacaksınız. Denk yapın yataklarınızı, fazlalıklar kalsın. İşimiz ve hazırlığımızı bittikten sonra bir toplantı yapıp kimlerin nereye gideceklerini öğrenir ve helallaşırız. Uzaklığa göre on-on beş günlük yiyecek; un, bulgur, yağ ve peynir alınmalı. Yanımıza sadece binek ve yük taşıyacak at, öküz eşek ve inek alacağız! Davarlar, dana ve buzağılar alınmayacak! Tavuklar da kalsın. Ahırların, samanlık ve kilerlerin kapıları açık bırakılsın ki kalan hayvanlar aç kalmasın.’

‘Üç gün Muradiye’de bacalar tütmesin, komşu Sünni köylere gün doğar; gelir talan ederler, toplar götürürler geride bıraktıklarımızı. Evlerimizi barklarımızı yıkıp paylaşırken ne kavgalar çıkaracaktır yezit oğlu yezitler. Haram it kanı olsun yiyenlere! Ve lanet olsun bize bu kararı verdirenlere! Haydi metin olun hepiniz. Ben yaşlı Kalender’in, Kanber Baba’nızın gözyaşlarına bakmayın siz, ben hep sulu gözlüyümdür.’

‘Askerlerin atları, sahibini öldüren kişilerin olacak. Evinize götürdüğünüz eri atına bindirerek iletin, şaşaalı olsun ölüme gidişleri! Atların koşumlarındaki Osmanlı’ya ait damgalar, işaretler yok edilmeli. Dağılın görev başına şimdi; hizmetleriniz Hak için olsun. Haber saldığımda gelir hasımlarınızı teslim alırsınız. Ama unutmayınız, dediğim gibi; yataklarda gecelik kadın bekleme zevki içindeyken, tek mermiyle ve alınlarını çatından vuracaksınız! Cesetlerini de bir çukura atıp, üstünü önce ahbınla, gübreyle kapatın sonra toprakla örtün ki çabuk çürüsünler.’

‘Yüzbaşı bizim hasmımız, daha doğrusu oğlumun hasmı. Çünkü, büyük gelinime göz koymuş ırz düşmanı. Oğlum onun işini görmeden önce, olup bitenleri yanında bir kağıda yazarak imzalatarak yüzüne karşı kendim okuyacağım. Mermiyi yemeden önce duyacak bunları. Kağıdı muşambalayıp cebine koyacağım. Kısa bir zaman sonra ortaya çıkacak bir yere yüzlekçe gömeriz onun leşini. Bu söylediklerim sizi ürkütmesin. Bize bizden olmazsa hiç kimse bizi bulamaz. Osmanlı durumu öğrensin de utansın, utanacak yüz kalmışsa! Ceset ortaya çıktığında ve Osmanlı durumu öğrendiğinde biz yilim yilim yitmiş, yerlerimize gitmiş olacağız.’

‘Devletle, Osmanlıyla başa çıkılmaz canlarım. Onun için eşkiya olup dağlara çıkmayı aklınızdan çıkarın. Haydi denkleri hazırlamaya, göçmen kuş göçünde gerek. Bozatlı Hızır yoldaşımız ola. Muhammed Ali, Hünkar Hacı Bektaş Veli carımıza erişee! Ben de gidip şu cibilliyetsiz ırz düşmanını, kadınlar ve yataklar hazırlanıyor, diyerek biraz daha oyalayayım...’”

İlgiyle dinleyen Kamil Delirüzgar merakını yenemeyip, araya girerek sordu: “Sana da, Dede’ne de kurban Kalender; bu ne güzel anlatıştı. Tez söyle kurban, dediklerini aynısıyla yapmışlar mı? Onu de hadi, dillerini yediğim!”

Pazarcıklı Kalender, Kamil’i yanıtlarken Muradiye olayının anlatımına şu sözlerle noktaladı:

“Dediklerini, yani aldıkları kararı aynısıyla yerine getirmişler elbette. Aradan dört karın, yani dört kuşak geçti; hep anlatılır bizim aile içinde: İşler tamam görülmüş, göç yola düzülmüş. Gün doğmadan batıya yönelenler Beylerderesi’ni çoktan geçip Sultansuyu’na ulaşmış. Kimileri kuzey yönünde Tohma üzerindeki Kırkgöz köprüsünden geçmiş Yazıhan düzlüğüne düşmüşler. Bazıları da gün doğmadan, güneşin doğduğu yönde ilerleyerek, Kömürhan gediğini çoktan aşmışlar.

Bir daha da hiç kimse Muradiye’ye dönmemiş. Osmanlı’nın kolu da uzanamamış hiçbirine. Biz de bilmeyiz Muradiye adlı bir köy var mı, yok mu Malatya toprağında şimdi. Ben Maraş’ın Pazarcık’tanım. Muradiye olayını sorun Akçadağ’a bağlı Bekiruşaklı köylülere; orada da anlatılıyormuş hikayenin aynısı. Kayseri’de Sarız köylüklerinde de söyleniyormuş...”

Şahinoğlu

Korkunç olayın öyküsünü, baştan sona hiç söze karışmadan dikkatle dinleyen Derviş bey, Kalender sustuğunda eğilip çantasından bir kitap çıkardı. “Bu kitabı öğretmen okulundan sınıf arkadaşım Şahhüseyin’in abisi H. Nedim Şahhüseyinoğlu yazmış, adı “Malatya Balıyan Aşireti” diyerek kitabı tanıttı.

“Aynı bölgede geçen Kalender’inkine benzer bir olay daha anlatılıyor. 29. sayfadan okuyorum:

Kırserdarı Şahinoğlu bir ağadır; ayrıca Besni beyliğine bağlı olarak köy ve aşiretlerin sorumluluğunu da bey adına yürütmektedir. Bu nedenle halk üstünde baskılı ve acımasızdır. Uygulamalarına ilişkin öyküler anılar anlatılır...

Bir gün Şahinoğlu Yezdanlı köyüne gelir vergi toplayacaktır. Töre gereği aş hazırlanır, yer içer. Köyden gecelik (kadın) ister. Bu isteği aşiretin ve köyün inançlarına, töresine terstir. Sert karşılanır. Şahinoğlu da alacağı vergiyi fazlasıyla toplar ve döner. Ama ağanın istemi köyde konuşulmaktadır. Pavre ve Gavre adında iki kardeşi olayı onurlarına yediremezler. Silahlarını alarak Şahinoğlu’nun köyüne giderler. Vakit gecedir. Ağa ateş ocağının önünde serili çift döşeğin üzerinde oturmakta ve ayaklarını da üst üste atmıştır. Bacadan ateş ederler. Ancak bacağından vurulur. İki kardeş köylerine döner ve cerrah Kizir Abuzer’in yanına giderler. ‘Biz ağayı vurduk, herhalde ayağından yaralandı. Şimdi seni götürmeğe gelirler. Ne yaparsan yap ağayı öldürmeye çalış’ diye öğütlerler. Cerrah Kizir ‘siz kayıtsız olun, onun anasını ağlatırım’ yanıtını verir.

Çok sürmeden iki atlı gelip, Cerrah’ı alır götürür... O da önce ağlar sızılar, vuranlara ağır küfürler eder. Sonra at, eşek sidiği ve başka karışık malzemelerden ilaç yapıp yaranın üstüne koyar ve sıkıca bağlar. Ağaya ‘aman ağam sancısı, ağrısı çok olacaktır, ama sakın yirmi dört saat çözme, üstünde dursun’ diye öğüt de verir. İlaç çok sancı yapmakta, ama Ağa inatla direnmekte, çözmemektedir. Giderek bacaklarında sancı artar, cansızlık başlar, ateşi yükselir. Yaralı bacak kangren olmuştur. Ve birkaç gün içerisinde Ağa öbür dünyaya göçmüştür. Yerine geçen oğlu, Zeydanlı köyünü basar, ateşe verir, evleri yağmalar. Pavre ile Gavre köyü terk etmiş ve bilinmez diyarlara kaçmışlardır.”

Derviş bey bunları okurken Kamil sıkça saatine bakmaktaydı Bitince hemen söze girdi:

“Derviş bey, kurban gitmem gerek. Şimdilik bunları yaz. Daha sonra uzunca anlatırım kirvesini öldüren yezidi; bu yazdıklarının arkasına eklersin. Yalnız şunu söylüyeyim: Adam silahını kapıp kirvesinin evinin kapısına dayanmış, adıyla çağırarak açtırıp kapıyı girmiş içeri. Silahı gören dört-beş yaşlarındaki çocuğu korkarak divanın altına giriyor. Her şey çocuğun gözünün önünde geçiyor. ‘Kusura bakma kirve,’ diyor adam, ‘Kızılbaş’tan kirve olmazmış; seni öldürmeye geldim. Herkes Kızılbaş öldürerek sevap kazanıyor, cennette yerini hazırlıyor. Hocanın dediğine göre kirvem olduğunuz için sizi öldürmekle, iki kat fazla sevaba gireceğim.’

Ve çekiyor silahını karıkoca kirvelerini kanlar içinde yere seriyor. Ertesi gün güvenlik kuvvetleri kapıyı açıp içeri girdiğinde, küçük çocuğu kızıl kan içinde birbirinin üzerine düşmüş anne babasının kaskatı kesilmiş vücutlarına yüzükoyun kapanmış uyur vaziyette buluyorlar.”

Derviş bey, Kalender ve Kamil Delirüzgar kalkıp giderlerken göz göze uzunca bakıştılar. Üçünün de yanaklarına aşağı yaşlar damla damla süzülüyordu. Kamil, tek söz etmeden yürüdü çıktı buzlu camlı kapıdan ve arkasından Kalender burnunu çekerekten. Derviş kağıtlarını ve kitaplarını toplarken kendi kendine, “işte dünden bugüne uzanan zaman içinde, Alevi olmanın bedeli bunlar” diye mırıldanıyordu.

Londra, 23 Ekim 1992

İsmail Kaygusuz

Cami, cem sözcüğünden türetilmiş ve "toplanma yeri" demektir. Hemen anlaşılacağı gibi Cemevi ile aynı anlamı taşıyor. Ancak cami bu gerçek anlamından uzaklaştırılarak "Tanrı'nın evi", "Tanrı'ya dua etme (namaz kılma) mekânı", "Müslümanların tapınağı" biçiminde isimlerle kutsal görev yükletilmiştir. Kuran ayetlerinden hiçbirinde ve Muhammed'in davranışlarında görüldüğü gibi, Tanrı'nın adının anılması (Kuran 33, 41: Ey insanlar! Tanrıyı sıkça zikredin.) ve ona dua edilmesinin ne yeri ve zamanı ne de duruş biçimi belirlenmiştir.

Gece ve gündüz boyunca inananın istediği zamanda ve yerde (Kuran 73, 20: Senin, gecenin üçte ikisine yakın kısmını,bazan yarısını, bazan da üçte birini yatmadan ibadetle geçirdiğini...Rabbin biliyor); yatarken, otururken, at veya deve üzerinde çeşitli pozisyonlarda, hatta raksederek Tanrı'ya dua edilebilir (Kuran 3, 191: Onlar ayakta dururken, otururken, yanları üzerine yatarken Allahı anarlar...Kuran 2, 239: Eğer -herhangi birşeyden- korkarsanız, salatınızı yürüyerek yahut binmiş olarak yerine getirin...) Bir Müslümanın, kilisede ve havrada Tanrısına dua edebileceği gibi, elbette ki evinin bir köşesinde, camide ya da cemevinde bunu yerine getirmesi de olağandır. Demek ki İslamın özünde, yani Kuran ve Hadislerle kesinkes belirlenmiş cami-mescid yapısı türünden bir İslami tapınak yoktur. Eğer öyle olsaydı Ali şu sözleri söyler miydi:

 "1024. Duydum ki bir cami yaptırıyormuşsun devlet hazinesinden, inşallah başaramıyacaksın.

1025. Alıp dağıttığı narların karşılığını fuhuş ile ödeyen bir kadına benzetiyorum senin şu cami yaptırma işini.

1026. Bunu anlayan insanlar ona dediler ki; bela onun üstüne olsun, ne zina işle ne de sadaka dağıt!” (Hazreti Emir Ali İbn-i Ebu Talib, Çev. Vedat Atil:, Hazreti Ali Divanı.İstanbul 1990, s. 125)

Nasıl ki Tanrı'ya dua etme-yakarma (Arapça salat, Farsça namaz), Muhammed'den sonra biçim ve kurallara bağlanmış ise, camiler de, özellikle Sünni (Hanedan) İmparatorluklarında kutsanıp, İslam tapınağı olarak birer ihtişam simgesi olmuştur.

Ortodoks İslamın geliştirip zorunlu kıldığı, Kilise ve Havra karşılığı dinsel tapınak olarak Cami kavramı, Heterodoks İslam'da yoktur. Abbasi dönemi heresiograflarının (din sapkınlığı yazarları) verdikleri bilgilere göre; Babek-Hurremiler dinsel törenlerini belirli gecelerde kırsalda, açık alanlarda kadın erkek toplu halde yapıyorlar. Orta yerde yakılmış bir ateşin çevresinde hep birlikte raksederek şarkılar söylüyorlardı. Ayrıca Babekilerin, egemen oldukları bölgelerde yaşayan Ortodoks Müslümanların köylerine -kendileri içine hiç ayak basmadıkları halde- camiler yaptırdıklarını şaşkınlık içinde yazmaktadırlar.

Nuvayri'nin Nihayat al-Arab adlı yapıtında anlattığına göre Karmatiler 891 yılında ilk kez Küfe yakınlarında ulaşılması güç bir kale inşa ettiler. Genişliği 13.44 m. olan surların çevresinde geniş hendek kazdılar. Bu kale inşaatını çok kısa bir zamanda tamamlayıp, onun içinde çok büyük bir bina yaptılar. Her yandan gelen kadın ve erkekleri ayırım yapmaksızın buraya yerleştirdiler. Adına Dar al Hicra (Göçmen Evi) diyorlardı. Daha sonra yaklaşık iki yüzyıl boyunca Karmatiler, tapınmalarını ve topluluğun sorunlarını görüştükleri toplantılarını kale ve kentlerindeki bu Dar al-Hicra'larda yaptılar.

1051 yılı kışında başkent al-Ahsa'yı ziyaret eden Nasr al-Husrev, İslam şeriatını tümüyle yadsıyan Karmatilerin, kentte yaşayan Ortodoks Müslümanların (Sünni ve Şiiler) toplu dua etmeleri için bir İranlı tüccarın Cuma camisi yaptırmasına izin verdiklerini anlatmaktadır. Görülüyor ki Heterodoks İslam, yani bu proto-Alevi toplulukları, kendileriyle birlikte yaşayan Sünnilerin inanç ve ibadetlerine engel olup, kendi düşünce ve inançlarını zorla dayatmıyorlar. Ancak propaganda ve aydınlatma yoluyla Dai'ler zaman içinde başarabilirlerse onları kendi inançlarına çeviriyorlardı.

Alevi konar-göçer Türkmenler'in Anadolu'dan bir Cem betimlemesi vardır: 13. yüzyılın ilk çeyreğinde, Baba İlyas'ın Piri Dede Garkın'ın Elbistan ovasında dörtyüz Türkmen obasının dörtyüz şeyhini, bir mürşid ve büyük Şeyh olarak topladığını ve kırk gün kırk gece Cem sürdürdüklerini, Elvan Çelebi Menakıbu'l Kudsiyye'sinde (s.16-17) anlatmaktadır. Cem süresince katılımcı şeyhler, Dar'a durarak yol içindeki eksiklikleri-noksanlıklarını dile getirip mürüvvet dilemekte. "Sürünerek huzuruna geldik, suçluyuz suçumuzu kabulettik!" demektedirler. Cem toplu tapınmasının sonunda, büyük bir keramet göstermiş bulunan Baba İlyas halife ve büyük Şeyh seçilmiştir...

Büyük İsmaili Hind ve Sind baş dai'lerinden Pir Sadruddin'in (ölm. 1416) İmam İslam Şah'ın isteği üzerine 1396 yılı içerisinde Pencap ve Kaşmir'de Gat Ganga'lar yaptırdığını biliyoruz. Hind diyalektlerindeki Gat Ganga'nın tam Türkçe karşılığı Cem Evi'dir. İsmaili Aleviler de toplu tapınmalarını camilerde değil ve Cemevi'nde yapıyorlardı. (Muhammad Umar: Islam in Northern India. Aligarh 1993: 370 vd.)

Daha sonraki yüzyıllar içinde Alevi inançlı halk toplulukları yerleşik düzene geçmiş. Bu ekonomik ve toplumsal düzenin daha alt yerleşim birimleri olan köy ve kasabalarda kurulmuş zaviye ve dergâhların Meydanevi ya da Cemevinde toplu tapınmalarını, baskıcı yönetimler yüzünden gizli olarak sürdüregelmişlerdir. Hacı Bektaş Veli Dergahı külliyesindeki Meydanevi bunun en önemli kanıtıdır.

Alevi-Bektaşilerin Heterodoks İslam olarak bir tapınma yeri vardır ve bu Cami değil, Cemevi’dir. Cemevi (ya da Meydanevi)  bir tapınma yeridir; inanç ritüelleri orada uygulanır. Ama biz, inandığımız Tanrıya tapınmamızı; Tevhid’imiz, Dar’ımız, Semah’ımızla ve nefeslerimiz ve sazımızla, Kuran’ın buyurduğu gibi her yerde yaparız. Tarihsel örnekleri yukarıda verdik, meydanlarda da evlerde de uygularız inancımızın gereklerini. Başbakan, Alevileri camiye çağırıyormuş: Açınız Cuma akşamları Sultanahmet, Süleymaniye, Fatih, Selimiye...camilerinin kapılarını; sazımızla, müziğimiz ve semahlarımızla gelip toplu tapınmamız olan Cem’imizi yapmazsak, bize Alevi demesinler! Başbakan İslam dinini Sünnilik, daha doğrusu sadece Hanefi şeriatı olarak algılamaktadır. Çünkü İmamhatip Okulu ders kitaplarından öyle öğrenmiş. Daha fazlası da beklenmez...   

Bilindiği gibi Görgü Ceminin bir diğer adı da Kırklar Cemi’dir. Alevi inanç geleneği, Görgü Cemi’nin kökenini Muhammed Peygamberin Miraç’tan döndüğünde Kırklar Cemi’ne alınışına bağlamaktadır.

Sünni ve Şii geleneğinde Mirac olgusunun , biçimi ve sayısı üzerinde çok sayıda rivayet vardır. Biri Mekke, diğeri Medine’de olmak üzere en az iki kez Muhammed’in Miraca çıktığından tutunuz da, Peygamberin, “ikisi Mekke’de, 118’i Medine’de” olmak üzere tam 120 kez Mirac yaşadığına dair bir hadisten bile sözedilmektedir.

Kuran‘ın XVII. ve LIII. surelerinin sadece iki ayetinde geçen Miraç olayının Alevi-Bektaşiler tarafından anlatılışı da yapılan yorumu da Sünni ve Şiilerinkinden çok farklıdır.

Cebrail Tanrının kendisine görünmek istediği haberini getirir. Yıldırım gibi hızlı uçan kanatlı at, Burak’a binerek göğe yükselir. Muhammed kendisini Kudüs’de Süleyman Peygamberin tapınağı (Kuran’da Mescid-ül Aksa adı geçmektedir) üzerinde uçarken bulur ve nurdan bir merdiven görür. Ve merdivene tırmanarak Tanrıyla buluşmaya çıkar. Yedinci kata çıktığında, Tanrı katına varmadan önüne heybetli bir arslan dikilir, bu Ali’dir. Kükrer bırakmaz onu. (İmamlardan rivayet edilen Şii Mirac anlatılarında da Peygamberin çeşitli biçimlerde Ali ile karşılaşması vardır; ama sadece Anadolu Alevi geleneğinde Ali’yi arslan donunda gördüğü alatılır) Peygamber arslandan çekinir; mühür yüzüğünü (hatem) ağzına vermesini fısıldar kulağına Cebrail. İmam Cafer Sadık Buyruğu’nda ve birçok ozanın “miraçname” adı verilen nefeslerinde ayrıntılarını bulabiliriz.

Muhammed Miraç dönüşünde Kırklar sohbetteyken kapılarını çalar. Burada geçtiği anlatılan konuşmaları ve arş-ı ala’da, yani göğün en yüksek katında geçen bu metafiziksel olayları Dede’lerden dinlememiş, ya da Buyruk’tan okumamış Alevi can yoktur. Kırklar Meclis’inde Ali çıkarıp yüzüğünü (hatem) geri verince, Muhammed onun büyüklüğünü tasdik edip “Ey ashaplar, gerçek Ali’dedir; Ali’ye varın, ondan isteyin dileklerinizi” der. Kırklar ikrar verip ikişer ikişer musahib tutarak, Ali’ye talip olurlar. Muhammed de Cebrail’in rehberliğiyle Ali ile kardaşlık olur. Yer gökle, Cebrail Adem peygamberle, Muhammed Ali ile musahiptir artık.

Alevi inanç söylenceleri arasında çok önemli bir yeri olan bu göksel Kırklar Meclisi olgusu, Peygamberin İslamı yaymaya ve yaşatmaya çalıştığı Mekke dönemindeki kendisine bağlı ilk kırk inananla yaptığı gizli toplantı ve tapınmaların, toplum bilincinde kutsanıp mitoslaştırılmasıdır. Bunun İlk örneğini 8.yüzyılın ortalarında İmam Muhammed Bakır ve Cafer Sadık döneminde yazılmış Ummu’l Kitab’da görüyoruz; Adem yaratılmadan önce (yaratılış ötesinde) Tanrı’nın kendi nurundan yaptığı ve kendi tahtının en yakınındaki kubbeye yerleştirdiği Ehlibeyt beşlisi dışında, onlara bağlı ve 12 nakib, 28 necib tanımlamasıyla(kırklar), 1000 renkli Beyazlık denizinde yaşayan, farklı renklerde nurdan ruhsal varlıklar olarak burada geçen Salman, Mikdad, Abu Zer, Ammar vb. verilen adlar göstermektedir ki bunlar, Peygambere ilk inanan gerçek Kırklardan başkası değildir.

Mekke’de ilk İslam topluluğunun tapınma yeri yoktu. İbn Hişam’ın (ö.828) Siyar-ı Nebi’’sine (s. 159, 190) göre, İslam Peygamberi yaklaşık 13 yıllık Mekke döneminde, ancak yarısında tamamladığı kadınlı erkekli kırk kişilik inananlarıyla kendi evinde, Mekke’nin en dar ve gizli sokaklarında bulabildiği uygun bir mekanda ya da bir mağarada tapınma düzenlemeye başlamıştır. Miraçla birlikte geldiği bildirilen akşam, gece ve sabah olarak Tanrıya dua etmeyi, (salatı) anlaşılıyor ki, putperest Mekkelilerin ağır baskıları yüzünden, kendilerini güvenceye aldıkları zamanlarda akşamdan başlayarak sabaha kadar toplu tapınma biçiminde yerine getiriyorlardı.

Bilginler Miraç olgusu ya da mucizesi tarihinin, Muhammed’in peygamberliğinin 6.yılı ya da Hicret’ten 4 yıl önce olması gerektiği üzerinde anlaşırlar. Birincisi, 616 yılı Kırkların, yani ilk İslamların sayısının katılan bir kişi ile kırka tamamlandığı tarihtir. Artık Kırklar Meclisi kurulmuştur. Yukarıda söylenen gizli yerlerde geceleri cem olup, hem gizlice ibadetlerini yapıyor hem de gündüz bulabildikleri, çeşitli biçimlerde sağlayabildikleri günlük yiyecek ve içeceklerini paylaşıyor. Kuşkusuz yarınki yaşamları ve İslamı yayma hizmetlerinin planları da konuşulup tartışılıyordu. Bu kırkı tamamlayan kişi Khattab oğlu Ömer idi. İbn Hişam’ın kitabından başka, İkhvan as-Safa ‘da (IV.Risale 16.kısım) dahi şu kısa açıklama vardır:

“Peygamber ilk kez misyonu ve propaganda eylemine Hatice ile başladı, sonra vasisi Ali, dostu Ebubekir, Malik, Abuzer Şuayp, Bilal, Salman, Mikdad, Cubeyr, Ammar, Basir ve diğerleriyle, bir kadın 39 erkekten oluşan bir topluluk (Alevi inanç geleneğinde bu sayı 19 kadın 21 erkek olarak gösterilmektedir) oluncaya kadar sürdürdü. Peygamber, ya Abu Cehil’in ya da Ömer’in din değiştirerek İslamın güçlendirilmesi için Tanrıya yalvardı ve kırk kişi oldular: o zaman yüce davayı açığa vurdular (izharu d-dava)...”

İlk Kırklar arasında adı geçen sahabilerden Ebubekir ile Ömer’in Ummu’l Kitab’taki 12 Nakib ve 28 Necib arasında adları bulunmamaktadır. Ayrıca Kolayni Usul-i Kafi’ eserinde, İmam Bakır’ın Salman, Mikdad, Abu Zer, Ammar Yesari gibi birkaçı dışında, diğer sahabilerin dinin kurucusu Dede’sine ihanet ettiklerini söylediğini yazmaktadır. Ömer bin Khattab, aşağıda göreceğimiz gibi, Medine’de ilk toplu tapınmada, -isterseniz ilk Cem’de diyebilirsinz-, ikrar verip Ensar’dan biriyle yol kardeşi (musahip) olmuştu. Ancak Ebubekir ve Ömer, ikisi de Peygamber’in cenazesini bile kaldırmadan verdikleri ikrarlarından döndüler.

Kırklar Meclisi, etkinliklerini ve toplantılarını gizli yürüterek Yesriblilerle ilişkiler geliştirmişti. Mekke gibi zengin ticaret toplumunun, kutsal inançları ve tüm değerler sistemini altüst eden İslam dininin bu ilk mensupları, elbetteki gizli bir örgüt gibi çalışacaktı. Bu bağlamda araştırmacı ve tarihçilerin, olayın bu yönünü görmek istemeyip, Kırklar Meclisi’ni ya toptan yadsımaları, ya da hayali “göksel meclis” gibi değerlendirmelerini doğrusu yadırgıyoruz. Bu gizli meclis, özellikle Mekke ticaret aristokrasisi dışındaki yoksul kabile mensuplarını, Bedevileri ve yerli-yabancı emekçi köleleri İslama çekebilmeleri için, yeni ve eşitlikçi, paylaşımcı bir sistemi öngören inanç ve toplu tapınma kuralları yaratmışlardır; İslami söylemle Peygambere vahiy yoluyla inen ayetlerin istedikleri ve öngördükleri düşünce ve eylemleriydi. Bu bir avuç insan, din kurucusunun önderliğinde ve kendilerini güvencede tutacak bir hizmet dağılımı çerçevesinde, gizlice toplanıp, tapınıyor; konuşup, tartışıyor ve kendi kendilerini eğitiyorlardı.

Öbür yandan Hicret (göç) etmeye karar verdikleri, Yesrib (Medine) tarımla uğraşan bir kabileler konfederasyonuydu ve toprağı ortak kullanıyorlardı. Ayrıca bazı kabileler Musevi olduğu gibi aralarında yaşayan Hırıstiyanlar da bulunuyordu. Bu nedenlerden dolayı, sığınma durumunda kalacakları bu topluma uygun değerler de geliştirmeliydiler. Böylece “Kırklar” söylencelerinde günümüze kadar ulaşan (simgesel) bir üzüm tanesini kırka bölmek ya da ezip şerbet yaparak, kırk kişinin tatmasını sağlayacak bir bölüşümcülük ve birine neşter vurulunca hepsinde aynı acıyı duyuracak, kan çıkartacak kardeşlik ortamı oluşmuş olan bu meclis Medine’ye taşınıp, daha da geliştirildi.

Medine’ye göç, tapınma yeri ve Kardeşlik tutma

Muhammed peygamber 622 yılında Medine’ye, 12’sini nakib (vekil) olarak orada dini yayma hizmeti için gönderdiğinden Kırklar’dan 28’ine ek olarak son birkaç yılda İslam’a yeni kazandırdklarıyla birlikte 70’in az üzerinde Mekkeliyle göç etmişti. Burada ilk iş olarak tapınmalarını yapmak ve her türlü toplumsal, ekonomik ve güvenlik sorunlarını konuşmak için geniş bir avlu yaptırdı. Muhammed Mekke’den gelen tüm müslümanlarla (muhacir), bir yıl önce gönderdiği 12 kişinin Medine’de İslama çevirdiği yerlileri (ensar) burada kardeşleştirdi. Ünlü “Medine Vesikası”nın ikinci maddesiyle, tarihe mal olmuştur. Demekki asıl zorunlu, yani farz olan, yazıya geçirilmiş bulunan tapınma “kardeşlik” tutmaktı. Bu kardeşlik, Medine toplumunun sosyo-ekonomik koşullarında, tapınma törenlerinin bir parçası olarak, ortak çalışıp, kazancı ortaklaşa kullanmak temelinde ömür boyu ailecek sürdürülecek yol ve inanç kardeşliğiydi. Ortodoks tarihçilerin “Muahat Akdi” (Kardeşlik Anlaşması) adını verdikleri bu tören, Alevi toplu tapınması Görgü Cemi’nin en önemli kurumu Müsahipliğin kökenidir ve kesintisiz aynı ilkeler bağlamında “ikrar verme, yola girme ya da yolkardeşi olma” ritüelleriyle günümüze değin sürmüştür.

Muhammed Hamidullah kardeşlik uygulamasını şöyle anlatıyor:
“Mekkeli muhacirler için Hz. Peygamber bir genel toplantı tertipledi. Bu toplantıda her çalışan, eli iş tutan Medineli Müslümanın (Ensar), bir Mekkeli Müslümanı (Muhacir) ‘kardeş edinmesi’ teklifinde bulundu (Muahat Anlaşması). Buna göre iki tarafın aile mensupları, bu suretle ortaklaşa çalışacak, kazanacaklar ve hatta öz kardeşler, ye ğenler ve başka akrabalar bertaraf etmek suretiyle birbirlerinin mirasçısı olacaklardı. Bulunan bu çare, bu usül senelerce devam etmiş…”

Profesör olayı sadece bir “ekonomik çare” gibi gösterip, kardeşlik tutmayı ilk Islam cemaatının toplu tapınmasının bir ögesi olduğunu görmek istemiyor. Her ne hikmetse ortodoks İslam bilginleri, Muhammed Peygamberin her önemli kararı ve eylemini Tanrı’dan aldığı ayetlere bağlarken bu çok önemli ritüeli bir andlaşma maddesi olarak değerlendiriyorlar. Neyse ki yazar, kardeşlik uygulamasının yıllarca sürdüğü gerçeğini saklayamıyor. Bu ritüeller İslama giriş, aydınlatıcı din kurucusunun huzurunda, ikrar verme/bağlanma/andiçme töreniydi ve de biçim ve öz olarak Alevi-Bektaşi inancında uygulanan Musahipliğin ilk örneğidir. Aynı zamanda bir çeşit mal ve can ortaklığında güvenceye alınmış, toplumsal ve ekonomik bağlamda kurumlaştırılmış olduğu kadar inanç ve yol kardeşliğidir. Örnek olarak verilen Mekkeli ticaret adamı Abdurrahman Avf ve Hattap oğlu Ömer ile kardeşleşen iki Medinelinin içtenlikle benimseyip herşeylerini bölüşmeye hazır olduklarını görmekteyiz.

Bazı kaynaklarda farklı sayılar verilmesine rağmen, bilinen odur ki, Muhammed Peygamber 13 yıllık Mekke döneminde İslama çevirebildiği 70’in biraz üzerinde Mekkeli müslüman ile Medine’ye göçetmişti. Yine heriki tarafta baba, oğul kardeş ve akrabaların bulunduğu Bedr savaşına katılan müslüman erkek sayısının yetmiş olduğu bilinmektedir. Böyle olunca ilk kardeşlik tutan muhacir ve ensar’dan müslüman sayısı 150 civarındaydı.

Bu ilk toplanma, “cem”olma (toplanma) yerinin adı cami değil, mescid (secde edilen, niyaz yapılan yer) idi. Bu sırada küçük Kuba mescidinden sonra daha geniş bir avluya sahip Medine mescidini yaptırmış ve ilk geniş toplu tapınma kardeşlik ritüellerini, yani musahipliği burada gerçekleştirmiş bulunuyor. Alevilerin tapınma yeri olan Cemevi, bu ilk mescidin işlevlerini hala sürdürmektedir.
Muhammed’in Hakka yürümesiyle birlikte ikrarlarını bozan ve kendilerini halife ilan edenler tarafından meclis dağıtıldı. Üyelerinin bir kısmı gaspçı yönetimin yanına geçti, Salman, Abu Zer, Kamber, Mikdad, Bilal vb. sadık kalanlar ise sürgünden sürgüne uğrayarak yaşadılar. Fatima’yı aynı yıl kaybeden Ali’ye ise 24 yıl boyunca tam bir gözaltı yaşatılmıştı.

Gerek Kırklar Meclisini ve gerekse Muhammed’in Medine’de gerçekleştirdiği inanç ve yol kardeşleri topluluğu uygulaması 9.yy. ortalarına doğru ilk kez Basra’da “Temizlik Kardeşleri”(İkhvan-as Safa) adıyla örneklendi. İmam Cafer’in oğlu İmam İsmail soyundan bir gizli İmama bağlıydı bu gizli topluluk. Bir giriş töreniyle güvenilir, sınanmış adaylar kardeşler topluluğuna kabul ediliyordu. Yaklaşık iki kuşak boyunca süren bu topluluk, birisi geniş bir özet olmak üzere 53 Risale’den oluşturulmuş ve dönemin dünyasında bilinen tüm bilim ve felsefeleri, din ve inançları hakkında ayrıntılı bilgiler içeren dünyanın ilk ansiklopedisini hazırlayıp yayınlayarak kendikendini feshetti.

Temizlik Kardeşleri’nin öngördüğü toplum tasarımı, ruhsal yaşamın, cennette ölümsüzleşen sonsuzluk hedefi üzerine kurulmuş mükemmelliğe ulaşması için tüm özellikleriyle cennetin nesnelleşmesi, dünyaya taşınmasıdır. “Bunun için Dünyayı ve insanlığı bozulmaktan ve bozan kuşaklardan (baş hedef Abbasiler olmak üzere tüm baskıcı yönemtimlerden)kurtarmak gerekir”. Ancak bu alanda başarılı olmak için de “din ve inançlar konusunda bilinçli ve gerçek bilimleri özümsemiş bu alanlarda yetişmiş eğitimli, deneyim sahibi kardeşlere (İkhvan) gereksinim vardır ve dinler, ancak mensubu topluluklarla karşılıklı konuşup tartışmak ve yardımlaşmakla yüceltilebilir”(Ris. I.100, 140; Ris. IV.126) “Devleti Maneviyya” adı verilen bu toplum tasarımı Karmatiler tarafından 200 yıla yakın uygulanmış ve “eşitlik, özgürlük ve paylaşımcı ve rızalık düzen içinde insanların birbirlerini incitmeden yaşadıkları Rıza Kenti (Ütopyası)” biçiminde Buyruk’ta yansıtılmıştır...

Ve ikrar verip musahip tutanlar, yol oğlu-yol evladı olurlar. Bu bağlamda “Yola Giriş” ya da “İkinci Doğuş” Olarak Musahipliği tanımlayan İlk yazılı kaynak ise erken (proto) İsmaililere dayanmaktadır. 879 yılında Güney Arabistan’a gönderilmiş ilk İsmaili daisi Mansur el Yemen (ölm. 914) olarak bilinen İbn Havşab’ın, “Kitab al-alim wa’l-Ghulam (Bilgin ve Öğrencisinin Kitabı)” adı altında yazdığı, İsmaili Aleviliğine girişin ilkelerini belirleyen yapıtta yola girişi, “yeni bir isimle, ikinci ya da yeniden doğuş” olarak tanımlandığını görüyoruz

Peygamberin Hakka yürümesiyle (Kırklar) Meclis düzeni ve kardeşlik/Musahiplik esasına dayanan İslamın toplumcu yönetimi, bu düzeni sürdürebilecek tek kişi Kırklar’ın başı olan Ali uzaklaştırılınca toptan yıkıldı. İslam özünden koparılarak iktidardaki kabile ve kişilerin çıkarlarına hizmet eden din niteliğine sokuldu. Arkasından baskıcı Hanedan imparatorluklarının yönetim dini oldu...

İslam tarihi boyunca tüm (heterodoks) Alevi inançlı halk hareketleri, büyük başkaldırıların çoğu (görünüşteki çıkışları ne olursa olsun) bu ilk ve gerçek İslamın yarattığı (sınıfsız) toplumcu düzeninin özlemi ve uygulanması girişimleridir... 

İsmail Kaygusuz

Diyanet İşleri Başkanı Prof.Dr. Mehmet Nuri Yılmaz Milliyet'in röportajında özetle; "Bizim Alevileri assimile etmek gibi bir niyetimiz yoktur...Müslümanların tapınağı Camidir...Alevilerin de ibadet yeri camilerdir. Cemevleri milletimizin birliğine darbe vurur"   diyordu. Bu dört kısa cümleyle Başkanın şunları söylemek istediği apaçıktır: Müslümanlar sadece camide ibadetini yapar, başka bir yerde Tanrıya tapınamaz. Aleviler de kendilerini müslüman görüyorlarsa; kendilerini camiye çağırıyorum, buyursun gelsinler. Birleşme yerimiz camidir, cami birliğimizi sağlar; o zaman Diyaneti'n de tüm nimetlerini kardeş kardeş paylaşırız (mı?!)

Görüldüğü gibi kendisi sözle yadsımış olsa bile, zaten onları camiye çağırmakla, Alevileri assimile etme niyetini de ortaya koynuştur. Ayrıca son kışkırtıcı cümlesiyle, Alevilerin yüzlerce yıldır içinde toplu tapınmalarını, yani Cem'lerini yaptıkları Cemevlerine iftira atıyor...Oysa fanatik gericilerin, kanlı hizbullahçıların yuvalandığı; Türkiye Cumhuriyetinin kurucusuna küfür edildiği, laikliğin ve demokrasinin  aleyhinde siyasetlerin üretildiği yer camiler olmuştur. Bugünlere dek  Cemlerini gizli yapmak zorunda kalmış olan Alevilerin, artık özgürce, açık açık  inançlarının gereklerini yerine getirmek istemeleri mi Başkana battı? Onun için mi "Cemevleri milletin birliğini bozar" diyerek karşı çıkıyor? Yoksa Anayasal haklarını isteyen Alevi toplumunun günün birinde, kendi vergilerinden Diyanetin kesinlikle yararlanmasına engel olmalarindan ya da gelirine ortak  olacaklarından korktuğu için mi?

Başkan Aleviliği Tarihten de Silmek İstiyor

Mehmet Nuri Yılmaz, İslam tarihi içinde 650'lerden itibaren Ortodoks İslama aykırı olarak Ali-Ehlibeyt tanrısallığı/kutsallığı inancı temelinde çeşitli adlarla ortaya çıkıp, gelişerek büyüyen bir Heterodoks İslamın (Aleviliğin) varlığını bilmiyorsa, isminin başındaki 'Prof. Dr.' titrini hemen atmalıdır. Yalnız İslamda değil, bütün dinlerde egemen olan Ortodoksluğun karşısında mutlaka aykırı düşünen Heterodoks kümeleşmeler vardır. Genelde baskı gören, aşağılanan halk ve toplulukların, çalışan aşağı sınıfların dini Heterodoksidir. Bu halklar ya da sınıflar hetrodoks inançlarını bayraklaştırarak egemenlere başkaldırmışlar. Onları "gulat, zındık, rafizi-heresy, sapkın, dinsiz..." gören egemen Ortodokslar da, en korkunç işkence ve ölümlerle cezalandırmış, köklerini kazımaya çalışmışlardır. Günümüzde Aleviliği yoksayan Başkan, bunların gerçekleştiğine inanmış olmalıdır ki  onu tarihten dahi  silmek istiyor.

Bugün Heterodoks İslamı Alevilik temsil etmektedir. Alevilerin Tanrı inancı ve Tanrıya tapınma anlayışı, insan ile Tanrı, insan ile insan ilişkileri, Ortodoks İslamı temsil eden Sünniliğe tam 1350 yıldır aykırıdır. Bunu bile bile yüksek devlet bürokratı M.NuriYılmaz'ın Alevileri Sünni tapınağı camiye çağırması, koskoca bir toplumun inancını açıkça yoksaymak olduğu kadar Sünnileştirme girişimini açığa vurmaktır; bu da fiili hakarettir, hem de anayasal suçtur. Şubat ayında "Aleviliği Sünni-Hanefi mezhebine bağlı bir tarikat olduğunu" anlatan gizli raporu, müftülere bir genelge gibi göndermiş olması da bir suçtu. Bunun için medya farkına varmadan raporu geri çekti.

Şu bilinmelidir ki, ne Sünni Diyanetinin ne de bu Diyanetin başındakilerinin Aleviliği kendi anlayış ve bakış açılarıyla tanımlamaya, inançlarını batıl saymaya, aşağılamaya ve  bir yerlere yamamaya hakkı yoktur. Doğrudur, kendi tarihsel gerçekliklerini bilmeyen, inancının ilkelerini Cemini, demini-devranını neredeyse unutmuş olan Alevi toplumu yanlışlar içinde savrulup durmaktadır. Ancak aydınlanmanın başındadır Alevi inanç toplumu; yıllar içinde durulacak ve doğrularını bulacak, kendini tanımlayacak ve tanıtacaktır. Bundan kuşku duyulmasın.

Bu girişten sonra Tanrıya tapınma-dua, yani Namaz ve Cami üzerinde yaptığımız, pek fazla ayrıntılı olmayan araştırmamıza geçebiliriz. Bu çok kısa araştırmamızda bile, yararlandığımız tarafsız kaynakların hiç de Diyanet işleri başkanının cami anlayışını ve Sünni şeriatının uyguladığı beş vakit namaz koşulunu onaylamadığını gördük. İslamda ibadeti camide yapma zorunluğu da yoktur. Heterodoks İslamın (Aleviliğin) çıkışından beri bu konuda ileri sürdüğü görüşle de tamamıyla çakışmaktadır. Aşağıda Benjamin Walker'in kitabından ( Foundations of Islam, The  Making of a World Faith, Peter Owen Publishers:London, 1998, s.213-215) özetlediğimiz yazıda görülecektir ki, yabancı Kuran ve İslam araştırmacılarının bu konuda vardıkları sonuçlar çok farklıdır:

Kuran'da Tanrıya Dua (Namaz)  Muhammed'in Uygulamaları ve Cami Anlayışı

Tanrıya dua (salat) Kuran’da tanımlanmaz ve kesin bir  düzene de sokulmamıştır. Ne Peygamberin kendisi ne de sahabileri, daha sonraki din bilginleri tarafından üzerinde birleşilmiş katı biçimlenmeleri yerine getirmişlerdir. Muhammed dua törenlerini formüle ederken, hiç kuşkusuz  birçok bakımlardan Ortadoğu’daki Hristiyan Keşişlerin rutin tapınmalarından (dularda düzenli aravermeler, diz üzerinde oturmalar, secdeler vb..) etkilendi.

Kuran, tapınma yerleri olarak mescitler, kiliseler ve sinagoglara sadece göndermeler yapar (Kuran 22, 40 : Bir kısım insanların (kötülüklerini), diğer bir kısmı ile defedip önlemeseydi, mutlak surette, içlerinde Allahın ismi anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler yıkılır giderdi...). Yine kiliseler ve sinagoglardan sözeden bir Hadis’e göre ise, Müslümanlara “onların içinde ibadetinizi yapabilirsiniz, orada şer yoktur” denilmektedir. Muhammed’in kendisinin arada sırada bir sinagogu ziyaret ettiği söylenir. Ayrıca Muhammed, 628 yılında Najran’dan gelen bir Hristiyan heyetine camide dua etmesine izin verdi. Muhammed, bir topluluğa, hemen hemen tüm topluma ilişkin  fırsatlar ve işlerden dolayı toplu tapınmaya önem verirdi.

Törensel kurallar, yani abdest alma ve namaza durma usülleri rastgele uygulanıyordu. Muhammed, şimdi Ortodoks Müslümanların ısrar ettiği gibi çoraplı ya da yalınayak namaz kılmazdı, tam tersine ayakkablarıyla tapınma  alışkanlığındaydı. Sadece tozu-toprağı gitsin diye ayaklarını yere vurur ya da süpürürdü. Shadad İbn Aus, Muhammed’in “Yahudiler ayakkabları ve çizmeleriyle dua etmezler, öyleyse siz onların tersini yapın” dediğini rivayet eder (Hughes, Thomas Patrick. A Dictionary of Islam, New Delhi: Cosmo Publications, 1977, s.470)

Bir hadis, namaz sırasında inananların birbirleriyle serbestçe konuştuklarını kaydeder. Muhammed’in kendisi bazı kereler, ibadet esnasında sevgili kız torunu Umama’yı omuzunda taşırdı; onu sadece eğilirken (rükuda) ve secdeye kapanırken yere oturtur, sonra onu yeniden omuzları üzerine çıkartırdı. Diğer bir hadis, Ali’den torunları Hasan ile Hüseyin’in namaz esnasında sırtına çıktıklarını söylemektedir. Kuran’ın hiçbir yerinde  günde beş kez ibadet etmek için açık bir emir yoktur. Ayrıca sonraki Ortodoks İslamın beş vakit namaz reçetesinin kesin olarak Muhammed yaşarken saptandığına dair sağlıklı bir kanıt da yoktur.(Torrey, Charles Cutler. The Jewish Foundations of Islam, 2nd edn. New York: Ktav, 1967, s. 135) Konu üzerinde Kuran’ın dağınık ayetleri içinde yapılan analizler, namazların söylenildiği günün zorunlu saatleri ya da vakit sayısı hakkında herhangi bir kesin tanıma götürmüyor.

Bir Müslümandan dua etmesi (namaz kılması) için istenilen vakit sayısı, bizzat Muhammed’in kendi uygulamasından da zor çıkarılabilir. Peygamber çok ibadet eden bir kişiydi. O çeşitli zamanlarda, fırsat buldukça, daima belirli vakitlerde olmayan, bir günde beş kereden daha fazla namaz kılardı. Onun ve sahabilerinden bazılarının, tıpkı Hristiyan keşişleri gibi “günün üçte ikisi ya da yarısını, ya da gecenin üçte birini” ibadet ederek geçirdikleri bilinir. (Kuran 73, 20: Senin, gecenin üçte ikisine yakın kısmını, bazan yarısını, bazan da üçte birini yatmadan ibadetle geçirdiğini ve beraberinde bulunanlardan bir topluluğun da böyle yaptığını Rabbin elbette biliyor...)

 İbn İshak, Muhammed’in Gece Seyahatı, yani Mirac sırasında göksel katların herbirinin önünde dururken, bir Müslümanın kaç vakit namaz kılması gerektiğini  sorduğu üzerine bir öykü anlatmaktadır: "Bir ses 'günde elli kere' diye yanıt verdi. Aşağı inerken Musa Muhammed’e 'geri dönmesini ve her hangi bir Müslümanın böylesine sıkça namaz kılmak zorunda kalmaktan hoşlanmayacağı için sayının azaltılmasını sağla', diye konuştu. Musa tekrar tekrar onu geri göndererek derece derece otuza, sonra yirmiye, ona ve en sonunda beşe indirtti. Musa bunun bile fazla olduğunu hissettirdi, fakat tapınmayı azaltmak için bu kadar sık geri dönen Muhammed, daha fazlasını istemekten  utandı ve öyle kaldı."

Bu hikayenin çağrıştırdığı şey, bir Müslümanın günde elli ya da beş vakit  namaz kılma zorunda olması değil, fakat  “Tanrıyı sık sık düşünmesidir” (Kuran 33, 41: Ey insanlar! Tanrıyı sıkça zikredin.). Kuran’da yazılı olduğu gibi, “Tanrıyı ayakta dururken, otururken ve  yatarken” (Kuran 3, 191: Onlar ayakta dururken, otururken, yanları üzerine yatarken Allahı anarlar...) ve hatta “ yaya yürürken ve at üstündeyken anımsamaları, zikretmeleridir”(Kuran 2, 239: Eğer -herhangi birşeyden- korkarsanız, namazınızı yürüyerek yahut at-deve üzerinde kılın...). Kuran’ın hiçbir yerinde  günde beş kez ibadet etmek için açık bir emir olmadığı gibi; yukarıda belirtildiği gibi, daha sonra Ortodoks İslamın ortaya attığı beş vakit namaz reçetesinin, kesin olarak Muhammed yaşarken saptandığına dair sağlıklı bir kanıt da yoktur .

İnananların üzerine bu kadar ağır yük yüklememek maksadıyla Muhammed, kendi örneğini izleyerek, Müslümanların ibadetleri üzerinde azaltma yaptı. Onun tapınmaları belirli olmayan “fasıla namazının” çeşitli vakitleri kadar, şafak öncesi-şafak sonrası, öğle öncesi-öğle sonrası, güneş batımı öncesi-güneş batımı sonrası, geceleyin ve geceyarısı sonrasıydı. Muhammed, Müslümanlar için sınırlama hissettiren düzenleme örneğini, sabah ile öğle ve  akşam ile  gece namazlarını birleştirip,  bazı Müslümanların standart olarak değerlendirdiği gibi günde iki vakite indirerek verdi. Bu, Kuran’daki “dualarınızı gün batımında ve sabah erken yapınız” (Kuran 17, 78-79: Gündüzün güneş dönüp, gece karanlığı bastırıncaya kadar namaz kıl; bir de sabah namazını kıl. Çünkü sabah namazı tanıklıdır./Gecenin bir kısmında uyanarak, sana mahsus nafile olmak üzere namaz kıl...) buyruğu üzerinde temellendirilir.

Namaz kılarken yüzün çevrildiği yön dahi bir kuşku sorunu olmuştu. Mutazililer, yandaşlarının ortak duygularını geliştirmek için Mekke’ye doğru dönme talebinin Peygamber tarafından önerilmiş olması gerektiğine inanırlar. Çünkü Kuran açık bir biçimde belirtmektedir: “Yüzünüzü doğuya ya da batıya çevirmekte dindarlık yoktur” (Kuran 2,177: Hayır ve iyilik yüzlerinizi doğu veya batı yönüne çevirmeniz değildir.  İman ve dindarlık Tanrıya, ahiret gününe, meleklere, kitaplara ve peygamberlere inanmakla olur...). Ve yine “doğu ve batı Tanrınındır; bunun için her ne yana dönseniz,Tanrının yüzü oradadır”(Kuran 2,115: Doğu da Allahındır, batı da. Nereye dönerseniz Allahın yüzü oradadır, rıza gösterir...).

Muhammed dua ederken, Arapça okunmasında da ısrarlı olmadı; yandaşlarına dualarını kendi ana dillerinde söylemelerine izin verdi. Bu izni almada birinciliği Salman-ı Faris’e bağışladı (Ameer Ali, Syed, The Spirit Of Islam, s. 186).

Mekke yönünde programlanmış inananların geniş çoğunluğuna, bir günde birkaç kere belirli vakit sayısı, bir yabancı dil içinde (Arapça olarak) namazları monotonlaştırıldı. Müslümanlar dualarını katı bir biçimde abdes-gusül, dizüstüne oturma ve secdeye kapanma zorunluklarıyla yaptılar; dinin aslına aykırı, mekanik töre biçimine sokulmuş olarak ve hatta dindar görünüp ikiyüzlülük içinde bunlar uygulanmaktadır.

Alevilikte Cemevi (ya da Meydanevi) Gerçeği ve İşlevleri

Cami, cem sözcüğünden türetilmiş ve "toplanma yeri" demektir. Hemen anlaşılacağı gibi Cemevi ile aynı anlamı taşıyor. Ancak cami bu gerçek anlamından uzaklaştırılarak "Tanrının evi", "Tanrıya dua etme (namaz kılma) mekanı", "Müslümanların tapınağı" biçiminde isimlerle kutsal görev yükletilmiştir. Oysa yukarıda Kuran ayetlerinden verilen örneklerde ve Muhammed'in davranışlarında görüldüğü gibi, Tanrının adının anılması ve ona dua edilmesinin ne yeri ve zamanı ne de duruş biçimi belirlenmiştir. Gece ve gündüz boyunca inananın istediği zamanda ve yerde; yatarken, otururken, at veya deve üzerinde çeşitli pozisyonlarda, hatta raksederek Tanrıya dua edilebilir. Bir müslümanın, kilisede ve havrada Tanrısına dua edebileceği gibi, elbette ki evinin bir köşesinde, camide ya da cemevinde bunu yerine getirmesi de olağandır.  Demek ki İslamın özünde, yani Kuran ve Hadislerle kesinkes belirlenmiş cami-mescid yapısı türünden  bir İslami tapınak yoktur. Nasıl ki Tanrıya dua etme-yakarma (Arapça salat, Farsça namaz), Muhammed'den sonra biçim ve kurallara bağlanmış ise, camiler de, özellikle Sünni  (Hanedan) İmparatorluklarında kutsanıp, İslam tapınağı olarak birer ihtişam simgesi olmuştur.

Ortodoks İslamın geliştirip zorunlu kıldığı, Kilise ve Havra karşılığı dinsel tapınak olarak Cami kavramı, Heterodoks İslam'da yoktur. Abbasi dönemi heresiograflarının (din sapkınlığı yazarları) verdikleri bilgilere göre; Babek-Hurremiler dinsel törenlerini belirli gecelerde kırsalda, açık alanlarda kadın erkek toplu halde yapıyorlar. Orta yerde yakılmış bir ateşin çevresinde hepbirlikte raksederek şarkılar söylüyorlardı. Ayrıca Babekilerin, egemen oldukları bölgelerde yaşayan Ortodoks Müslümanların köylerine -kendileri içine hiç ayak basmadıkları halde- camiler yaptırdıklarını şaşkınlık içinde yazmaktadırlar. Nuvayri'nin Nihayat al-Arab adlı yapıtında anlattığına göre Karmatiler 891 yılında ilk kez Küfe yakınlarında ulaşılması güç bir kale inşa ettiler. Genişliği 13.44m. olan surların çevresinde geniş hendek kazdılar. Bu kale inşaatını çok kısa bir zamanda tamamlayıp, onun içinde çok büyük bir bina  yaptılar. Heryandan gelen kadın ve erkekleri ayırım yapmaksızın buraya yerleştirdiler. Adına Dar al Hicra (Göçmen Evi) diyorlardı. Daha sonra yaklaşık iki yüzyıl boyunca Karmatiler, tapınmalarını ve topluluğun sorunlarını görüştükleri toplantılarını kale ve kentlerindeki bu Dar al-Hicra'larda yaptılar.

1051 yılı kışında başkent al-Ahsa'yı ziyaret eden Nasr al-Husrev, İslam Şeriatını tümüyle yadsıyan Karmatilerin de, kentte yaşayan Ortodoks Müslümanların (Sünni ve Şiiler) toplu dua etmeleri için bir İranlı tüccarın Cuma camisi yaptırmasına izin verdiklerini anlatmaktadır. Görülüyor ki Heterodoks İslam, yani bu proto-Alevi toplulukları, kendileriyle birlikte yaşayan Sünnilerin inanç ve ibadetlerine engel olup, kendi düşünce ve inançlarını zorla dayatmıyorlar. Ancak propaganda ve aydınlatma yoluyla Dai'ler zaman içinde başarabilirlerse onları kendi inançlarına çeviriyorlardı.

Alevi konar-göçer Türkmenler'in Anadolu'dan bir Cem betimlemesi vardır: 13.yüzyılın ilk çeyreğinde, Baba İlyas'ın Piri Dede Garkın'ın Elbistan ovasında dörtyüz Türkmen obasının dörtyüz şeyhini, bir mürşid ve büyük Şeyh olarak topladığını ve kırk gün kırk gece Cem sürdürdüklerini, Elvan Çelebi Menakıbu'l Kudsiyye'sinde (s.16-17)anlatmaktadır. Cem süresince katılımcı şeyhler, Dar'a durarak yol içindeki eksiklikleri-noksanlıklarını dile getirip mürüvvet dilemekte. "Sürünerek huzuruna geldik, suçluyuz suçumuzu kabulettik!" demektedirler. Cem toplu tapınmasının sonunda, büyük bir keramet göstermiş bulunan Baba İlyas halife ve büyük Şeyh seçilmiştir...

Daha sonraki yüzyıllar içinde Alevi inançlı halk toplulukları yerleşik düzene geçmiş. Bu ekonomik ve toplumsal düzenin daha alt yerleşim birimleri olan köy ve kasabalarda kurulmuş zaviye ve dergahların Meydanevi ya da Cemevinde toplu tapınmalarını, baskıcı yönetimler yüzünden gizli olarak sürdüregelmişlerdir.

Alevilikte Tapınma ve Cem'in Anlamı 

Tapınma (İbadet), toplumun üst yapısını oluşturan değerler ve kültür katlarından olan din ve inançlar ögesidir. Genellikle kişinin, kendi dinsel inancının Tanrısına yaranması, yani kendisini iyi bir kul olarak kabul ettirebilmesi için gösterdiği davranış ve hareketlerin tümüdür, diye tanımlanabilir. Tapınma inanan ile Tanrı arasında bir anlaşma, bir bağ kurma eylemidir. Biraz açarsak; Tanrıya yaranarak onun hayırlı kulu olup, ölüm ötesindeki cezalardan kurtulma ve cennetin sonsuz nimetlerinden yararlanma amacı taşır. Ortodoks İslamda ya da İslam şeriatında namaz da diğer ibadetler de bireyseldir. Korkulan bir Tanrının zulmünden korunmak; yalvarıp yakararak bağışlanmak ve ödüllendirilmek ister inananlar. Ortodoks İslamın Tanrısı öyle bir tanrıdır ki, iyiliği de kötülüğü de o verir; insana hem günah işletir, hem de onu işlediği günahlardan dolayı cehennem ateşinde yakar. Tanrı ancak kullarını, kendisine karşı vakit namazları, oruç, hac ve zekat gibi bazı biçimsel davranış ve eylemler olan tapınma (koşullarını) yerine geririrse bağışlar. Öyle ki, Ortodoks İslam anlayışında bir kul kişisel ve toplumsal ilişkilerinde her ne türlü kötülükler yapar, günahlar işlerlerse işlesinler, iki rekat nafile namaz kılarak tövbe ederse bile Tanrı onu bağışlayıp ödüllendirecektir! Ne kolaylık değil mi? Baskıcı ve sömürücü yönetim düzenleri böylesi dinlere ve onların Tanrısına sonuna dek kuşkusuz sahip çıkacaktır.

Alevilik tapınmayı bireysellikten çıkarmış, anlamının değiştirmiştir. Ne yukarıda çok kısaca açıklamaya çalıştığımız tapınma anlayışıylala ve ne de bu tür tapınmalar bekleyen Tanrı inancıyla Aleviliğin uzaktan yakından bir ilgisi yoktur. Alevi insanın Kuran'ı da, Rahmanı da insandır ve tapınmaları da onadır; gördüğüne tapar hayale değil. Bunları biz kafadan söylemiyoruz, aşıklarımız ozanlarımız söylüyor:

"Mülk yaratıp dünya dünya

Ol bahçevan heman benem

...

Halk içinde dirlik düzen

Dört kitabı doğru yazan 

Ağ üstünde kara düzen

Ol yazılan Kuran benem

...

Kafirdürür inanmayan

Evvel ahir heman benem..."(Yunus Emre, 13-14.yy)

"Mülk ile ile malik benim

Muhyi vü halik (can veren ve yaratıcı) benim..." (Nesimi, 14.yy)

"Ger insanı sorarsan

Hak’dan gayri değildir

Sıfatı nur-ı Mutlak .." (Kaygusuz Abdal, 14-15.yy)

"Kuranidir sözümüz

Rahmanidir yüzümüz

Hakkı  görür gözümüz

Aldanmayız hayale..." (Turabi, 19.yy)

"Ben beni bilmezdim hatır kırardım

Meğer ilmim noksan imiş bilmedim

Ben insandan başka İlah arardım

Meğer insan İlah imiş bilmedim..." (Aşık İsmail Daimi, 20.yy)

İşte bu farklı Tanrı inancı ve anlayışına sahip olan Alevilerin, öte dünyada cehennem ateşinden kurtulmak, cennetten güzel bir yer kapmak gibi bir kaygı ve istekleri de yoktur. Toplumsallaştırıp, yönünü nesnel ve yaşanmakta olan dünyaya çevirmiş oldukları tapınmalarında akılcı kurumlar yaratmışlar. Bu kurumlar işletilirken,  her Alevi bireyi, tek tek kişilere ve topluma karşı duyması gerektiği sorumluluk bilincine erişir. Bu tapınma kurumları Cem erkanlarıdır: Müsahib olma, dar'a durma, tevhid çekme, semah dönme, tarık altından geçme (sitem çekme), başokutma-sorgulanma vb. tapınma biçimleri...

Bu erkanlar Cem toplu tapınması içinde Cemevlerinde uygulanır. Bilindiği gibi Cem sözcük olarak, "toplantı, biraraya gelmiş insan topluluğu-cemaat, meclis" anlamına gelir. Ancak Alevi literatüründe, yüklendiği yoplumsal işlevler bakımından derin içerikli bir kavramdır. Cem, içinde yapıldığı toplumsal birimin (mezra, köy, mahalle, kasaba vb) sorunlarının konuşulup çözüme bağlandığı, yönetimine müdahele edilip düzeltilmesine-değiştirilmesine karar verildiği bir çeşit halk meclisidir.Cem aynı zamanda, topluma ve bireylerine karşı haksızlık yapmış, suç işlemiş kişilerin yargılandığı adalet mahkemeleri ve jüri topluluğudur.

Cem, tarih, felsefe, edebiyat, müzik, dans ve diğer yaşamsal bilgilerin öğretildiği ve öğrenildiği öğretmen ve öğrenciler topluluğu olduğu kadar; ortak kazan kaynatarak, lokmaların birleştirilip eşitlenerek yenildiği toplantılardır. Ayrıca cem, (saz çalıp deyiş söyleyerek) müzik ve (semah dönerek) dans  sanatlarının icra edildiği bir coşku ve muhabbet meclisidir.

Bunlar abartma değil; eğer Alevi cemlerine sosyo-ekonomik açıdan ve bilimsel yaklaşıp, çağdaş gözle bakarsanız, çok daha fazlasını görürsünüz. Düşününüz ki, bütün bunlar ritüel (ayinsel) uygulamalar olarak gerçekleştirilir ve Alevilik'te adı cemdir, toplu tapınmadır ve Cemevi ya da Meydanevi'nde yapılır. Bunlar Ortodoks İslamın kurumlaştırdığı namazlar değil ki camide uygulansın. Hiçbirinin Ortodoks İslamın (Sünnilik-Şiilik) ibadetleriyle ufak bir ilişki var mıdır?

Sünni inançlarına tamamıyla aykırıdır. Öylesine aykırıdır ki, bakınız İmam Cafer Buyruğu adıyla anılan,  Alevi inanç ve erkanlarını anlatan kitap neler yazıyor cem hakkında:

• "Cem'de büyük küçük, güzel çirkin bir olur ve dahi  (cem) cennettir. Müminleri (erkekler) melek, müslüm(e)leri (kadınlar) huridir. Yedikleri cenet taamı, içtikleri cennet  şarabı, giydikleri cennet esvabıdır. Pirlerin, mürşidlerin evleri Mekke'leridir. Onları ziyaret edenler binbir kere hacı ve gazi olurlar; günahlarından kurtulur, masum ve pak olurlar..."

Uzun açıklama ve yorumlara gerek var mıdır? Cennet dünyaya taşınıyor; ceme katıldınız mı, cennete girmiş oluyorsunuz. Demek ki, mekan olarak Cemevi cennet olduğu gibi, pirlerin ve mürşitlerin evleri de Kabe gibi 'tavaf' edilmesi gereken yerdir.

Cem, Cemevi, Alevi kültür ve inancı birbirinden ayrı düşünülemez. Cemevi-Meydanevi bu kültür ve inancın aynı zamanda okuludur. Ne zaman ki Alevi-Bektaşi inanç ve düşüncesini, sanat ve edebiyatını, müzik ve semahını, tarih ve felsefesini Enstitüler ve Fakültelerde araştıran inceleyen, işleyip yayınlayan bölümler-kürsüler açılarak akademik çalışmalar yaygılaşır; o zaman Cemevi'nin işlevi daralır, kendikendini sınırlar.

Kuşkusuzdur ki, çok işlevli olarak Cemevi, camiye alternativ değildir. Cami, Alevi toplu ibadetlerinin yapılacağı yerler de  değildir.  Diyanet İşleri Başkanı Kilise ve Havraya saygılı olduğu kadar, Cemevine de saygı göstermek zorundadır. Alevi inancının ve tapınmalarının Sünni İslamla farklılığını kabul edip, ikide bir Alevileri camiye çağırmayı bırakmalı! Artık gözündeki Osmanlı Şeyhülislamı gözlüğünü çıkarmalıdır. Eğer Başkan, çağımıza yaraşır bir kişilik gözlüğüyle bakmış olsaydı, Hatayi'nin aşağıdaki şiiri bile bizi kendisine tanıtmaya yeterdi:

Eğer yolumuzdan haber sorarsan

Murtaza Ali'dir pirimiz bizim

Göregeldiğimiz sürer gideriz

Kırklar'dan ayrılmış sürümüz bizim

Biz kamiliz kamile kem bakmayız

Rıza kapısından taşra çıkmayız

Cennet cehennem korkusun çekmeyiz

Burda sorulmuştur sorgumuz bizim

Kazancımız meydana götürürüz

Eksiğimiz var ise bitirürüz

Aşna meşrep evinde otururuz

Bine sayılmıştır ölümüz bizim

DervişHatayi der gerçek erenler

Anda pişman olur bundayerenler

Bin kana bir mürvet dedik erenler

Gerçek erenlere dar'ımız bizim

Bugün dünya haritasına baktığımızda İslam dinini kabul etmiş olan ülkelerin hali içler acısıdır. Bilim ve teknolojiden tamamen kopmuş, çağdaşlaşmamış, dini uygulamalar adı altında bağnaz feodal uygulamaların sürdürüldüğü bir tablo karşımıza çıkıyor.

Tablo öyle içler acısıdır ki, yukarılarda yani aristokraside söz sahibi olan ve servetini nasıl savuracağını şaşıran görgüsüz ve İslamiyetten kopuk küçük bir azınlık dışında geri kalan halk sefil bir durumdadır. Ancak bu küçük azınlık maalesef yasalaştırdığı veya toplumlarına kabul ettirdiği ilkel kuralları İslam dini adına uygulattırmaktadır. İktidarı ellerinde bulunduran ve bağnaz din adamları ile uyumlu bir ittifak sergileyen bu yönetimler, bu yanlış uygulamalarına bir de dini kılıflar uydurarak, düzenledikleri kitaplarla, fıkıflarla ve fetvalarla bu saçmalıklarını kılıflamaktadırlar. Kadının adeta insan yerine bile konmadığı bu coğrafyada, şeriat kuralları denilen şekilci kurallarla ve bağnazlıklarla, halkı cehalet içinde süründürmektedirler.

Halkın çoğunluğu sefalet içinde yaşamaktadır ve dünyadaki diğer gelişmelere oldukça uzak durumda bulunmaktadır. Bilimde, Fen’de, Kültür’de, Sanat’ta, Edebiyatta, Tıb’da dünyanın gelişmiş ülkelerinden yüzyıllarca geride yaşamaktadır. Ve bu görüntü elbette İslam dini adına hiç te iç açıcı değildir.

Ve bu tabloya bakan kimi insanlar büyük bir yanlışa düşmekte ve bunun İslam dininin kendisinden kaynaklandığını zannederek yanılmaktadırlar. Özellikle bu saçmalıklara yön veren ve düzenleyen dini kitaplara bakarak yanılmaktadırlar. Elbette insanı şaşırtan bu durumun nedenlerini iyi kavramak, insanı yanıltan mevcut tablonun perde arkasında nelerin yaşandığını da iyi değerlendirmek gerekmektedir.

Çok açık ve net olarak söyleyelim. Bugün kü İslam coğrafyasında uygulanan ve adına İslami Uygulamalar denilen yanlışlıkların ve çağdışılıkların çoğunun İslamla alakası yoktur, İslama da mal edilmemelidir. Bu tablo, genellikle İslam adı altında uygulanan bir dizi yanlışlıklar ve hesaplaşmaların sonucu oluşmuştur. Başka bir deyim ile kısmen de olsa iktidarı eline geçiren İslam ve Ehli Beyt düşmanlarının İslam adı altında sistemleştirdikleri uygulamalardır. Bu uygulamalara direnen ve büyük bedeller ödeyen İslam ve Ehli Beyt dostlarının genel görüntüde ki payları da maalesef hakim veya etkin oldukları coğrafyanın içinde fazla dikkat çekememektedir.

Bu tabloyu biraz sorgulamak ve İslam adı altında uygulanan görüntüyü irdelemek gerekmektedir.

Hz. Muhammed ve Mekke’li diğer müslümanların Meke’de bulundukları süre içinde hiç kimseye bu görüntüyü çağrıştıran veya benzerlik gösteren uygulamaları olmamıştır. Onlar tamamen sade ve samimi bir uygulama sergilemişlerdir. Onların göçe mecbur kalmalarının ardında sorgulanacak hiç bir neden yoktur. Kimseye zulüm etmemişlerdir. Kimsenin malına veya canına fenalık etmemişlerdir.

Hz. Muhammed ve diğer Muhacirler ise Medine’de büyük kabul görmüş ve baştacı edilmişlerdir. İslam dinini kabul etmeyen irili ufaklı pek çok kabile veya kendi inançlarını sürdüren diğer semavi din mensupları ile ciddi bir sürtüşmeleri olmamıştır.

O halde kendimize şu mantıklı soruyu sormak zorundayız. Neden Hz. Muhammed ve diğer Muhacirler Mekke’de ölüm tehdidine maruz kalmışta Medine’de büyük kabul görmüşlerdir? Mekke ile Medine arasında sosyal ve coğrafi pek bir farklılık yoktur. Bir birine benzer kabileler ve inanç gurupları her iki şehirde de mevcuttur. Eğer İslam dinine düşman olmayı gerektiren bir gerekçe var ise bu gerekçenin Medine ve diğer şehirler içinde de olması gerekmektedir.

Mekke’de ölüm kalım savaşına maruz kalan bu insanlar Medine’de neden kabul görsünler? Neden bu insanlar Mekke dışında diğer alanlarda büyük mukavemet ile karşılaşmasınlar?

Kaldı ki Hz. Muhammed’in ve diğer İslam mensuplarının Mekke ve Medine dışında maruz kaldıkları diğer küçük ölçekli mukavemetlerin arkasında da gene genellikle Mekke’liler bulunmaktadır. Onların kışkırtmaları veya baskıları bulunmaktadır.

Bunun esas nedeni şudur.

Mekke o zamanlarda da şimdiki yapıya benzeyen bir yapıya sahiptir. Hz. İbrahim zamanında inşa edilen Kâbe, bu insanlar tarafından da şimdiki Hacıların yaptığı Hac ziyaretlerine benzeyen bir tapınma merkezidir. Mekke’de otoriteyi uzun yıllardır ellerinde tutan ve Hz. Muhammed’in aşireti Kureyş’den uzak akrabaları olan Ümeyyeoğulları sürdürmektedirler.

Hz. Muhammed’in geldiği Kureyş’in Haşimoğulları ile Ümeyyeoğulları arasında bir kaç nesile uzanan egemenlik çekişmeleri vardır. Ümeyyeoğulları genellikle otoriteyi ve ticareti ellerinde bulundururken, Haşimoğulları ise daha ziyade sosyal alanda etkindirler.

İslamiyet öncesi Kâbe’yi ziyaret ve orada bulunan bazı önemli Put’lara tapınma ayinleri döneminde içme suları tüketilmekte, alış- veriş yapılmakta, ziyaret sırasında kurbanlar kesilmekte ve konaklama boyunca bir rant doğmaktadır. Bu rantın önemli bir kısmı siyasi otoriteyi ellerinde tutan, Ümeyyeoğullarından Harb oğlu ve Ebu Süfyan’dır. Daha sonraları İslamın başına bela olan Muaviye ise Ebu Süfyan’ın oğludur.

Hz. Muhammed’in İslamiyeti yayması en çok bu aileyi rahatsız etmekte ve rant kapısının kapanması kaygısı taşımaktadırlar. Eğer İslamiyet yeni bir din olarak bu alanda gelişirse kendilerine büyük gelir bırakan Hac ziyaretlerinden elde edeceği gelirin ve ellerindeki siyasi otoritenin kaybolacağını düşünmektedirler.

Hz. Muhammed’in oralara getirdiği bu yeni din, ayrıca bir sosyal ve siyasal harekettir. Hedeflenen değişim, mevcut statükoyu kökünden sarsacak açılımlar içeriyordu.

Bu yüzden başta Ümeyyeoğulları olmak üzere, Mekke’deki tüccarlar ve ileri gelen aileler ile Hz. Muhammed yandaşları arasında sert mücadeleler yaşandı. İslâma inanmış olan Ammâr bin Yâsir’in annesi Sümeyye, Mekke’nin ileri gelenlerinden İslâm düşmanı Ebû Cehil tarafından işkence ile öldürülmüştür. Daha sonra Mekke’liler şiddetin dozunu arttırarak Müslümanlara daha fazla eziyet etmeye ve buna öldürmeler de eklenince, Hz. Muhammed ve Müslümanlar zorunlu olarak Nisan- 16 Temmuz 622 tarihleri arasında gizlice Medine’ye göç ettiler.

Göç edenler taşınmaz mallarını orada bıraktılar. Hatta eşyalarını ve hayvanlarını bile alabilecek durumda değillerdi. Canlarını kurtarma gayreti ile her şeylerini orada bırakmak zorunda kaldılar.

Bu göç ile birlikte terkedilenler sadece bunlar da değildi. Yakın akrabalar, parçalanan aileler, dağılan yuvalar da geri de bırakılmıştı.

Bir örnek vermek gerekirse Hz. Muhammed’in öz kızları gösterilebilir. Bu kızlar Ebu Leheb’in oğulları ile evlidirler. Peygamber’in kızı Rukiye, Ebu Leheb’in oğlu Utbe ile, diğer kızı Ümmü Gülsüm ise Ebu Leheb’in diğer oğlu Uteybe ile evlidirler.

Ebu Leheb, Hz. Muhammed’in öz amcasıdır. Hanımı Ümmü Cemil ise Ebu Süfyan’ın kız kardeşidir. Ebu Leheb, Hz. Muhammed’in öz amcası olmasına rağmen Hanımın Ebu Süfyan’ın kız kardeşi olması vesilesi ile hanımının akrabalarının tarafını tutmaktadır.

Ebu Leheb, yeğeninin tarafını tutmadığına Mekke’lileri inandırması için, Hz. Muhammed’e ve Müslümanlara en fazla zulüm yapanların başında gelmektedir. Ebu Leheb’in zulmü o kadar ileri gitmiştir ki bu konuda hakkında bir sure dahi nazil olmuştur. (Ebu Leheb’in iki eli kurusun! Kurudu da. Malı ve kazandıkları ona fayda vermedi. O, alevli bir ateşteyanacak. Odun taşıyıcı olarak karısı da (ateşe girecek). Ve boynunda hurma lifinden bükülmüş bir ip olduğu halde), (Tebbet: 1-5)

Hz. Muhammed ve diğer Müslümanlar canlarını kurtarma pahasına tüm varlıklarını orada bırakıp, parçalanan ailelerle birlikte Medine’ye göç etmelerine rağmen huzur bulamazlar. Mekke’liler üstelik onların üzerine 3 defa savaş ilan ederler. Civardaki kabileleri onlara karşı kışkırtırlar. Onların ticaret yollarına engellikler çıkartırlar.Serbest dolaşım ve ticaret olanaklarını sürekli taciz ederler.

Mekke’liler kuvvetli bir ordu ile Medine üzerine yürüyüp Bedir savaşını (13 Mart 624) başlatırlar. Ancak bu savaşta başarılı olamazlar. Başta Mekke’nin ileri gelenlerinden Kureyş kabilesinin Mahzûmoğulları boyuna mensup Ebu Cehil olmak üzere 70 kadar ölü verirler. Daha sonra (Uhud 625 ve Hendek 627) savaşlarını başlatırlar. Bu savaşların tümünü başlatanlar Mekke’lilerdir.

Medine’liler ise bu savaşlarda mazlumdurlar. Meşru müdaafa haklarını koruyarak savaşmak durumunda kalmışlardır. Bu yüzden Mekke’lilerin savaş kayıplarının sorumlusu olarak Hz. Muhammed veya Medine’lileri gösteremeyiz.

Bedir savaşında yaşamını yitiren Peygamberin azılı düşmanlarından Ebu Cehil, nüfuzlu ve servet sahibi bir aileye mensup olduğundan, elindeki imkânları mazlûmları ezmede araç olarak kullanan bir kişidir. Ebu Cehil’in asıl adı Amr bin Hişâm el-Muğira olup önceleri Ebû’l-Hakem künyesiyle anılırken, müslümanlar tarafından Ebû Cehil (cehâlet babası) diye adlandırılmıştır. Mekke’liler arasında büyük bir itibâra sahipir. Bu savaşta onun yaşamını yitirmesi Mekke’lileri çok öfkelendirir.

Bedir Savaşında yaşamını yitiren diğer önemli Mekke’li şahsiyetlerden biri de Utbe bin Rabîa, kardeşi Şeybe ve oğlu Velid’dir. Bu şahıslar savaş başlamadan önce ortaya atılıp Hz. Muhammed’den bire bir savaşçı isterler. Bunların karşısına Medine’li gençlerden üç kişi çıkıp bunların kim olduklarını öğrenince onlara: “Siz bizim muhatabımız değilsiniz, bizim kavmimiz ve kabilemizden adamlar çıksın” diyerek esas amaçlarının Hz. Muhammed ve ona gönülden bağlı olan ve göç eden Mekke’liler oldukları ortaya çıkar. Bunların karşısına Hz. Ali, Hz. Muhammed’in amcası Hz. Hamza ve Ubeyde bin Hâris adlı kişiler çıkarlar. Bire bir düelloda Hz. Muhammed’in taraftarlarından sadece Ubeyde bin Hâris yaralanır ama Mekke’lilerin her üçü de orada öldürülürler.

Şimdi burada oturup biraz düşünmek gerekir.

Bu ne kadar derin bir intikam duygusudur ki düelloya yanıt veren Medine’li gençler red edilmekte ve “hesabımız sizinle değil, onlarla” denilerek geri çevrilmektedirler.

Bu ne kadar derin bir intikam duygusudur ki, düelloya aynı aileden 3 kişi çıkmakta ve Hz. Muhammed ile yakınlarını da aynı şekilde düelloya davet etmektedirler.

Bu düello da ölen Utbe bin Rabîa, gene Mekke’nin ileri gelenlerinden Harb oğluEbu Süfyan’ın hanımı Hind’in babasıdır. Dolayısı ile Ebu Süfyan’ın kayınpederidir.

Savaşa gelmeyen ve yerine paralı asker gönderen, Ebu Süfyan’ın kızkardeşi Ümmü Cemil ile evli olan Hz. Muhammed’in amcası Ebû Leheb ise, Bedir savaşının kendileri açısından hüsranla sonuçlanması üzerine bir hafta sonra kahrından ölür.

Bu savaşı Mekke’lilerin 70 ölü vererek ve bol sayıda yaralı bırakarak kaybetmeleri Hz.Muhammed ve onu sevenlere, dolayısı ile ona bağlı olan yakınlarına olan kin ve nefreti daha da arttırır. Mekke’liler hemen peşinden yeni bir savaş hazırlıklarına başlarlar.

Hz. Muhammed ve yakınlarına özel bir intikam duygusu besleyen diğer bir kişi de Ebu Süfyan’ın hanımı, Muaviye’nin annesi Hind’dir . Bu kadın savaşta babası, amcası ve diğer akrabaları ile birlikte kuzenini kaybetmiştir. İntikam hırsı ile çevresindekilere şöyle bir vaad de bulunur. “Muhammed’le arkadaşlarından öç almadıkça içim rahatlamayacak, Muhammed’le savaş yapmadıkça koku sürünmek, zevk ve sefa bana haram olsun. Sevdiklerimin intikamının alındığını gözümle görmedikçe bana sevinmek yok”

Bu kadın savaştan önce, eşinin bilgisi dahilinde Vahşi adında ki kölesini çağırarak ona şu önemli teklifte bulunuyor.

“Eğer Muhammed, Hamza veya Ali’den birini öldürür ve ciğerlerini bana getirirsen,

• 1. Seni azad ederim, özgür olacaksın
• 2. Sana bol miktarda para, altın ve mücevher veririm.
• 3. Seninle bir seferlik (cinsel) birlikte olurum.”

• Mekke’liler büyük bir ordu toplayarak tekrar Medine üzerine yürürler. 25 Mart 625 tarihinde yapılan Uhud savaşında,Vahşi adlı köle kendisine yapılan bu vaadler sonucu bir fırsatını bulup Hz. Hamza’yı şehit eder. Savaşa bizzat iştirak eden Muaviye’nin annesi Hind gelip intikam hırsı ile Hz. Hamza’nın göğsünü yarar, ciğerlerini dişleri ile parçalar, kulaklarını keserek birlikte götürür ve gerdanlık yapıp boynuna asar.

Muaviye’nin annesi, kölesine verdiği sözü tutar ve bulunduğu vaadleri yerine getirir.

Bu ne derin bir nefret ve intikam ateşidir ki, bir insan kocasının bilgisi dahilinde böyle vaadleri yerine getirebiliyor. O zamanları gözümüzün önüne getirdiğimizde, kölelerin basit bir eşyadan daha değersiz, adeta hayvan muamelesine dahi layık görülmediği bir ortamda isteğini yerine getirdiği takdirde bir kadın kölesi ile beraber (cinsel) olabilsin.

Özellikle feodal değerlerin çok yerleşik olduğu ve kabile onurlarının dikkate alındığı, gözetildiği ortamda böyle bir vaad gerçekleşmiş olsun.

Kaldı ki alevlenen intikam ateşi 2 sene sonra Hendek savaşında yeniden kendisini göstermiş olsun. Mekke’lileri o kadar büyük intikamhırsı kaplamıştır ki, Hendek savaşı öncesi sadece kendi şehirlerinden olanları değil, çeşitli baskı ve vaadlerle civardaki bazı kabileleri de buna dahil etmeye başlamışlardır.

Arap yarımadasındaki tüm kabileleri Medine şehri üzerine kışkırtmakta, kendileri ile birlikte olmayanların dolayısı ile Hz. Muhammed taraftarları oldukları, onlardan sayılacakları savı ile propaganda yapıp diğer kabileleri de savaşın içine çekmişlerdir. Hatta semavi dinlere inanan kabile ve toplulukları, örneğin Yahudi’leri de “Bu yeni din sadece bize değil, size de tehdit oluşturmaktadır”kışkırtmaları ile bazı Yahudi topluluklarından da aktif destek almışlardır.

Ancak Hendek savaşında da başarılı olamazlar ve bir takım kayıplar vererek ve bazı ünlü savaşçılarını da savaş meydanında kaybederek geri çekilmek zorunda kalırlar.

Hz. Muhammed bu duruma da mümkün olduğunca tahammül gösterir. Zaman zaman civardaki kabileler ve topluluklarla savaşmak zorunda kalır. Fakat Arap yarımadasında ki diğer tüm kabileler de İslam dinine karşı fazla direnç göstermezler. Hatta geniş çapta bu dini benimsemeler baş göstermiş, topluluklar guruplar halinde İslam dinine girmeye başlamışlardır.

Hz. Muhammed İslam dininin gelişmesinin ve tanınmasının önünde büyük engel oluşturan Mekke’lilerin bu engelini aşmak üzere 629 yılının Aralık ayında, başında kendisi olmak üzere

buraya güçlü bir ordu çıkarır. 1 Ocak 632 tarihinde şehri teslim alır ve daha sonra Mekke’lilerin tapındığı Putları (14 Ocak 632 ) kırar.

Hz. Muhammed, Mekke şehrini ordusu ile kuşattığı zaman Mekke’lilere iki seçenek sunar.

Ya toptan müslüman olacaklardır veya kendileri ile savaşmayı göze alacaklardır.

Mekke’liler, Hz. Muhammed ve müslüman olanlara yönelik 3 defa sefer düzenlemiş ve ayrıca gerek Hz. Muhammed ve gerekse diğer müslüman olanlar alehinde bol sayıda kışkırtmada bulunmuş, kendilerine çok yönlü zarar vermişlerdi. Ancak ulu Peygamber bütün bunlara rağmen son derece iyimser bir tavırla müslüman oldukları takdirde eski defterleri kapatacağını vurgulamışlardır.

Mekke’lilerin. Hz. Muhammed ve ordusu karşısında artık direnecek güçleri kalmamıştır. Önlerinde sadece 2 seçenek vardır.

Ya müslüman olacaklar, ya da savaşacaklardı.

Savaşmak, daha doğrusu savaşı kazanmak şansları yoktu. Bu durumda tüm Mekke şehri söz birliği ederek müslüman olurlar.

Alevilikte bir deyim vardır.

“Kılıç zoru ile müslüman olmak”

İşte Mekke’liler bu şekilde müslüman olmuşlardır.

İnsanoğlunun zaman zaman dinini değiştirdiği çok görülmüştür. Kişi bir inanca ilgi duyar ve kendi mevcut inancından daha inandırıcı başka bir inanç bulursa, bağımsız iradesi ile o inancı benimseyebilir.

Dinler tarihine baktığımızda insanların genellikle kendi bağımsız iradeleri ile dinlerini değiştirdiğini görürüz.

Ancak bu durum Mekke’liler için geçerli değildir. Onlar şehrin etrafını saran İslam ordusu karşısında zayıf olduklarından ve şayet bir savaşa girecek olurlarsa bu savaşı kaybedeceklerini anladıkları için müslüman olmuşlardır. Bu durum samimi bir benimseme değildir.

Dikkatle bakıldığında İslam dinini benimsemeleri inançtan kaynaklanmamıştır. Onlar ölüm korkusu ve varlıklarını kaybedeceklerini hissettiklerinden “müslüman olmuş gibi” görünmüşlerdir. En azından büyük bir kesimi için bu durum böyledir.

Mekke’lilerin çoğunun mevcut durum karşısında direnecek durumları yoktur. O halde yapmaları gereken bir şey vardır. İnanmış ve İslam dinini benimsemiş görünerek pusuya yatmak ve fırsat kollamak gerekmektedir. Onlarda öyle yapmışlardır.

Halbuki daha önce yapılan 3 önemli savaş ve çok yönlü kışkırtmalara, Hz. Muhammed ve diğer müslümanlara yaptıkları eziyetlerden dolayı onları Hicret etmeye mecbur bırakmalarına rağmen, Hz. Muhammed hissi davranmamış ve hepsinin vediği sözü İkrar saymıştır.

Sözlerine güvensizliklerinden dolayı Mekke’lilerin önemli bir kısmı ayrıca da ikrarsızdırlar.

Müslümanlar, bunların elinden bir hayli eza ve cefa gördüler. Pek çok yiğitleri, örneğin Hz. Hamza gibi önemli kahramanları savaşlarda şehit düştüler. Onlar buna rağmen yüreğine taş basarak durumu kabullendiler.

Hiç bir acının ve olayın faillerini sormadılar.

Kendi şehitlerinin intikamlarını almak gibi bir hissiyet göstermediler.

Eğer Mekke’liler müslümanlara yönelik başlattıkları savaşları kazanıp onları teslim alsalardı her halde onlara merhamet göstermeyeceklerdi. Mekke’lilerin onlara ne kadar büyük kin ve intikam duygusu taşıdıkları Hz. Hamza’nın şehit ediliş olayının ayrıntıları arasında rahatlıkla görülebilir. Şehrin ileri gelen birisinin hanımı olan bir kadının, “eşinin bilgisi dahilinde” kölesine verdiği sözler sadece onları kapsar boyutta değildir. Bu intikam duygusu diğer Mekke’liler tarafından dakabul görmüş ve onaylanmış bir durumdur.

Denilebilir ki Muaviye’nin annesinin intikam duyguları diğerlerinden nispeten fazla olabilir. Ancak bu ayrıntı da çok önemli değildir. Zira sadece Uhud savaşına, Muaviye’nin annesi dışında 13 Mekke’li kadın daha benzeri amaçlarla katılmış, eşlerinin bilgisi dahilinde öldürülecek müslümanların cesetlerinin parçalamak için pusuda beklemişlerdir. Ve bu yaklaşım Mekke’liler arasında kabul gören, onlar açısından takdir edilen bir anlayış haline gelmiştir. Bu durum da gösteriyor ki, İslamiyete karşı çıkan Mekke’nin ileri gelenlerinin yaklaşımları orada ciddi bir kabul görmektedir.

Hz. Muhammed, Mekke’yi teslim aldığında bu insanların hiç birini cezalandırmamış ve onları dışlamamış, tecrit etmemiştir.

İslam dinini kabul etmeleri şartı ile bu dinin sevecenliği ve hoşgörüsü kapsamında hissi davranmayı engellemiş, eski defterleri açmamak üzere kapatmış ve herkesi İslam bayrağının altında bir araya gelmeye davet etmiş, birlik ve beraberliğe hizmet etmeyi amaçlamışlardır.

Ancak burada göz önüne almamız gereken en önemli nokta, bu insanların İslamiyeti gönüllü olarak değil, Kılıç korkusu ile kabullenmeleridir.

Başka bir deyimle onların çoğunluğu İslamı kabullenmemiş, içine sindirmemiş, sadece kabul ediyor görünerek fırsat beklemeye başlamışlardır.

Bekledikleri fırsat çok değil, sadece 2 buçuk sene sonra önlerine gelmiştir. Hz. Muhammed, 8 Haziran 632’de Medine’de Hakka yürür. (Vefat eder). Hz. Ali dahil olmak üzere ve toplam 17 kişi Peygamberin cenaze ve defin işlemleri ile ilgilenirken, diğerleri durumdan vazife çıkarma peşine düşmüş ve Hz. Muhammed’in bol sayıdaki Hadis , öneri ve özellikle Gadirhum’da ki çağrısına rağmen onlar Hz. Ali’yi değil, hile ve fırsatçılıkla Ebu Bekir’i Halife seçmişlerdir.

Şu bir gerçektir ki eğer Hz. Ali Halife olsaydı onlara içlerinde taşıdıkları intikam duygularının fırsatlarını sunma olanağı tanımayacaktı. Mevcut koşullar Ümeyyeoğullarından (Muavi’nin kabilesi) her hangi birinin Halife olmasına müsait değildi. Onlar, Ebu Bekir ve onu destekleyenler ile ittifak yaparak süreç içinde kaybettikleri maddi ve manevi olanaklarını güçlendirmenin hesabını yapmış ve kısa süre sonra bu olanaklara sahip olmuşlardır.

Halife Ebu Bekir, 2 Buçuk sene sonra ölünce yerine Hattap oğlu Ömer, 10 sene sonra da Affan oğlu Osman Halife olurlar.

Halife Osman, Ebu Süfyan oğlu Muaviye ile yakın akrabadırlar. Osman’ın kısa süre içinde yaptığı en önemli icraat, tüm etkili ve yetkili yerlere kendi akrabalarını yerleştirmek olmuştur. Nitekim 656 yılında Hz. Ali, Halife olduğunda, buna ilk karşı çıkan Ebu Bekir’in kızı Ayşe olur. Ve hatta Ayşe, babası Ebu Bekir, Halife olduğunda onu destekleyen ve Talha ve Zübeyr denilen ileri gelenler de, Ayşe’nin yanında yer alırlar ve hep birlikte Hz. Ali’ye karşı 4 Aralık 656’da , tarihe Cemel Vakası olarak geçen savaşı başlatırlar. Onlar bu savaşı kaybederler ama hemen peşinden Halife Osman zamanında Şam Valisi yapılan Muaviye derhal isyan etmiş ve tüm olanaklarını Hz. Ali’ye karşı kullanmıştır.

Muaviye, 26 Temmuz 657 tarihinde Fırat’ın sağ kıyısına yakın Rakka’nın doğusunda bulunan Sıffeyn’de, Hz. Ali ile savaşır ve savaşı kaybeder. Ancak çeşitli hilelerle zaman kazanır ve Şam’da ki yerini git gide güçlendirir.

Burada şunu açık bir şekilde görelim. İslam dinine düşman olanlar, Hz. Muhammed’in Hakka yürümesinden hemen sonra, Hz. Ali ve ona yakın olan kişileri Hilafet makamından ve iktidar olanağından uzak tutmak için belli kesimlerle ittifakyapmışlardır. Bu ittifak sonucu önce Ebu Bekir, daha sonra da Ömer Halife olmuş ve İslam dininden sapmalar, yanlış uygulamalar başlamıştır.

Zaten ilk büyük ihanet Hz. Muhammed’in cenazesinin ortada bırakılması ve iktidar çıkarları ile başlamıştır. Ebu Bekir, Halife olduğunda kendisini hararetle destekleyen Ömer’e vefa borcu karşılığı, öldüğünde yerine onun geçmesini vasiyet etmiş ve yanlışlıklar peş peşe devam etmiştir. Ebu Bekir ve hemen peşinden Ömer, kendilerinin Halife olmasını destekleyen diğer kesimlere, örneğin Ebu Süfyan’ın kabilesine hoş görünmek için Hz. Ali ve taraftarlarını etkisizleştirmiş, bu haksızlıklar Halife Osman döneminde doruğa çıkmıştır.

Şu halde fotoğrafı bir daha gözden geçirmekte yarar olmalı.

Örneğin Uhud savaşında Hz. Muhammed, Hz. Hamza ve Hz. Ali ile samimi taraftarlarına tarihte ender görülen bir intikam ve nefret ile saldıran, hemen peşinden kısa süre sonra “Kılıç zoru ile” müslüman olanlar, kısa süre sonra bu kin ve nefretlerinden uzaklaşmış olabilirler mi?

Eğer bu soruyu samimi cevaplamak gerekirse “Hayır” dememiz gerekiyor.

Bu kadar derin nefret duygusunun, intikam ateşinin kısa süre sonra sönmesini, bitmesini beklemek mümkün değildir.

Şayet Mekke’liler “Kılıç Zoru’ ile değilde samimi duygular ve bağımsız iradeleri ile İslam dinini benimsemiş olsalardı, bu mümkün olabilirdi. O zaman şöyle düşünebilirdik. “Bunlar İslamiyeti benimsemeden once olan yanlışlıklardır. İslamiyeti Kabul ettikten sonra bu yanlışlıkları sürdürmeleri için bir gerekçe kalmamıştır”

Ancak tarihi gerçekler bize bunun böyle olmadığını maalesef ispat ediyor.

Uhud savaşında 2 kesim karşı karşıya gelmişlerdir.

Bir tarafta başını Hz. Muhammed’in çektiği İslam ordusui diğer tarafta ise başta Ebu Süfyan’ın başını çektiği ve çıkarlarının zedelenmesi korkusu ile savaş başlatan Mekke’liler.

Bir tarafta Hak, diğer tarafta batıl.

Bir tarafta son semavi din İslamiyet, diğer tarafta kin ve nefret dolu putperestler.

Bir tarafta inancı uğruna Muhacir olarak Medine’ye hicret eden mazlumlar, diğer taraftan onların geride bıraktıklarına konmasına rağmen gözleri doymayan ve sürekli onları kovalayarak savaş çıkartan zalimler.

Bir tarafta Ehl-i Beyt, diğer tarafta onların can düşmanı Mekke’liler.

Peki aradan çok değil sadece bir nesil sonra bu fotoğrafa bir daha bakalım.

Artık iktidar el değiştirmiş ve çok çeşitli haksızlıklardan sonra bir de zulümlerin ve haksızlıkların en büyüğü olan Kerbela vakası (10 Ekim 680) işlenmiştir.

Şu tarihlere ve saflaşmaya bir daha göz atalım.

• ?  13 Mart 624 Bedir Savaşı: Bir tarafta Hz. Muhammed, diğer tarafta Ebu Süfyan,
• ?  25 Mart 625 Uhud Savaşı: Bir tarafta Hz. Muhammed, diğer tarafta Ebu Süfyan,
• ?  627’ da Hendek Savaşı: Bir tarafta Hz. Muhammed, diğer tarafta Ebu Süfyan,
• ?  26 Temmuz 657 Sıffeyn Savaşı: Bir tarafta Hz. Ali, diğer tarafta Muaviye. Bu savaşın taraflarından biri olan Hz. Ali, Hz. Muhammed’in amcası oğlu, eniştesi, musahibi ve her şeyi. Muaviye ise Uhud savaşında Hz. Muhammed ile savaşan Ebu Süfyan’ın oğlu.
• ?  25 Mart 670 tarihinde Hz. İmam Hasan hanımı tarafından, Muaviye’nin isteği ile zehirletilerek şehit ediler. Bir tarafta Hz. Hasan ve taraftarları, diğer tarafta ise Muaviye ve taraftarları. Hz. Hasan, Hz. Ali’nin oğlu, Muaviye ise Ebu Süfyan’ın oğlu.
• ?  10 Ekim 680 Kerbela vakası: Bir tarafta Hz. Hüseyin ve taraftarları, diğer tarafta Yezid ve taraftarları. Hz. Hüseyin, Hz. Muhammed’in torunu, Yezid ise Ebu Süfyan’ın torunu. Her ikisinin dedeleri Bedir’de, Uhud’da ve Hendek’te, babaları Sıffeyn’desavaşmışlar.

• Bir de şöyle bir açıdan bakalım.

• ?  Hz. Hüseyin’in dedesi Bedir’de, Uhud’da ve Hendek’te Hakkı, Yezid’in dedesi Bedir’de, Uhud’da ve Hendek’te Batılı temsil etmiş.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi Bedir’de, Uhud’da ve Hendek’te savunma hattında, Yezid’in dedesi Bedir’de, Uhud’da ve Hendek’te saldırgan.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi Mekke’den göç eden, Yezid’in dedesi göç ettiren.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi Mekke’yi feth edince herkesi af eden, Yezid’in dedesi ise intikam hırsı ile hanımını dahi kölesine teklif ettirebilen.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi inandığı Hakk dini için her şeyini feda edebilen, Medine’ye Hicret eden, Yezid’in dedesi Mekke feth edilince inancını terk edip kılıç korkusu ile müslüman olan.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi mazlumun temsilcisi, Yezid’in dedesi zalimin öncüsü.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi doğrudan yana, Yezid’in dedesi yanlıştan yana.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi adil, Yezid’in dedesi fırsatçı.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi yoksulun umudu, Yezid’in dedesi sömürücünün umudu.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi insanlara eşitlik vaad ediyor, Yezid’in dedesi kız çocuklarını diri diri toprağa gömen anlayışın temsilcileri.
• ? Hz. Hüseyin’in dedesi birleştirici, Yezid’in dedesi bölücü ve nifak koyucu.

Şimdi bu gerçekler ışığında tabloya bir daha bakalım. İktidar artık Hz. Muhammed’in mirasçılarının ve taraftarlarının elinde değil, Ebu Süfyan’ın mirasçılarının ve taraftarlarının eline geçmiş. İktidar tümü ile el değiştirmiş. İmam’ları zehirlettiren, onlarla savaşan, hatta Kerbela vakası gibi tarihte örneği az görülen bir zulmü gerçekleştirebilen iktiadarın zulmü ve haksızlıkları bununla sınırlı kalabilir mi?

Zaten tarihe baktığımızda neredeyse tüm Hz. Muhammed’in mirasçıları olan 12 İmamlardan, 10 kişisinin şehit edimeleri bize gerçeği net bir şekilde gösteriyor.

Şu bir gerçektir ki bu anlayış iktidara tam olarak oturduktan sonra Hz. Muhammed’in İslam anlayışını tasviye etmiş, İslamiyet adına çoğu İslam öncesi putperestlerin uygulamalarını İslam adına geri getirmiş ve oturtmuştur.

Bu gün adına İslam denilen bazı uygulamalar, kapkara bir cehaleti, koyu bir şekilciliği, sevgi yerine korkuyu sunan, tahrif edilmiş, içi boşaltılmış, yalanların ve yanlışların Allahın emri adı altında gösterilen anlayışlar bütünlüğüdür. Daha doğrusu egemen kılınan anlayış budur.

İslamiyet, Medine Vesikası’nda tutanak altına alınan “Rıza Şehri” barışıdır.

Hoş görüdür.

Sevgidir.

Dayanışmadır.

Tasavvuftur.

Bir yığın güzelliklerin ve bütünlüklerin çekim merkezidir.

İslam dini, insanı var eden ve erdemlerle donatan bir inanç sisteminin bütünüdür.

Ancak Hz. Muhammed’in Hakka yürümesi sonrası git gide İslamdan uzaklaşılması ve en sonunda Ümeyyeoğullarının iktidarı almaları ile başlayan Emeviler döneminde İslam adı altında yeniden dizayn edilen İslam, Hz. Muhammed’in sunduğu ve Hz. Ali’nin de savunduğu İslam değildir.

Hz. Ali için “Efendim, Hz. Ali bu İslam için savaştı” deyimi doğru bir tespit değildir. Tesbit objektif değildir. Gerçekçi hiç değildir. Bu söylem ile biz mevcut Sünnü İslam anlayışının tümden Ebu Süfyan ve soyunun getirdikleridir demek istemiyoruz. İktiadarı ele alan Emevilerin İslama ciddi bir şekilde zarar verdiklerini ve yeniden yapılandırdıklarını vurgulamak istiyoruz.

Hz. Ali’nin nasıl bir İslam için çırpındığı? onun güzel sözleri içinde rahatlıkla görülebilir. Hz. Ali’nin tanıtmaya ve anlatmaya çabaladığı İslam ile adına İslam denilen bugünkü uygulamalar aynı uygulamalar değildir.

Hz. Muhammed ve Hz. Ali’nin İslamı diğer semavi dinlerin de devamı olan İslamdır. Aleviler “Biz Kalü Bela’dan (ezelden) bu yana var olan diğer dinlerin güzelliklerinin devamıyız” derken buna Kurani Kerim den de kaynak gösterirler. “De ki; Allah’a, bize indirilen kitaba; İbrahim’eİsmail’e, İshak’a, Yakub’a ve torunlarına indirilen ilahi mesajlara; Musa’ya, İsa’ya ne diğer peygamberlere Rabbleri tarafından verilenlere inandık; onlar arasında ayırım yapmayız, biz O’na teslim olmuşuz , (Ali İmran: 85)

Alevilik içinde diğer semavi dinlerle örtüşen bazı inançların varlığının nedeni de budur. Allah bir olduğuna göre, onun insanlara gönderdiği elçiler, kitaplar ve sunduğu veriler “değişen koşulla r ve istisnalar hariç” bir birinin devamıdır.

Hz. Ali diğer dinlerin devamı olan da bir İslamın Veliyullahı, Halifesi, Ulu’su, lideri, bilgesi ve kudsiyetidir. Bundan dolayıdır ki Hz. Muhammed’in ve Hz. Ali’nin Rıza Kenti uygulaması, ve onun Valilere gönderdiği mektuplarda yaptığı tesbitler , Hutbelerinde değindiği özellikler, batılı ülkelere veri olup yüzyıllar sonra ancak İnsan Hakları Evrensel Beyennamesine (1948 yılında) dönüşebiliyor. Bu bile onun büyüklüğü için bir fikir vebilir.