Hazreti Ali, Alevi / Bektaşi yolunun kurucusu ve baş önderidir. Alevi / Bektaşiler ona tarifsiz bir sevgiyle bağlıdırlar. Öyle ki, onu sevmek, dindir, imandır. Nitekim Hazreti Muhammed, " Ali'yi seven beni sever, beni Seven Allah'ı sever." demek suretiyle Hazreti Ali sevgisinin İslam'daki yerini ve önemini çok açık bir biçimde dile getirmiştir. 

Hazreti Ali, zulme karşı başkaldırmanın tarihsel simgelerinden biridir. O mazlumların en büyük lideridir. Kendisi de büyük haksızlıklara uğramış, büyük acılar yaşamıştır. O, Tanrı'nın en sevgili kullarındandır. Onda üstün nitelikler vardır. Bu üstün nitelikler ona Tanrı tarafından verilmiştir. O, seçilmişlerdendir. O, Tanrının rızasını kazanmış / murtaza olanlardandır. O, evveldir. O, ahirdir. O, batındır. O, zahirdir. O, candır. O, canandır. O, dindir. O, imandır.

Alevi / Bektaşiler ona duydukları tarifsiz sevgi ve bağlılığın bir yansıması olarak onu çeşitli adlarla anmaktadırlar.

O, Şah – ı Merdan'dır. Yani yiğitlerin şahıdır.

O, Şah – ı Evliya'dır. Yani velilerin şahıdır.

O, Şir – i Yezdan'dır. Yani Tanrı'nın arslanıdır.

O, Nihan'dır. Yani sırdır.

O, Şah – ı Velayet'tir. Yani veliliğin şahıdır.

O, Ebu Turab'tır. Yani toprağın babasıdır.

O, Bab'ül – İlm' dir. Yani bilimin kapısıdır.

O, Emir'ül – Mü'minin' dir. Yani İnananların önderidir.

O, Haydar'dır. Yani arslandır.

O, Vechullah'tır. Yani Tanrı'nın yüzüdür, tecellisidir.

O, Kur'an - ı Natık'tır. Yani Konuşan Kur'an'dır.

O, Levh - i Mahfuz Kalemidir. Yani Korunmuş Levha'yı yazan Kalemdir.

O, Nur - u Rahman'dır. Yani Tanrı'nın ışığıdır.

Hazreti Ali'nin Soyu ve Tanrısallık Bağlamında Ona Duyulan

Eşsiz Sevginin Kaynağı

Yiğitlerin Şahı olan Hazreti Ali, 598 yılında Mekke'de doğmuştur. Rivayetlere göre annesi onu Kabe'de doğurmuştur. Ölüm tarihi ise 661'dir. Kureyş kabilesine mensuptur. Babası Ebu Talib, annesi Fatıma'dır. Hazreti Ali, peygamberimiz Hazreti Muhammed'in amca oğludur. Kızı Fatıma ile evlenerek damadı olmuştur. Bu evlilikten Hazreti Hasan ve Hazreti Hüseyin dünyaya gelmiştir. Hazreti Fatıma, Hazreti Ali, Hazreti Hasan ve Hazreti Hüseyin, Hazreti Muhammed'in ehlibeytidir.

Hazreti Ali, İslam'ın kuruluş döneminde Hazreti Muhammed'in yanında olmuş, yiğitliği ve yürekliliği ile onu korumuştur. Hazreti Ali, İslam'ı kabul eden ilk erkektir. Çocuk yaşta İslam dinine girerek hiç günah işlemeden, putperest bir geçmişe sahip olmadan Allah'ın dinine hizmet etmiştir. Bu özellik onu öbür sahaben / peygamberin arkadaşlarından ayıran önemli bir unsurdur. Hazreti Ali, Hazreti Muhammed için ölümü göze almış, Mekke'den Medine'ye göç sırasında yatağına yatarak peygamberin düşmanlarına karşı kalkan olmuştur.

Hazreti Ali, halife Osman'ın ardından dört yıl dokuz ay süreyle halifelik yapmıştır. Bilindiği gibi Hazreti Muhammed'in ölümünün ardından İslam toplumu arasında halife seçimi noktasında anlaşmazlıklar yaşanmıştır. Bu anlaşmazlıkların İslam öncesi döneme kadar uzanan nedenleri bulunmakla birlikte, temel ayrılık Hazreti Muhammed'in hastalığı sırasında vefatından kısa bir süre önce Müslümanlar için bir vasiyet yazma isteğinin başta Ömer olmak üzere sahabeden kimilerince engellendiği, oysa peygamberin Hazreti Ali'yi yerine halife tayin etmek istediği yolundaki iddialara dayanmaktadır. Alevi ve Şiilere göre zaten Hazreti Muhammed, Gadirhum'daki söyleviyle Hazreti Ali'yi vasi tayin etmiştir. Ancak Ebu Bekir, Ömer, Osman vd. kişilerce peygamberin bu isteği göz ardı edilmiştir. Hazreti Ali, peygamberin cenaze işleriyle uğraşırken, Ömer'in etkisiyle Ebu Bekir halife seçilmiştir.

Hazreti Ali, ancak Osman'ın öldürülmesinin ardından halife olabilmiş ve hilafeti dört yıl dokuz ay kadar sürmüştür. Emevilerin bütün yıkıcı muhalefetine karşın Hazreti Ali hilafeti sırasında İslami ilkelere uygun, adil bir yönetim sergilemiş ve İslam toplumunun büyük sevgisini kazanmıştır. İslam toplumunda ilk bilimsel çalışmalar onun döneminde başlamıştır. Bu amaçla Hazreti Ali'nin bir bilim bakanlığı kurduğu da belirtilmektedir. ( 1)

Türklerin Hazreti Ali'ye büyük bir sevgi duydukları malumdur. Bu sevginin oluşumundaki etkenlerden biri olarak da Onun halifeliği döneminde İslam ordularının Türkistan'daki harekatını durdurmuş, hatta Horasan'ı tahliye etmiş olması gösterilmektedir. (2)

Hazreti Ali'nin döneminde yeni hukuki düzenlemelerin yapıldığı, el kesme cezasının Hazreti Ali tarafından yasaklandığı da belirtilmektedir. (3)

Ali sözcüğünün anlamı " yüce" dir. Adının anlamındaki yücelik onun özel olduğunun da göstergelerinden biridir. Ondaki yücelik Tanrı'dandır. Nitekim Alevi / Bektaşiler, Onda ilahi / tanrısal özellikler olduğuna inanırlar. Bu inanış, Alevi karşıtları tarafından Hazreti Ali'nin tanrılaştırıldığı ve putlaştırıldığı suçlamasına zemin teşkil etmiştir. Oysa bu suçlama yersizdir. Çünkü Alevi / Bektaşi inanışının omurgasını oluşturan " vahdet – i vücud " anlayışı ve Tanrı'nın insanda tecelli ettiği düşüncesi, bu inanışın yani Hazreti Ali'nin tanrısallığı inancının temelini oluşturmaktadır. İnsan Tanrı'dan bir parçadır. Nitekim Tanrı, " Biz insana ruhumuzdan üfledik." Buyurmaktadır. Hazreti Ali'deki tanrısallık da böyle anlaşılmalıdır. Aynı zamanda unutulmaması gereken hususlardan biri de " ALİ " sözcüğünün Allah'ın doksan dokuz adından biri olmasıdır. Aleviler " Ali " adını aynı zamanda bu anlamda da kullanmaktadırlar.

Aleviler, Hazreti Ali ve Hazreti Muhammed'in yol kardeşi / Musahip / anda / yoldaş olduğuna inanırlar. Nitekim Buyruk'ta bu durum açıklanmaktadır. Dolayısıyla bu inanışın kaynağı da Buyruk'tur. Bilindiği gibi Buyruk, Alevi / Bektaşi yolunun temel kaynaklarındandır.

Hazreti Muhammed'in Hazreti Ali için söylediği kimi sözler onların yol kardeşi olduğunu ortaya koymaktadır. Hazreti Muhammed'in sözlerindeki içerik aynı zamanda Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığının da kanıtlarındandır. Peygamberimiz Hazreti Ali için şöyle buyurmaktadır:

" Sen bendensin, ben sendenim."

" Ali ve ben aynı ağaçtanız. "

" Ali'ye eza eden bana eza eder. "

" Bir kimse Ali'yi severse beni sevmiş olur ve Ali'ye buğz ederse bana buğz etmiş olur."

Alevi / Bektaşi ozanları şiirlerinde Ali sevgisini en yüksek edebi güzelliklerle işlemişlerdir. Bektaşi ozan Muhittin bir şiirinde Hazreti Ali'yi şöyle anlatmaktadır:

"Dinle imdi bu sözümü,

Delil ve burhandır Ali.

Gel eşiğe sür yüzünü,

Kıble – i imandır Ali.

Hakikattir, marifettir,

Tarikattır, şeriattır,

Nübüvvettir, velayettir,

Küllide yeksandır Ali. "

Hazreti Ali' deki tanrısal nitelikleri, Pir Sultan Abdal, Yunus Emre'yi anımsatır bir biçimde şöyle dile getirmektedir:

"Yer yoğiken, gök yoğiken var olan,

Arş yüzünde kandildeki nur olan,

Gahi merkez olup, gahi yer olan,

Ali'dir ki, şah – ı Merdan Ali'dir. "

Büyük veli ve büyük Türkmen ozanı Pir Sultan Abdal bir başka nefesinde ise şöyle demektedir:

" Bu dünyanın evvelini sorarsan,

Allah bir, Muhammed Ali'dir, Ali.

Sen bu yolun sahibini ararsan,

Allah bir, Muhammed Ali'dir, Ali. "

Kızılbaş Safevi Türkmen Devleti 'nin kurucusu büyük ozan Şah İsmail Hatai ise Hazreti Ali ve Hazreti Muhammed'e olan sevgisini şöyle dile getirmektedir:

" Daim fikrimde zikrin, ya Muhammed , Ya Ali.

Gönlümün evinde şükrün, ya Muhammed, ya Ali.

Tanıyamaz kendi özün seni yakın bilmeyen

Alemin ayinesisin, ya Muhammed ya Ali."

Hazreti Ali'ye duyulan sevgi ve bağlılık, Alevi / Bektaşi yolunun özüdür, temelidir. Bu sevgi diğer İslami gruplarda da vardır. Lakin Alevilerdeki Ali sevgisinin özgün bir temele dayandığı malumdur. Bu temel onu sıradan bir sahabe veya dört halifeden biri ya da Hazreti Muhammed'den sonraki yüce kişiliklerden biri olarak görme anlayışının çok ötesinde bulunan tanrısallık inancıdır. Bu bakımdan Alevilerdeki Ali sevgisinin Sünni ve Şiilerden çok farklı bir noktada bulunduğu kabul edilmelidir.

Şimdi bu noktaları kısaca irdeleyelim:

Sünnilerce doğrudan doğruya Allah'a verilen kimi sıfatların Aleviler tarafından Hazreti İmam Ali için de kullanıldığı görülmektedir. Pek çok deyiş / nefeste Hazreti İmam Ali, Allah için kullanılan "rahman, rahim, onsekizbin alemi vareden, yaradan, yağmuru yağdıran, şimşeği çaktıran vb. " olağanüstü özellikte bir yüce kişilik olarak anılmaktadır. Hatta Alevi / Bektaşi inancına göre Hazreti Muhammed miraçta, sidret'ül- müntehada Allah'ı onyedi – onsekiz yaşında bir delikanlı suretinde görmüştür ki bu delikanlı Hazreti İmam Ali'den başkası değildir. Yani Allah, Ali suretinde belirmiştir, tecelli etmiştir. Başka bir deyişle Hazreti İmam Ali, Allah'ın yansımasıdır. Nur- u rahman'dır. Bu hususiyet miraçnamelerde gayet serahatle anlatılmaktadır.

Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığı Alevi / Bektaşi teolojisinin omurgasını teşkil etmektedir. Ancak pek çok nedenden dolayı bu inanç öne çıkarılmamakta ve deyim yerindeyse " sır " edilmektedir. Sünni ve Şiilerin bu sırrın alenileşmesi durumunda ne tür bir tepki vereceklerini tahmin etmek zor değildir. Geçmişte bağnaz / yobaz din bilginlerinin Alevi / Bektaşiler için bu ve benzer inançlardan dolayı zalimce fetvalar verdikleri, onları kafir, müşrik, putperest addettikleri malumdur. Aslında Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığı insanın tanrısallığı ile birlikte düşünülmelidir. Büyük Alevi mistik düşünür Hallac – ı Mansur'un " ene'l- hak " deyişindeki gizem insanın tanrısallığı gizemidir. Biliyoruz ki, zamanın müftüleri ve din egemenlerinin gözünde Hallac – ı Mansur, kafirdi, kendini Tanrıya ortak koşan, TANRILIK İDDİASINDA BULUNAN bir müşrikti. Nitekim malum olduğu üzre bu nedenle KATLİNE FERMAN VERİLDİ.

Ene'l- Hak inancı, kamil insan / insan – ı kamil mertebesindeki hak erenlerinin sırrıdır. Bu sırrı anlamak için o mertebeye vasıl olmak lazımdır. Zahirilik gurbetinin en ücra bölgelerinde dolaşan yani vuslattan nasip alamamış olan şeriat ehlinin "ene'l- hak " inancını ve insanın uluhiyetini idrak etmesi olanaksızdır. Bu olanaksızlık, insan – ı kamil olmanın doruğunda bulunan Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığını kabul etmeyi de doğal olarak kuşatmaktadır. Yaratan – yaratılan ayrılığını ortadan kaldırıp "vahdet- i vücud " ilkesi gereği tüm evrende olduğu gibi insanda da Tanrıyı gören, Hazreti İmam Ali'nin yüzünü, vech'ullah / Allah'ın yüzü olarak tavsif eden Alevi / Bektaşi inancı bu özgünlüğüyle bambaşka bir güzelliğe ve derinliğe sahip bulunmaktadır. Ondaki hümanist özün dayandığı paradigmal temel işte böylesi bir inançtan neşet etmektedir.

Tekraren dile getirelim ki, Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığı gerçeğini savunan, buna içtenlikle inanan müminlerin zahir ehli tarafından anlaşılmaları tamamen olanak dışıdır. Bu inanışın İslam'a aykırı olduğunu iddia etmek, İslam'ı Sünni, Şii veya başka bir ifadeyle zahiri / dışsal anlayışa hapsetmek demektir. İslam'ın batıni yönünü yani Alevi / Bektaşi inancını yadsımak demektir.

İslam denilince sadece Sünnilik veya Şiilik anlaşılmamalıdır. Kendi özgün teolojik çerçevesi dahilinde Alevilik ve Bektaşilik de İslamdır. Hatta bu yolun müminlerine göre Alevilik / Bektaşilik İslam'ın ta kendisidir. O halde Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığını İslam dışı bir sapkınlık olarak görmek abestir, anlamsızdır. Hatta bize göre küfürdür / kafirliktir.

Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığı / uluhiyeti inancı gayet doğal olarak kadim Türk inançlarından da izler taşımaktadır. Alevi / Bektaşilerin ezici çoğunluğunun Türk / Türkmen oluşları gerçeği göz önüne alındığında Hazreti Ali'ye uluhiyet atfetmenin kadim Türk inançlarıyla da ilişkilendirilmesi daha net anlaşılacaktır. Nitekim ünlü araştırmacı İrene Melikoff'a göre Alevi / Bektaşilerdeki Ali inancı ve kültü eski Türklerdeki Gök Tanrı inancını anımsatmaktadır. Eski Türklerin Gök Tanrı'ya verdikleri kimi önadları / sıfatları / nitelikleri, Alevi / Bektaşiler, Hazreti İmam Ali'ye vermektedirler. Buradan hareketle söylemek kabildir ki, eski Türklerdeki " Gök Tanrı " bugünün en özgün / halis Türkleri olan Alevi / Bektaşilerde Hazreti İmam Ali hüviyetinde / donunda yaşamaya devam etmektedir.

Münkirlerin inkarına, tahammülsüzlerin tahammülsüzlüğüne ve cümle zahirilerin sığlığına aldırmadan Hazreti İmam Ali efendimizin uluhiyetini / tanrısallığını imanımızın gereği olarak haykırmayı her koşulda sürdürmeliyiz.

İşte Sefil Ali'nin dilinden Hazreti İmam Ali'nin tanrısallık gerçeği:

"Kün!" deyince var eyledi on sekiz bin alemi

Hem yazandır, hem bozandır, levhi mahfuz kalemi

Külli dertlerin dermanı, yaraların melhemi

Hem sakidir, hem bakidir nur – u Rahman'ım Ali

Yetiş carımıza kurtar medet mürüvvet ya Ali

Şah-ı Merdan cûşa geldi, sırrın aşikar eyledi:

"Yağmuru yağdıran benim" deyi Ömer´e söyledi

Ol demde şimşek balkıyıp yedi sema gürledi

Hem sakidir, hem bakidir nur-u Rahman´ım Ali

Yetiş carımıza kurtar meded mürüvvet ya Ali

Ömer vardı Hak Muhammed katına dedi: "eyle beyan,

Hz. Ali midir ol arşa gürleyan,

Çarh-ı gerdunun elinden sırr-ı hikmet eyleyen?"

Hak Muhammed buyurdu ki: "Yektir Ali, bir" dedi

"Hem evveli, hem ahiri, her şeye kadir" dedi

"Ali´ye şirk koşanlar mutlaka kafir." Dedi.

Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığı gerçeğini anlatan ve Derviş Ali'ye ait bir başka nefes:

Yeri göğü arşı kürsü yaradan,

Men Ali´den başka Tanrı görmedim.

Yaradub kulunun kısmetin veren,

Men Ali´den başka Tanrı görmedim.

Bin bir ismi vardır bir ismi Allah,

Eğer inanmazsan hem vallah billah,

Ademi görmüşüm elhamdülillah,

Men Ali´den başka Tanrı görmedim.

Cennet-i alanın altundur taşı,

Her ne görür isen hikmettir işi,

Yüz yiğirmi dört bin nebiler başı,

Men Ali´den başka Tanrı görmedim.

Ali gibi er gelmedi cihane,

Ona da buldular dürlü bahane,

Yedi kez uğradım ulu divane,

Men Ali´den başka Tanrı görmedim.

Derviş Ali´m bu ikrara belidir,

Dilim söyler ama kendim delidir,

Allah bir Muhammed Tanrı Ali´dir,

Men Ali´den başka Tanrı görmedim.

Hazreti Ali'den rivayet edilen kimi sözlerde de onun uluhiyet / tanrısallık özelliğini görmek mümkündür. Kaynaklar Hazreti İmam Ali'nin bir sözünde şöyle dediğini bildirmektedir:

"Benim yücelerin yücesi olup kahreden! Benim ölüleri diriltip ihya eden! Benim dirileri ölü kılan! Benim her şeyden evvel olan evvel, benim her şeyden sonra ahir olan! Benim görünen, benim gizli olan!"

Yine Mevlana'nın Divan – ı Kebir adlı yapıtında Hazreti Ali için yazdığı sözler onun uluhiyetini / tanrısallığını ilan etmektedir. Mevlana adı geçen bu eserinde şöyle demektedir:

"…Hakkın yüksek sıfatları Ali'nin vasfıdır. Hakkın sıfatları zaten ayrı değildir. O, Tanrının zatına yapışmış o olmuştur…"

Alevilerin Ali'si Ahistorik mi ?

Alevilik üzerine yazı yazan, fikir üreten kimi çevreler ve kimi bağnaz Sünni ve Şii araştırmacılar tarafından sıkça gündeme getirilen konulardan biri de Alevilerin inancının odağında yer alan Hazreti Ali'nin İslam tarihindeki " dördüncü halife" , Hazreti Muhammed'in kuzeni ve damadı olan Ali olmadığı tarihteki gerçek Ali' de olmayan özelliklere sahip olduğu, dolayısıyla ahistorik / tarih dışı, üretilmiş ve menkıbesel bir kişilik olduğu yönündeki tartışmalardır.

Bu tartışmaların iki amacı vardır: Birincisi Alevilere " Hazreti Ali, Sünni ve Şii Müslümanlar gibi namaz kılan, Ramazan orucu tutan, hac ibadeti yapan vb. bir İslam ulusudur, o halde siz de onun gibi olun, Sünni ve Şiiler gibi namaz kılıp Ramazan orucu tutun." şeklinde propaganda yapıp onları asimile etmektir. Ulaşılmak istenen nokta bellidir. Bu yaklaşımda olanlara göre, Kırklar Meclisi ve Kırklar Cemi bir uydurmadan ibarettir. Dolayısıyla cem ve semah diye bir ibadet yoktur. Asıl farz olan Muharrem orucu değil, Ramazan orucudur. Yani yüzyıllardır Alevi / Bektaşi ozanları tarafından anlatılan miraç ve Kırklar Cemi ve Kırklar Meclisi yalandır. Yüzyıllardır tutulan Muharrem oruçları boşunadır. O halde tüm Alevi / Bektaşi ozanları, tüm dede ve babalar yalancıdır. Sadece Sünni ve Şii hadis kitapları ve diğer Sünni ve Şii kaynaklar doğrudur.

İkincisi "Alevilik İslam dışı bir inançtır. Başlı başına bir dindir. Ya da Zerdüştiliğin, Yezidiliğin vb. devamıdır. Alevilerin Ali'si aslında Sümer metinlerinde geçen ve ateş ruhu anlamına gelen " Al " veya "Alu" ya da ateşperestlerin ilahının Harran bölgesindeki adlandırması olan " Alla " veya " Al " dır.(4) Alevilik bir Kürt dinidir. Kökeni mezopotamya'dır. O halde Aleviler, İslam dışı olduklarını kabul etsinler. Kürtleşsinler. Hatta ateistleşsinler." Diye propaganda yaparak, Alevileri kendi siyasal hedeflerine ve inançsızlıklarına payanda yapmaya çalışmaktır.

Birinci amaç için çalışanlar zaten yüzyıllar boyu Alevi Müslümanları ezen, katleden, onları kafir gören, zındık sayan, düşman belleyen geleneğin devamıdırlar. Bunlara göre Aleviler, Alevi gibi yaşadıkları sürece kafirdirler, zındıktırlar Müslüman sayılabilmeleri için Sünni veya Şii olmaları gerekmektedir. Bu bağnazlara kızıp " Evet biz Müslüman değiliz." demek, deyim yerindeyse onların ekmeğine yağ sürmektir. Eğer İslam'ı sadece Sünnilik veya Şiilik olarak görecek olursak Aleviliği İslam dışı saymak kabil olacaktır. Ancak bu doğru değildir. Aleviliğin tarihsel arka plan anlamında gerçek İslam'a sahip çıkma ve onu yaşama egemen kılma hareketi olduğu düşünülecek olursa bu tutum Aleviliğe zarar vermekten başka bir işe yaramayacaktır. Ebussuudların, İbni Kemallerin, İdris – i Bitlisilerin süreği olan bağnazlara rağmen ve onlara inat tüm Alevi / Bektaşiler müslüman ve mümin olduklarını haykırmaya devam etmelidirler. Çünkü bu, hakikatin ta kendisidir. Hazreti Ali efendimizin Sünni ve Şii müslümanlar gibi namaz kılıp kılmadığı ve Ramazan orucu tutup tutmadığının Aleviler için hiçbir önemi yoktur. Tıpkı onun Arap olmasının, Arapça konuşmasının, entari giymesinin, kefiye takmasının, birden çok kadınla evlenmesinin, sakallı olmasının vb. önemi olmadığı gibi. Çünkü Alevilik, Ali'yi körü körüne taklit etmek değildir. Alevilik, Sünni ve Şii müslümanların çoğunun yaptığı gibi Ali'yi ve İslam'ı şekilciliğe boğmak, zahirde takılıp kalmak değildir. Onu örnek almak, ona sınırsız bir sevgiyle bağlanmak, ondan medet dilemek, Tanrının onda tecelli ettiğine inanmak, zulme ve zalimlere karşı direnişinden güç almaktır. Alevilerin Ali'si doğrudan doğruya historik / tarihseldir. Hazreti Muhammed'in kuzeni ve damadı olan İmam Ali'dir. Ancak Alevi / Bektaşiler, tarihsel süreçte ona olan sınırsız ve eşsiz sevgilerinin bir sonucu olarak Hazreti Ali'yi historik kimlik ve kişiliği ile asla çelişmeyecek şekilde yüceltmişler, uğradıkları her zulüm ve katliam sonrası direniş kaynağı ve yeniden ayağa kalkmada tükenmez bir güç menbaı olarak görmüşler, Sünni ve Şiilerin silmeye çalıştıkları uluhiyetine vurgu yapmışlardır. Zaten, " Ali'yi seven, beni sever. Beni seven Allah'ı sever. " diyen Hazreti Muhammed onu sevmeyi Allah'ı sevmekle bir tutarak ondaki uluhiyete/ tanrısallığa işaret etmiyor mu ?

"Ali, camiye gitti, namaz kıldı, Ramazan Orucu tuttu. Eğer onu seviyorsanız siz de namaz kılın, Ramazan orucu tutun.", diye baskı yapan zalimlere Pir Sultan'ın verdiği yanıtı yineleyelim:

"Alınmış abdestim aldırırlarsa,

Kılınmış namazım kıldırırlarsa,

Sizde Şah diyeni öldürürlerse,

Ben de bu yayladan şaha giderim."

Yine Alevi / Bektaşileri Kabe'ye yönelip secde etmeye ve onu ziyarete yani hacca çağıranlara da Yunus'un dilinden yanıt vermek gerek:

" Çalış, kazan, ye, yedir.

Bir gönül ele getir.

Yüz Kabe'den yeğrektir.

Bir gönül ziyareti."

İkinci amaç için çalışanlar, tıpkı birinci amaçta olduğu gibi Hazreti Ali'yi sadece 7. asırda yaşan Ali olarak düşünmekte ve ona ilişkin yazılan Seyyid Radıy'a ait " Nehc'ül – Belaga " adlı kitapta Hazreti Ali'ye atfedilen söz / hadisleri temel alarak, ona şeriatçı, cihatçı vb. yakıştırmalar yapmaktadırlar. Buradan hareketle de günümüz Alevilerinin şeriata, cihatçılığa karşı oluşunu temel alarak Ali'siz yeni bir Alevilik inşa etmeye çalışmaktadırlar. Oysa Hazreti Ali pek çok kez dünyaya gelmiştir. Hünkar Hacı Bektaş Veli, Şah Hatai, Pir Sultan Abdal, Ali'den başkası değildir. Dolayısıyla, Ali denildiğinde sadece 7. asırda yaşayan Ali anlaşılamaz. Kaldı ki şeriatçı, cihatçı oluşu da onların anladığı anlamda değildir.

İkinci amaç için çalışanlara verilecek yanıt da şudur:

Biz Allah'a kul, Muhammed'e ümmet, Ali'ye talip olanlarız. Ya siz kimsiniz ? Zerdüşti mi ? Yezidi mi ? Yoksa ateist mi? Ya da din düşmanı mı ? Yahut Kürtçü, bölücü mü ? Türklük ve müslümanlık kimliğinden rahatsızlık duyan bir soy özürlü mü ?

(Aleviliği İslam dışı gösterme çalışmalarındaki amaçlardan biri de eski Türk inançları ve kimi kültler ve inançlar ile olan bağını temel alarak onu İslam dairesinin dışına taşımaktır. Bu bağlamda dikkat çekici analizlerden biri de Nejat Birdoğan'a aittir:

" … Tanrısal köklerine bakıldığında, yani Alevi tapınmalarında ve inanmalarındaki ritüellerine bakıldığında, hiçbir özelliklerinin İslam dairesinden gelmediğini görüyoruz…cemlerdeki müzik, şiir ve semahın İslam kaynaklarında reddedildiğini bilmekteyiz. Ruh göçü, tanrının insanda tecelli etmesi, halka namazı, Kıbleye değil insana secde vb.davranmalar da bizi İslam dairesinin dışına taşımaktadır. Ehl- i Beyt yandaşlığı ise Şah İsmail Hatayi'den sonra, yani 16. yy. başlarından sonra bir takıyye, yani kimlik saklama… çabasından ileri gelmektedir." (Aktaran: Burhan Oğuz, Türk Halk Düşüncesi ve Hareketlerinin İdeolojik Kökenleri, 3. cilt, s. 24 )

Arapların yaşadığı biçimiyle ( ortodoks İslam ) İslam dini tam anlamda özgün bir din midir ki , Türklerin İslam'ı yaşayış biçimlerinden olan Alevilik tümüyle özgün olsun ? İslam'da, Arap toplumunun İslam öncesi gelenekleri, inançları ve diğer kültürel birikimi yok mudur ? Elbette ki vardır. Arap / Emevi / Abbasi İslam'ı ya da diğer bir ifadeyle ortodoks İslam, Hazreti Muhammed'in tanrıdan aldığı vahiyden ibaret olmayıp Tanrısal vahiy ile kadim Arap kültürünün tabii bir sentezidir.)

Ali'ye şeriatçı diyorsunuz. Ali'nin şeriatı her Alevinin de şeriatıdır. Alevilerin karşı çıktığı şeriat, egemen Emevi / Abbasi İslam'ının ürettiği ve gerçek İslam'da bulunmayan bir sürü çağ dışı unsurların oluşturduğu şeriattır. Ali'nin, dolayısıyla gerçek İslam'ın şeriatı eşitlikçilik, adalet, özgürlük, ahlak, erdem, zulme karşı çıkış, iyilikten yana olup kötülüğü önlemek, insanları sevmek, Tanrı'yı bir bilip ona itaat etmek ve ona kul olmaktır. Büyük Alevi ozanı Yunus Emre'nin tarzıyla söyleyelim ki

" Bu, bildiğin şeriat değil,

Şeriat var şeriat içinde.

Gittiğin yol tarikat değil,

Tarikat var, tarikat içinde."

Ali'ye cihatçı diyorsunuz. Hazreti Ali gerçek İslam şeriatını yaymak için yani ahlakı, erdemi, iyiliği, sevgiyi, adaleti yaymak için mücadele etmiştir. İşte gerçek cihat budur. Bu anlamda elbetteki cihatçıdır. Hazreti Ali yaşadığı dönemin koşulları ve mensup olduğu toplumun gelenekleri çerçevesinde davranmıştır. Ancak Alevi / Bektaşilere göre Hazreti Ali, sadece İslam'ın ilk yıllarında yaşayıp gitmiş bir kişi değildir. O, Bektaş Veli donunda, Şah Hatai donunda, Pir Sultan donunda tekrar gelmiştir. Her gelişinde de geldiği dönemin koşullarına göre davranıp müminlerin yol göstericisi olmuş, zulme karşı direnişin simgesi olmaya devam etmiştir.(5)

Münkirlere sözün kar etmeyeceği bellidir. İnançsızların, müminleri / Alevileri, Ali'den ayırmaya güçleri yetmeyecektir. Onların Ali'ye duyulan sevgi ve bağlılığı idrak edecek güçleri de yoktur. Kişi idrak edemediği şeyleri inkar edermiş. Bu nedenledir ki, onların Ali yolunu anlamalarını ve benimsemelerini beklemek boşunadır. Bu bilinç ve duyguyla sözlerimizi Kaygusuz Abdal'ın Ali sırrını açıkladığı bir nefesiyle bağlayalım:

"Ali' ye ismullah derler

Yüzüne secde ederler

Taş yerine koyarlar

Koyamazsın demedim mi ?

Bu Kaygusuz ezeliden

Himmet almış ol veliden

Oku ilmini Ali'den

Doyamazsın demedim mi ? "

Şah – ı Merdan Ali'nin Sözlerinden Kesitler

" Sen ey İnsan, apaçık bir kitapsın. Öyle bir kitap ki, harfleriyle yüreğin okunur."

" İki şey vardır ki, sonu bulunmaz: Bilgi ve akıl. "

" Bilgin ölü olsa da diridir. Cahil diri olsa da ölü. "

" Sana karşı kusurlu davranan kişi bağışlamanı dilerse bağışla. Çünkü Allah'ın iyilikleri onun kötülüklerinden çok daha büyük olacaktır. "

" Eğer yoksullaşırsan, yoksulluğunu gönül varsıllığı ile tedavi et."

" Sırrı erdemli insanlardan başkasına verme. Zira o sır yalnızca erdemli insanlarda sır olarak kalabilir."

" Başkalarının sırrı sana emanet edilirse onlara sahip çık. Dostlarının ayıplarını görürsen, üstünü ört ve sakla. "

" Yerilen aşağılık kişiler, saygınlık döşeklerine oturacak olursa biz ayağa kalkarız."

" Zulme ve zalime boğun eğen kimse hem hakkından olur hem de şerefini yitirir. "

" Akıl gibi mal, iyi huy gibi dost, edep gibi miras, ilim gibi şeref bulunmaz. "

" Dert ve sıkıntının şiddetine sabır göster. Zira onun da sonu gelecektir. Bil ki sabır, asalet derecesidir. "

" özgür insan tarafından yapıldığında iyilik, bir Nisan yağmuru damlasının sedef kabuğunda inciye dönüşmesi gibidir. Tutsaklığı babadan devralanlar içinse yılanın ağzındaki zehir gibidir. "

" Emrin altında bulunanlar için yüreğinde muhabbet, merhamet duyguları ve lutuf eğilimleri besle. Sakın çaresizlerin başında, kendilerini yutmayı ganimet bilen yırtıcı bir canavar kesilme. Çünkü onlar iki sınıftır: Ya dinden kardeşin, ya da yaradılıştan eştir sana…"

" Ne kötüdür haram yemek zulmün en kötüsüyse zayıfa zulmetmek…"

" Sana sert davranana karşı yumuşak ol. Belki o da yumuşar. Düşmanına üstünlükle muamele et ve onu bağışla. "

" Konuğuna gücün yettiğince ikramda bulun. Öyle ki, ona saygıdan seni mirasçı saysınlar. "

" İki tür insan vardır: Bilen ve dinleyen. Diğerleri işe yaramaz çökeltilerdir. "

" Bilim insanın güzelliğidir. Onu kazanmak için gayret göster. Onu kazan ki, kahrıyla yaşayan bir insan olma. "

Sonuç:

1. Hazreti İmam Ali'nin kişiliği tanrısaldır. Bu tanrısallık " vahdet – i vücud " anlayışı çerçevesinde düşünülmelidir.

2. Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığının kaynağı Kur'ansaldır. Kutsal kitabımız Kur'an – ı Kerim'de " Biz insana ruhumuzdan üfledik. " denilmek suretiyle insandaki tanrısallığa ve insanların içinden seçilmiş olan resuller ve nebilerle birlikte ehlibeytin ve oniki imamların uluhiyetine işaret edilmektedir. Nitekim, ehlibeytin masumiyeti / günahsızlığı ve dolayısıyla tanrısallığı Ahzab Suresi'nde apaçık bir biçimde ortaya konulmaktadır.

3. Başta Sünni ve Şiiler olmak üzere diğer İslami ekollere mensup çevrelerin Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığı inancı nedeniyle Alevi / Bektaşilere yönelik mütecaviz tutumları kaale alınmamalıdır. Mümin olmanın gereği teslimiyettir. Alevi olmak demek, Aleviliğin tüm inanç esaslarına hiçbir kuşkuya düşmeden sarılmak demektir. Hazreti İmam Ali'nin tanrısallığı da Alevi / Bektaşiliğin birincil inanç esaslarındandır. Bu inanca bağlılık ve teslimiyet Alevi olmanın şartlarındandır.

Mustafa Cemil Kılıç

DİPNOTLAR:

1.Anton Jozef Dıerl, Anadolu Aleviliği, Ant Yayınları, s. 94.

2.Gibb, Orta Asya'da Arap Fütühatı, Çev.: M. Hakkı, s. 14.

3.Anton Jozef Dıerl, age, s. 119

4.Faik Bulut, Alisiz Alevilik, Berfin Yayınları, s. 480

5.Mustafa Cemil Kılıç, Laik Türkiye İçin Yükselen Alevilik, Kumsaati Yayınları, s. 117.

İşte billur kıvamında bir beyan, işte Hz. Ali’nin damgasını taşıyan ilahi bir hikmet! Hiç mübalağasız, hakkında ciltler dolusu kitap yazılacak bir cümledir bu. “İlim bir nokta idi, cahiller onu çoğalttılar!” Yaratılışın sırrı bundan daha iyi ifade edilemez, bu tür cevher  ancak “ilim şehrinin kapısı”nın ağzından ortalığa saçılabilir!     

Bu yargının en önemli yanı, vahdet-i vücuda (vücut birliği) yaptığı vurgudur. Cahiller, yani tek’in Gerçek, çok’un illüzyon olduğunu anlamayanlar, onu parçalara bölüp kendi varlıklarını abartma eğilimindedir, yaratılış ormanına bakıp her varlığa hayran olur, ama varlığı varlık yapan gizli özü göremezler! Yaratılış o denli çeşitli, o denli albenilidir ki, hemen her zaman Yaradan’ı gözlerden gizler. Ancak Hz. Ali çapında bir ermiş o çokluğun ardındaki Gerçeği temaşa edebilir ve ilmin (Tanrı’nın) bir “nokta” olduğunu söyleyebilir. Bu nokta o kadar engindir ki, gelmiş geçmiş tüm yaratılışları kuşatır!

Söz konusu cümleyi anlamakta zorlanan bazı sahabiler, nokta’nın ne anlama geldiğini Hz Ali’ye sormuş, şu yanıtı almışlardır: “Kainatın tüm sırları kutsal kitaplardadır, kutsal kitapların sırrı Kuran’dadır, Kuran’ın sırrı Fatiha suresindedir, Fatiha’nın sırrı Bismillah’tadır, Bismillah’ın sırrı başındaki be harfindedir, be harfinin sırrı ise altındaki noktadadır, işte o nokta benim!” Bazıları bu açıklamanın iyi örtülmüş bir “Tanrılık iddiası” olduğundan emindir! Ama biz o kanıda değiliz, kainatın sırlarının kutsal kitaplardan be’nin altındaki noktaya kadar süzülüp gelmesi, Şah-ı Velayet’in mikrokozmos’a gönderme yapmasından başka bir şey değildir, çünkü mikrokozmos (insan), makrokozmosun (kainatın) tüm sırlarını içinde barındırır. Kısaca, yukarda nasılsa aşağıda da öyledir, yani Tanrı tüm ilmini hem en büyük parçaya (kainata), hem de en küçük parçaya (insana) aynı özenle yerleştirmiştir! Başka bir deyişle, Tanrının ilmi insanda tecelli eder, çünkü insan yeryüzüne gönderilmiş halifedir, yani Tanrısallığa ilişkin tüm bilgiyi sinesinde toplayan varlıktır. Bu yüzden, Hz. Ali’nin ustaca “Tanrılık iddiasında” bulunduğunu söylemek, ona söylemediği bir şeyi zorla söyletmekten başka bir anlam taşımaz. Kendisi de sağlığında bu haksız isnatlardan yakınmış, şöyle demiştir: “Benim yüzümden helak olacak iki tür insan var. Beni sevmede aşırı ileri gidenler ve beni yermede aşırı ileri gidenler.” Tanrılık iddiası, onu sevmede aşırı ileri gidenlerin marifetidir! “Ben Tanrıyım” demekle,“Tanrının tüm ilmi bende tecelli etmiştir, çünkü ben Tanrının halifesiyim” demek arasında dağlar kadar fark olduğunu insaf sahibi her insan bilir.

      Öyleyse nokta, tüm varlığın vücut bulduğu ezeli ve ebedi cevherdir. Tanrının Zat mertebesi, yani yaratılıştan önceki “Hiçlik” tir. Orada bırakın varlığı, varlığın düşüncesi bile yoktur, henüz evrenler yaratılmamış, yani zıtlar alemi tezahür etmemiştir. Kısaca, Tanrının kendi içinde sadece kendini “bildiği” bir Tek’lik halidir, işte Hz. Ali’nin sözünü ettiği nokta bu Tek’liktir. Varlık alemi noktanın, yani Tek’liğin kendini açığa vurmasından, daha doğrusu tezahür etmesinden meydana gelmiştir. Noktayı çoğaltan cahil ise, varlığın fışkırdığı noktayı (Tekliği) değil, noktadan fışkıran çokluğu görür, sanki onların noktadan bağımsız bir vücudu varmış gibi! Nokta olmasa varlığın da olamayacağını idrak edemez, yaratılış ormanında yitip gider! Gözlerini noktaya değil de, noktadan tezahür eden nesnelere dikenlerin körlükleri ölünceye kadar devam eder. Geçici binekleri (bedenleri) üstünde anlamsızca koşuştururlar, ama eninde sonunda Hiç’liğe, yani herşeye vücut veren “nokta” ya dönerler.

Sıradan insanın, vücutların gerisindeki “Vücudu” görmesi zordur, zaten o yüzden cehaleti kalıcıdır, o yüzden dünya denen oyuncak ona sevimli gelir! Ta ki Azrail tırpanı vuruncaya, değersiz bedeninin varla yok arasında salınan bir illüzyon olduğunu anlayıncaya kadar! Gerçek insan ise, Hz. Ali gibi “nokta”nın anlamını kavrayabilen, yaniölmeden önce ölen insandır.

Yaşar Uçar

İlhamındır içkisi, bu zavallı ozanın

Coşkuyla çığırırım, her dem ya Ali Ali!
Ben kalbi temiz olan, bir Sufiyim amanın
Coşkuyla çığırırım, sana ya Ali Ali!

Aşığım Murtaza’ya, o benim nazlı yarim
Aşk ile çığırırım, her dem ya Ali Ali!
Sensiz sevincim olmaz, anlamsız şiirlerim
Aşk ile çığırırım, sana ya Ali Ali!

Adem’i temiz kılan, o saf Adem de sendin
Yusuf’a güzelliği, veren Güzel de sendin
Hızır’ın hem rehberi, hem öğretmeni sendin
Coşkuyla çığırırım, sana ya Ali Ali!

Şeriatı gönderen  Şah, ve öğreticisi sen
Hem tarikatın piri, doğru yol gösteren sen
Hakikata götüren, Hak da hakikat da sen
Aşk ile çığırırım, sana ya Ali Ali!

Eşsiz erdemlerinden, insanlık esinlenir
Onların ışığında, güneş ile ay nedir?
Oğlun Hasan Hüseyin, birer inci küpedir
Coşkuyla çığırırım, her dem ya Ali Ali!

Seyyitlerin cömerdi, server Muhammed dedi
“Yakınım kuzenimdir,  amcamın oğlu Ali
Kanı benim kanımdır, etim de onun eti”
Coşkuyla çığırırım,  her dem ya Ali Ali!

Kur’an “ inananların, emiri Ali’dir” der
Başı taçlı yenilmez, koruyucudur Hayder
Rumî’yim Şems’in kulu, tıpkı Kanber’e benzer
Aşk ile çığırırım, her dem ya Ali Ali
Coştu Derviş Baba da, çığırırır Ali Ali!

 
Londra, 25 Şubat 2006

İsmail Kaygusuz    

Türkçe’ye çevirip şiirleştiren: Derviş Baba

Seyyid İmadeddin Nesimi (ö.1404-8)İmam Ali’yi, tanımak isteyen talibine, hem insani hem rahmani yönleriyle anlatıyor

Gözün aç gör kim ey talib Ali'dir her kan-ı server

Muhammed aşk ile derya Ali'dir kıymeti gevher

Muhammed ilme kan oldu Ali nutk-ı beyan oldu

Ana her sır ayan oldu Ali'dir hace-i Kanber

Ali'dir cümlenin canı Muhammed'dir Ali kanı

Hakikattir Ali şanı Ali'dir yar-i peygamber

Hezaran türlü cümbüşler Ali emri ile işler

Varır yazlar gelir kışlar Ali'dir cisme canperver

Ne bilsin cahil ü nadan Muhammed ya Ali kimdir

Muhammed server-i dindir Ali'dir cümleye rehber

Ali evvel Ali ahir Ali zahir Ali batın

Ali şems-i münevverdir Ali'dir nur ile enver

Ali'dir herşey için can Ali'dir yar ile mihmen

Ali rahim Ali rahman Ali'dir cümleye can

Ali vahid Ali ehad Ali ferd ü Ali samed

Ali'dir cümleye rahmet Ali'dir şafi-i Mahşer

Ali sultan Ali sübhan Ali cennet Ali Rıdvan

Ali dindir Ali iman Eli sakı-i Kevser

Ali'dir ol veliyullah Ali'dir mazhar-ı Allah

Ali nurundan eyvallah münevverdir yedi kişver

Ali'dir Haydar-ı Kerrar aldı kala-i Hayber

Ali'dir katil-i küffar Ali'dir mir-i leşker

Nesimi "nin dil ü canı münevverdir Ali nuru

Ali vala Ali a'la Ali'dir server-i safder

Açıklaması:

Ey talip gözünü aç da gör her baş olanın (server) kaynağı Ali'dir. Muhammed sevgi ile deniz, Ali ise gevher değerindedir. Muhammed bilime kaynak, Ali bu kaynaktan konuşan ve onu açıklayandır. Çünkü ona her sır ayan olur. O aynı zamanda Kanber'in efendisidir. Ali cümlenin canı, Muhammed ise Ali'nin özkaynağıdır. Muhammed'in sevgili dostu Ali şanı bir gerçekliktir. Eğlenceye dönük binlerce çeşit hareketler Ali'nin buyruğu ile olur. Yazlar ve kışlar ondan gelir: o cisimlere can verir. Bilgisiz yabanlar Ali'nin Muhammed'in kim olduğunu ne bilsinler? Muhammed dinin başı, kunucusu; Ali ise cümleye rehber, yolgösterendir. Ali başlangıç, Ali sonuçtur.

• Dışgörünüş (zahir) ve içdüşünüş (batın) de odur. Ali aydınlatan güneş, Ali parıldayan ışıktır. Her şey için can olan Ali, dosta konuktur. Esirgeyen ve bağışlayan Ali'dir. Ve o cümleye serverdir. Ali birdir, tekdir. Ali sameddir, yani hiçkimseye ve hiçbirşeye gereksinimi yoktur. Cümleye rahmet dağıtan odur. Kıyamet gününün şefaatçısı da Ali'dir. O hem sultan hem sübhandır. Cennet de Ali'nin kendisi, cennetin kapıcısı Rıdvan da. Cennetteki kevser şarabının sakisi olan Ali, din ve imanın kendisidir. Ali Tanrı'nın velisi, yani yakın dostu olduğu gibi, Tanrı'nın ortaya çıkışı ve bir görüntüsüdür. Yedi alem Ali'nin nuruyla aydınlanır vallahi. Tekrar tekrar arslan (Haydar-ı Kerrar) Ali'dir. Hayber kalesini alan, inanmıyanları kıran odur. Askerlerin başı da Alidir. Nesimi’nin gönlü ve canı Ali'nin nuruyla aydınlanır. Ali ulu, Ali yüce ve Ali'dir yiğitler serveri.  

Agâhi (ö.1920) kendini bilmez bir vaiz’e ve de Ali’yi tanımayan gafillere O’nun kim olduğunu öğrenmeleri için yol gösteriyor *

Gel ey vaiz Ali’nin vasfın evvel Hüda’dan sor

Ali ta ibn Adem olmadan ta iptidadan sor

Ali kimdir Veli kimdir bilem dersen bu esrarı

Anı hiç kimseden sorma, Muhammed Mustafa’dan sor

Ki yer gök su iken Cebrail’e rehber Ali oldur

Cihan halkolmadan evvel kevneyn’in temeli oldur

Ol dem Musa ile binbir kelam eden Veli oldur

Dile Tur-i Sina’dan sor dilersen Lenteran’dan sor

Körmüsün (!) sen ey vaizi Ali’den söyle bir tebdi

Ali’nin aslına gökten yere yüzdört kitab indi

Kur’an’da metheyleyip “vechinde, dedi Hak kendi”

Dile Yasin Taha’dan sor, dilersen Hel Eta’dan sor

Gel ey vaiz har u çüş ne zannettin Ali’yi sen

Anın evladına kasteyleyen kişilerde mi müslüman

Neler çekti ol mazlumu el zalim-i darb Yezid’inden

Dile arş-ı semâdan sor dilersen Kerbela’dan sor

Ali’dir damad-ı Ahmed, Ali’dir Mustafa’ya yar

Odur evladını Hak yoluna kurban eden Haydar

Ali gibi etmemiştir cihanda hiçbir peygamber

Dile gel evliyadan sor dilersen enbiyadan sor

Agâhû’yam Alevi mezhebim Şia Kızılbaş’ım

Kerbela’nın firgatındandır gözümden akan yaşım

Hüseyn’in derdini hiç kimseden sorma karındaşım

Dile Zeynel Aba’dan sor dile Zeyneb anadan sor

ibn Adem   : Ademoğlu

iptida        : başlangıç

Kevneyn  : iki alem, dünya ve ahiret

tebdi      : zulüm ya da dinsizlik iftirası

vech     : yüz

Lenteran(i)  : Tanrı’nın Tur-i Sina’da Musa’ya “beni göremiyeceksin!”hitabı.

Yasin Taha, Hel Eta :Kur’an’da  Ali’den sözeden, onun adına inen Sure ve Ayet

Har  : eşek

Firgat/firkat : ayrılık acısı

* Bu nefes Feyzullah Çınar tarafından 1970’li yıllarda seslendirilmiştir ve kaset ve CD’lerde onun davudî sesinden dinleyebilirsiniz. 

Sefil Ali  İmam Ali’nin sahip olduğu hikmetin sırlarını açıklıyor *

Şah-ı Merdan cûşa geldi sırrın aşikâr eyledi

Yağmuru yağdıran benim diye Ömer’e söyledi

Ol dem şimşek yalap oldu yedi semâ gürledi

Hem sâkidir hem bâkidir nur-u Rahman’ım Ali

Ömer vardı ol Muhammed katına eyledi beyan

Ali’mi dir ya Muhammed arş-ı Âla’da gürleyen

Çark-ı Gerdûn elindedir sırr-ı hikmet söyleyen

Hem sâkidir hem bâkidir nur-u Rahman’ım Ali

Ol Muhammed buyurdu ki yektir Ali bir dedi

Huvel evvel huvel ahir her şeye kadir dedi

Ali’ye şek getirenler mutlaka kafir dedi

Hem sâkidir hem bâkidir nur-u Rahman’ım Ali

“Kün” deyince vareyledi onsekiz bin âlemi

Hem yazandır hem bozandır levh-i mahfuz kalemi

Dertlilerin dermanıdır yar elinin merhemi

Hem sâkidir hem bâkidir nur-u Rahman’ım Ali

“Lahmike lahmi” buyurdu “cismim Ali demmike”

“Ali benim vechim” dedi Zülcelâl-ı rabbike

Hükmi bâki adîlham(!)dir ve lailahi gayrüke

Hem sâkidir hem bâkidir nur-u Rahman’ım Ali

Sefil Ali akıl ermez hikmetine Ali’nin

Sarraf olan kıymet biçer gevherine lâlinin

Aşıka mâşuk göründü aklın aldı delinin

Hem sâkidir hem bâkidir nur-u Rahman’ım Ali

yalap oldu  : parıldadı

sâki  : (burada) kevser şarabı sunan veya özündeki tanrısal ışığı saçan

bâki : sonsuza dek

nur-u Rahman :Acıyan-Esirgeyen (Tanrının) ışığı

Kün : Ol!

arş-ı Âla : Göğün en yüksek (9.)katı

 Çark-ı Gerdûn :Dönen gökler ya da dönen devran

Huvel evvel huvel ahir:Öncesi O, sonrası O’dur.

şek getiren : şüphe duyan, kuşkulanan

levh-i mahfuz :Tanrının insanların kaderini üzerine yazdığına inanılan gizli levha.

Ya Ali Lahmike lahmi cismûke demmike demmî (Hadis’in tamamı):’Ya Ali etin etimden, cismin cismimden, kanın kanımdan’dır.

Zülcelâl-ı rabbike : Tüm yüceliklere sahip olan Rab, Tanrı

Hükmi bâki adîlham(!)dir ve lailahi gayrüke :Yargısı adil ve sonsuza kadardır ve gayri Tanrı yoktur.

gevherine lâlinin : kırmızı renkli değerli taşın özüne, onun cevher değeri olup olmadığına...

* Sefil Ali’nin bu güzel nefesi de Feyzullah Çınar ve Sabahat Akkiraz tarafından ayrı makamlarda okunmaktadır.

Ali’yi Derviş Baba’nın akıl ve gönül penceresinden görmeye ne dersiniz?

a. Akılcı büyük düşünür ve eğitimci Ali

*109- Dünyanın sevinçlerini büyütüp aldanmayın. Kötülüklerinde de ona

küsmeyin.

217- Saçlarım ağardı, yaşam hırsım yaşlanıp yorulmadı.

128- Kişi kendini nerede görmek isterse orada bilinir. İşte öyleyse

insanlar içinde kendine en yüksek yerin peşinde ol.

134- Tamamlayıcı olmazsan, ahlak ve terbiyenle saygınlık kazanmazsın.

Baba (soy) saygınlığının yararı yoktur.

173- Mert kişi, ben buyum, diyendir; benim babam şöyle, diyen

değildir.

184- Halka saygınlık veren kişi, saygın tutulmuştur. Halkı

küçümseyenlerse saygı görmemişlerdir.

175- Ey insanlar arasında geldiği ırkla övünen cahil, bütün insanlar

bir anababadan olmadır.

176- Acaba hangi insan gümüş ya da demir, bakır veya altından

yaratılmıştır.

177- Kendi yaratma kabiliyetleriyle mi geldiler dünyaya, yoksa, et

kemik ve sinirden başka bir şeyden midirler?

178-Övünmeye değer bulunacak şeyler güçlü akıl, utanma, nefsinden

sakınma ve eğitimdir.

164- Kişi insanlar arasında aklıyla yaşar.

167- Kim ki akıl ve cesaretiyle başarılı olur. O kişi geçimini elde

etmede de başarılı olur.

701- Kazanç sağlamak için çalışmak basitlik ve zuldür( aşağılıktır) deme.

444- Vatan tuttuğun yerden gurbete çık, geçimini yükseltmek için

yolculuklara git. Yolculuğun beş faydalı yanı vardır:

445- Sıkıntını gidermek, geçimini elde etmek, bilim, terbiye

kazanmak ve karakter sahibi insanlarla dost olmak.

152- Bana, beni sorarsan, ben zamanın bütün olaylarına sabırla

direnirim.

1196- Kim benden birşey için yardım isterse, yıldız kayması hızıyla

ona koşarım.

1197- Evlerini benim evimin yanında yapan komşularımı, komşuluklarına

beni seçtikleri için onları ailemden sayarım. Bütün ailesini ve

çocuklarını bir sözleşme gereği gibi, canım pahasına korurum böyle

komşularımın.

* Sözlerin başındaki rakamlar adı verilen kitabın düzenlemesindeki numaralardır: Hazreti Emir Ali İbn Ebu Talib, Hazreti Ali Divanı, Arapça’dan çeviren: Vedat Atila, İst.1990)

Ali'ye candan inanmak gerek

Ali'm sen filozof ve öğretmensin

Bireye topluma yol gösterensin

“Ne dünyaya küs, ne aldan” dersin

Sözün tutmak seni dinlemek gerek

“Kişi kendin nerde görmek dilerse

Oraya yükselir eğer isterse

Yaşam hırsı hiç yaşlanmaz” dedinse

Derin anlamını düşünmek gerek

“Çağın sorunları ile ilgilen

Olaylardan kaçma sabırla diren

Tamamlayıcı ol kendine güven”

Ali’min sözleri dinlemek gerek

“Kişi toplumda aklıyla yaşar

Akıl ve cesaretle işler başar

Mert kişi ben buyum” diyerek koşar

İnsan eylemiyle övünmek gerek

“Soyuyla ırkıyla övünen insan”

Irkçı milliyetçi bir karabasan

“Maden değil etten kemikten insan”

Yok bir üstünlüğün anlamak gerek

“Kim benden yardım dilerse” dersin

“Yıldız kayar gibi cara yetersin”

Gerçekçi keramet sahibi ersin

Hü dost! deyip niyaz eylemek gerek

“Bir yeri vatan tut ama gezip gör

Sıkıntını gider hem geçimin gör

Bilim terbiye kazan iy'insan gör”

Onun sözlerine güvenmek gerek

Derviş Baba Ali yolun öğrensen

Doğru görüp doğrusunu öğretsen

Gördüklerin toplumuna iletsen

Ali'ye candan inanmak gerek

b. Ali yol gösterici ‘Rehber’, Ali aydınlatıcı ‘Mürşit’

180.Kusurdan sayılsa da her durumda suskun kalmak,

yalanın yaratacağı suskunluktan yeğdir.

185.Seviyesiz insanların bana cahilce sözlerine karşılık

vermekten tiksinti duyarım.

188.Seviyesiz basitlerin zulmüne sabır göster ve

herşeyin hallolmasını zamana bırak.

189.Güzel ahlakın gereği her söze cevap verme.

373.Dostlarım, yemin ederim ki hiçbir musibet uzun

sürmez; musibet ne kadar büyük ve güçlü olursa olsun.

395.Bir atım var kı yumuşaklığa gemlenmiş; bir atım da

var cehalete eyerlenmeş.

409.İnsanların iyisini dost edin, selamete erersin.

Kötülerle arkadaşlık edersen, dostluğundan yararlanır.

( Hazreti Emir Ali İbn-i Ebu Talib, Hazreti Ali Divan, İst.1990)

Ol Şah-ı Merdan

“Kusurdan sayılsa da suskun durmak

Sövüp saymak yalan yere bağırmak

Eyleminden daha yeğdir erdemdir”

Diyor İmam Ali ol şah-ı Merdan

“Düzeysiz insana kara cahile

Bir karşılık vermem küfretse bile

Bakar geçerim tiksinti ile”

Diyerek sabretmiş ol şah-ı Merdan

“Her sözü duymammak güzel ahlaktır”

Cevap vermek  musibet aramaktır

Musibetse cahille dalaşmaktır

Onu göstermesin ol şah-ı Merdan

Ali'm bir atıyla dostuna gider

Ağzını gemlemiş sohbetin eder

Düldülü de cehlin üstüne sürer

Yıkar cehaleti ol şah-ı Merdan

“İnsanların iyisini dost edin

Kötülerle arkadaşlık etmeyin

İçten yaralanır kanar yüreğin”

Diye öğüt verir ol şah-ı Merdan

Derviş Baba şah-ı Merdan'a bağlı

Cahiller elinden yüreği dağlı

Dosta kavuşumaz yolları bağlı

Açar yollarını ol şah-ı Merdan

c)  İmam Ali toplumsal adaleti, insana sevgi-saygı ve eşitliği öne alan, baskı ve sömürüye karşı bir siyaset bilgini

           38- Dünya her zaman iki karşıt halde bulunur; biri yokluk ve

• yoksulluk, diğeri bolluk ve rahatlık..
• 77- Malı yalnızca kendin için kazanılmış olarak düşünme, Allahın
• senden kuvvetli olduğunu unutma ondan kork ve malını paylaş.
• 677- Utançtır insana, evinde serilip yatarken komşusunun üstsüz başsız
• bükülerek açlıktan (kıvrılıp) yatması.
• 467- Nasıl bir hastalıktır, sen evinde tok yatarsın etrafında deriyi
• kemirmeğe hasret yürekler varken.
• 1187- Benim evim gelen herkesin kendi ortamıdır, kilerimiz yiyecek
• alana açıktır.
• 1188- Bütün varımızı sunarız, sadece ekmek ve sirke olsa da.
• 24- Geçim sağlama isteği, beklemekle elde edilmez.Ama sen de
• susuzluğunun giderilmesi için kovanı kuyuya göndermelisin.
• 25- Gün be gün kova sana suyla gelecektir. Çamuru çok suyu az da olsa
• su getirecektir.
• 1184- İnsanlar bana diyor ki çalışıp kazanmak utançtır. Dedim ki utanç
• çalışmayıp hazır yemektir.
• 26- Çok kimse çalışıp çabaladığı halde zenginliğe ulaşamazken, bir
• diğeri hiç çaba harcamadan zengin olmuştur.
• 27- Ve hiç durmadan mal üstüne mal topladılar
• 366- Kişiyi ev barındırır, hırkası üstünü ayıbını örter;
• ölmeyecek (gereksinimi) kadar yemek yetmez mi insana?
• 129- Geçimini doğruluk kapılarından iste, kat kat artarak gelecektir.
• 149- Geçimini şerefsizlikle elde etmeyi isteme. Nefsini yükselt düşük
• isteklerden.
• 157- Mal noksanlığı- kişinin zengin olmaması- aklın yetersizliğine
• yorumlanır, zeka fışkırsa da ahmak kabul edilir.
• 1168-(Oysa) malı çok olmasa da saygın kılabilir kendini kişi, nice
• zengin insan vardır ki zenginliğiyle zelildir (kişilik yoksunudur).
• 678- Utançtır yoksulu ezmek, ona zulmetmek...
• 164- Kişi insanlar arasında aklıyla yaşar, bilim ve tecrübeleri
• aklıyla edindiği gibi.
  
  (Hazreti Emir Ali İbn-i Abu Talib,agy.)
  
  “Bir gün Tanrı arslanı Ali keremullahı vecheye (iki yüzü Hakka dönük) sordular: Tanrıyı görür müsün ki taparsın? Ali eder: ‘Görmesem tapmayıdım(tapmaz idim)”1

Ali'm Sen Alimsin
Ali'm sen alimsin biz bilmiyoruz

Ismail Kaygusuz

“Kişi insanlar arasında aklıyla yaşar, bilim ve tecrübeleri aklıyla edindiği gibi.”

“Bilim elde etmek için istekli ve araştırıcı ol.”

“Ben devranın bilginiyim, öyleki (onun) anası-babası gibiyim.”

Bu sözleri İmam Ali’ye ait olduğu bilinen Ali Divanı’dan (Hazreti Emir Ali İbn-i Ubu Talib, Hazreti Ali Divanı,  Arapça Çeviri:Vedat Atila, İstanbul-1990,  nos. 164,1390,1405) derledik.  Bilimin ve deneyimlerin akıl yoluyla elde edilebileceğini söylerken Ali, aynı zamanda iki koşul ileri sürüyor: İstekli ve araştırıcı olmak! Bu iki sözcük, öğrenmenin, eğitim-öğretimin psikolojik ve çevresel koşullarıyla birlikte yöntemlerini de kapsıyor. Üzerinde sayfalarca açıklamalar yapılabilir. Bir düşünen kişi; aklıyla hareket eden, sorgulayarak  yargıya varan, soyutlamayı başaran bir kuramcı, kavramlar geliştirir, yorumlar açıklamalar gerektiren özlü sözler söyler ve  önermelerde bulunabilir. Bugün İmam Ali’yi, Muaviye’nin ona lanetle başlattığı Emevi anlayışını günümüzde sürdüren Suudi Vahhabileri gibi değerlendirip küçümseyen ve Halife Osman’dan (644-656) sonra beş yıl kadar  İslam imparatorluğunu yönetmiş başarısız , sıradan bir halife olarak görenlerle;  bilgeliği, erdemleriyle birlikte bilginliği ve bilimsel düşüncelerinden habersiz ve onu sadece doğaüstü güçleri ve kerametleriyle yüceltenler bizim gözümüzde aynıdır. Ali zamanının bilginiydi; Peygamberin ölümünden itibaren  “Ali bilim şehrinin kapısı” değil, kendisiydi.  Zaten o, alçak gönüllülüğe gerek duymadan “ben devranın( dönemin, zamanın) bilginiyim” diyor. Üstelik bir bilgin, bir alim olarak zamanın ebeveyni, yani ana-babasıdır; öyle söylüyor.  Ana-baba çocuklarını korur-kollar, eğitip-yetiştirir, iyiye doğruya yönlendirir. Öyleyse zaman ve o zamanı yaşayanlar, bilginlerin  koruması altında olmalı ve onlar yönlendirip yönetmelidir. İmam Ali, ben bir bilgin olarak devranın (zamanın) anası-babasıyım, derken bunları söylemiş olmuyor mu? 

Aşağıda, Ali üzerinde yapmakta  olduğumuz çalışmadan bir bölüm olan, onun bilimsel kişiliği ve kuramcılığı üzerine kısa  bir bakış bulacaksınız. Yazının önemli bir kısmında, başta  www.ismaili.net olmak üzere, İslam bilginleri, İmamlar,Ehlibeyt ve Şiilik hakkında bilgiler, araştırma yazıları, makaleler yüklenmiş web sitelerinden yararlanıldı.

1. İmam Ali’nin Bilimsel Kişiliği ve Kuramcılığına Kısa Bakış

Ali bin Abu Talib'in(600-661) erdemlerinin ve niteliklerinin bir portresini çizmek kolay değildir, zira o bilginin kaynağı ve  bir erdemler örneğiydi. Gerçekten o, bir canlı bilgi ansiklopedisiydi. Bütün tanınmış sufiler batini (esoteric) bağlarını Ali'ye götürürler.

Abu Nasr Abdullah Sarraj Kitab al-Luma fi't-Tasawwuf (yayımlayan: Nicholson, London, 1914, s. 129) kitabında; Junaid Baghdadi'ye (ö. 910) batıni alanda Ali'nin bilgisi sorulduğu zaman,

“Savaşlarda daha az görevli olsaydı, Ali'nin bizim batıni şeyler üzerinde bildiklerimize çok daha büyük katkısı olabilirdi, çünkü o, kendisine ilm al-ladunni (doğrudan Tanrıdan gelen ruhsal bilgi, gizli ilim) bağışlanmış biriydi” diye yazmaktadır.

Ali, yandaşlarına İslamın, kendi nesnelliği içinde düşünce ile uyum sağlayan, ayrıca kendi yasakları ve buyruklarında da doğa ile anlaşan tek din olduğunu öğretti. İslamın din alanında yarattığı büyük devrim, açıkça aklın üstünlüğünü kabullendiği tutumuyla canlılık kanzandı. Ali insanları akıl ve düşüncenin üstünlüğünü kabul etmeye çağırdı ve onları doğal olaylar üzerinde düşünmeye ve tartışmaya yönlendirdi. Ali'ye göre İslam, herşeyden önce aklın dinidir; kör bir inanç yolu değildir ve bu nedenle mensuplarının, içsel kavrayışa sahip olurken düşünceyi, yeterliliği ve aklı kullanmalarını talebeder; ancak böylece onlar daima adalet ve gerçeğe ilişkin öğretilenler gereğince hareket edebilir ve sağlam bir karakter sahibi olabilirlerdi. Bunlardan dolayı Ali, çeşitli söylev ve konuşmaları aracılığıyla bilimin değerini yüceltti. Onun eğitim ilişkilerinden, bilginin bütün dalları kapladığı ve dinsel bilgiyle sınırlı olmadığı, buna karşılık Araplar'ın sadece teolojinin sınırları içinde durmuş oldukları anlamı çıkmaktadır.

Ali'nin, öğrencisi Abdul Aswad al-Aulai aracılığıyla Arab grameri çalışmalarını kurucusu ve  doğru Kuran okuma yönteminin yaratıcısı olduğu bilinmektedir. Ali'nin çalışmaları, Sharif al-Razi Zul Hussain Muhammad bin Hussain bin Musa al-Musawi (ö. 408/1015) tarafından, “Nahjul Balagha” (Güzel konuşma yöntemi) adıyla çok geniş bir özet (compendium) içinde toplanmıştır. Bu onun, konuşmaları-vaazları, mektupları, tartışmaları, öğütleri, tavsiyeleri; ceza, sivil ve ticari hukuk sistemlerine ilişkin hükümleri, mali ve ekonomiksorunlar için çözüm önerileri antolojisidir; kitap ahlak, bilim, teoloji ve felsefe üzerinde yazılan en erken İslami örneği temsil etmektedir. Kendi özgün dokunulmazlığı içinde yapıt, Şiiler tarafından Kuran'dan sonra ikinci derecede saygı görür.

Onun tartışma konularını incelediğimiz zaman, 1300 yılı aşkın zaman önceki  birçok çağdaş bilim kuramlarının Ali tarafından ortaya atılmış olduğunu göreceğiz. 9.yüzyıl yazarlarından Şeyh Ali bin İbrahim al-Kummi “Wassaffat”da, bir keresinde dolunaylı bir gecede Ali'nin şöyle söylediğini yazmakta:

 “Gökyüzünde gördüğünüz yıldızlar, onların hepsi bizim dünyamızın şehirleri gibi şehirleri vardır.Her kent dikey doğrultuda bir ışık ışınıyla(huzmesiyle) bağlıdır ve bu dik çizginin uzunluğu, gökyüzündeki iki yüz elli yıllık bir yolculuğun uzaklığına eşittir.

 Fransız bilim adamı  Monsieur Xion bu sözlerden öylesine etkilenmişti ki, şunları ifade etmek zorunda kaldı:

“Bin yıl önce herhangi bir araca ve gerece başvurmaksızın böyle bir bilgiyi veren bir kişi, sadece bir insan gözü ya da zihnine sahibolamaz, fakat o Tanrısal bilgiye sahip olmuş olmalı; böyle bir dinsel rehber ve öndere sahip İslam gerçekten göksel bir din olmalıdır. Ki bu din, onun kurucusuna ardıl olan kişinin, insanüstü akıl ve bilgiye sahip olduğu gerçeğiyle kanıtlanmış (olarak) duruyor.”

Rivayet edilmektedir ki Ali, Mısırlı astrolog Sarsafil'e şu soruyu sormuş:  “Söyle bana, Venus yıldızının uydular (tawabi) ve sabit yıldızlarla (jawami) ilişkisi nedir?” Sarsafil, sadece Grek astronomisini bildiği için yanıt verememişti. Uydular için Arapça tawabi sözcüğü kullanılır ve “izleyenler” anlamındadır. Gerçekten de bir uydu, gezegenin çevresini dolaşan bir “izleyen-takibeden”dir. Benzer biçimde, sabit yıldızlar için kullanılan jawami sözcüğü “biraraya getiren-toplayan ve birarada olanlar” anlamındadır ve gerçekten güneş ya da bir sabit yıldız, biraraya toplanıp çevresinde dönen  bütün gezegenleri korur. Ali'nin bu terminolijileri ne denli doğruydu?

Bir kere bir kişi Ali'ye sordu:

“Yer ile güneş arasındaki uzaklık ne kadardır?” Ali yanıtladı:

“Bir atın gece gündüz ara vermeden yeryüzünden güneşe doğru koştuğunu farzet; onun güneşe ulaşması için tam 500 yıl geçerdi.”

Bunun hesabı yapılırken, bir Arap atının satte normal olarak 22 mil hızla koştuğu bilinmiş olmalıydı. Böylece at 500 yıl içinde, güneş ile dünya arasındaki uzaklığı belirten 95,040,000 mil yol alacaktı. Anımsanmalıdır ki,  güneş ile dünya arasındaki aynı uzaklık Rönesans döneminde Avrupa'da genel olarak kabul gördü.

Batılı bilim adamları, başka bir düşünce çerçevesinde 18.yüzyılda aynı uzaklığı ortaya çıkarmışlardı.  Dünyadan saatte 10 000 mil hızla uçan bir jet uçağı 11 yılda güneşe ulaşabilir. Bu yöntem dahi uzaklığın  95,040,000 mil olduğunu göstermektedir (bkz. “The Book of Knowledge” edt.  E.V. McLoughlin, New York, 1910).  Çağdaş bilim gösteriyor ki, yeryüzünün güneşe en yakın olduğu Ocak başlarında yerden uzaklık 91,400,000 mil ve en uzak olduğu Temmuz ayında bu uzaklık 95,040,000 mil olmaktadır. Öyleyse o kişi, yukarıdaki soruyu Ali'ye, büyük olasılıkla Temmuz ayında sormuş olmalıydı.

Philip K. Hitti “History of the Arabs” (London, 1949, s. 183) kitabında diyor ki:

“Savaşırken yiğit, danışırken zeki, konuşurken akıcı ve anlaşılır, dostlarına karşı dürüst, düşmanlarına alicenap olan Ali; hem İslam yiğitliğinin (şövalyeliğinin) tek örneği hem de  adının çevresinde şiirler, atasözleri, kısa dinsel özlü sözler ve sayısız erdem ve yiğitlik öyküleri (anecdots)) anlatılan Arap geleneğinin Süleymanı oldu.”

William Muir, Ali'nin hayranlarından biriydi ve “The Caliphate, its Rise, and Fall” (London, 1924, s. 288) yapıtında şunları yazıyor:

“Ali'nin karakterinde övülecek ve saygı duyulacak pek çok şey vardır. Ayaklarına kapanmış (teslim) olan Basra kentine, cömertçe bir sabırla çok kibar ve hayırsever davrandı. Sürekli entrikalar ve acımasız isyanlarla onun sabrını taşırmış olan fanatiklere karşı öcalma duygusu  göstermedi.”

Ali İbn Abu Talib’in Ali Divanı’ndaki(No.1197) “ kim benden birşey için yardım isterse, yıldız kayması hızıyla ona koşarım” sözü acaba sadece onun büyük cömertliğini, yardımseverliğini mi gösteriyor? Ya da kendisinden yardım isteyenlere, Ali olabilecek en büyük hızla yardım ettiğini mi anlatıyor? Zahiri (dışsal) anlamda bu söz iki açıklamayı da kapsar. Ama  Ali’ye inananlar, ona “Ali evvel Ali ahir, Ali batın Ali zahir”diyen Alevi toplumu tarafından batıni (içsel, mecazi) anlamda şöyle anlaşılır: Ali nerede çağrılırsa orada hazır ve nazırdır; sıtk-ı bütün olarak, yani kalpten inanarak, “ya Ali medet!” derseniz, anında imdadınıza yetişir.

İmam Ali, kendisini yardıma çağıranların yardımına koşmasındaki hızının ölçüsünü, dörtnala koşan

Arap atının ya da yaydan çıkan okun hızına  neden benzetmemiş de, bir anda yanıp sönen yıldızkayması ışığına benzetiyor? Acaba o, saniyede 312 500 km.olarak hesaplanan ışık hızının ilk habercisi miydi?  Yukarıdaki örneklemeler de gözönüne alarak söylersek,  bir başka deyişle ışık hızının ilk kuramcısı Ali olamaz mı?

Son olarak aşağıda birkaç batılı yazarın daha Ali hakkındaki görüşlerini vermek istiyoruz:

 R.A. Nicholson, “A Literary History of the Arabs”, Cambridge, 1953, s. 191:

“O cesur bir savaşçı, akıllı bir danışman, dürüst bir dost ve alicenap bir düşman idi. Şiirde ve düzgün konuşmada  en ilerideydi; dizeleri ve sözleri -onlardan ancak bazılarının aslına uygun olduğu düşünülmesine rağmen-, Doğu Muhammedileri arasında çok meşhurdur.”

Charles Mills, “A History of Muhammadanism”, London, 1817, s. 84:

“Haşimi ailesinin başı Peygamber’in damadı ve kuzeni olarak Ali'nin, Muhammed'in ölümü üzerine hemen halifeliğe geçirilmemiş olması açıkça inanılmaz ve takdir edilemez bir durumdur. Onun doğuşu dahil evliliğinin avantajına, Muhammed'in yakın dostluğu, en önde gelen sahabiliği de eklenmişti. Abu Talib oğlu Ali İslamı ilk kabul edenlerin başında geliyordu ve Muhammed'in, kendisine Musa'nın Harun'u kadar yakın olduğunu söyleyecek kadar da gözdesiydi. Onu, bir hatip olarak başarısı ve bir savaşçı olarak yiğitliği bir millete  sunmuştu. Ali’nin içindeki kararlı cesareti erdem, belagatı (güzel konuşması)  ise akıldı, bilgiydi.”

Dr. Andrew Crichton, “History of Arabia and its People”, London, 1852, s. 307:

“Bu prens (Ali), bir ozanın, bir hatip ve bir askerin yeteneklerini birleştirip, üzerinde toplamıştı; zira o kendi ilgi alanlarında en cesur ve en güzel konuşan kişiydi. Ockley tarafından İngilizceye çevrilmiş olan Ali’nin 169 özdeyiş ya da ahlak kuralları; onun aklından, ilim ve irfanından bir anıt olarak kolleksiyonunda hala ayakta duruyor.”

Thomas Carlyle de “Heroes and Hero-worship” (London, 1850, s. 77) kitabında şöyle yazıyordu:

 “…bu genç Ali'ye gelince,  kimse ona sevmek dışında birşey yapamaz.. Onun kendisinin gösterdiği gibi zamanının ve sonraki zamanların, sevgi ve cesaret dolu, yüce ve çok akıllı bir yaratığıydı. Hristiyan şövalyeliğininin gerçek ve incelik içeren sevgi değerlendirmesi ile, ondaki şövalyelik  tam bir arslan cesaretiydi ...”

Halifeliği dönemindeki iç çatışmalara, savaşlar ve çeşitli anlaşmazlıklara rağmen, Ali devlet içinde birçok reformlar yaptı. İlk kez o, toprak sahibi köylülerden yıllık arazi vergisi almayı uyguladı. Ticaretini at üzerinde (gezginci çerçi ticareti?) yapanları vergiden muhaf tuttu. İlk kez o, devletin gelir kaynağına  ormanları da dahil etti ve onlar üzerine zorunlu vergi getirdi. Ayrıca yoksullar için, kendine özgü bir “fakirlere yardım vergisi” koydu. Yargıçlar için İslam yasalarını (Şeri hükümleri) bir sisteme bağladı. Devlet sınırları içinde taş kırıkları (mıcır) dökerek ilk stabilize yollar yapan Ali oldu ve tanınmış Astkhar kalesi gibi bazı kaleler yaptırdı. Orduyu yeniden organize etti ve çeşitli yerlerde  askeri karakollar kurdu. Ayrıca Fırat ırmağı üzerinde ilk kez o sağlam bir köprü yaptırdı.

Ali'nin halifelik yılları aynı zamanda eğitim düzeyinin çok yükseldiği dönem olarak bilinir. Ali eğitim-öğretimi kendi koruması altına almış olan ilk halife idi. Bunun sonucu olarak, Küfe'de okuyan 2000 civarında öğrenciye devlet hazinesinden karşılıksız burs vermişti.

Yazıya, gerçekten tamamlanmasına katkısı olacağına inandığımız, kısa bir bölüm daha eklemek istiyoruz. Bu, “Görmediğim Tanrıya Tapmam” (Alev Yayınları, İstanbul 1996, s.125-128) kitabımızın “İmam Ali’nin akıl ve gönül penceresinden Derviş Baba’nın gördükleri” bölümünden birinci kısım olacak. Derviş Baba, Ali’nin aşağıdaki sözlerini yedi kıtalık bir şiirle yorumlamaktadır :

2. Ali’nin Siyaset Felsefesi: “Utançtır Yoksulu Ezmek, Ona Zulmetmek...” 

38- Dünya her zaman iki karşıt halde bulunur; biri yokluk ve

yoksulluk, diğeri bolluk ve rahatlık..

77- Malı yalnızca kendin için kazanılmış olarak düşünme, Allahın

senden kuvvetli olduğunu unutma ondan kork ve malını paylaş.

677- Utançtır insana, evinde serilip yatarken komşusunun üstsüz başsız

bükülerek açlıktan (kıvrılıp) yatması.

467- Nasıl bir hastalıktır, sen evinde tok yatarsın etrafında deriyi

kemirmeğe hasret yürekler varken.

1187- Benim evim gelen herkesin kendi ortamıdır, kilerimiz yiyecek

alana açıktır.

1188- Bütün varımızı sunarız, sadece ekmek ve sirke olsa da.

24- Geçim sağlama isteği, beklemekle elde edilmez.Ama sen de

susuzluğunun giderilmesi için kovanı kuyuya göndermelisin.

25- Gün be gün kova sana suyla gelecektir. Çamuru çok suyu az da olsa

su getirecektir.

1184- İnsanlar bana diyor ki çalışıp kazanmak utançtır. Dedim ki utanç

çalışmayıp hazır yemektir.

26- Çok kimse çalışıp çabaladığı halde zenginliğe ulaşamazken, bir

diğeri hiç çaba harcamadan zengin olmuştur.

27- Ve hiç durmadan mal üstüne mal topladılar

366- Kişiyi ev barındırır, hırkası üstünü ayıbını örter;

ölmeyecek (gereksinimi) kadar yemek yetmez mi insana?

129- Geçimini doğruluk kapılarından iste, kat kat artarak gelecektir.

149- Geçimini şerefsizlikle elde etmeyi isteme. Nefsini yükselt düşük

isteklerden.

157- Mal noksanlığı- kişinin zengin olmaması- aklın yetersizliğine

yorumlanır, zeka fışkırsa da ahmak kabul edilir.

1168-(Oysa) malı çok olmasa da saygın kılabilir kendini kişi, nice

zengin insan vardır ki zenginliğiyle zelildir (kişilik yoksunudur).

678- Utançtır yoksulu ezmek, ona zulmetmek...

164- Kişi insanlar arasında aklıyla yaşar, bilim ve tecrübeleri

aklıyla edindiği gibi.

( Hazreti Emir Ali İbn-i Ubu Talib, Hazreti Ali Divanı, 

Arapça Çeviri Vedat Atila, İstanbul-1990)

“Bir gün Tanrı arslanı Ali keremullahı vecheye (iki yüzü Hakka dönük) sordular: Tanrıyı görürü müsün ki taparsın? Ali eder: ‘Görmesem tapmayıdım(tapmaz idim)” 1

Ali'm Sen Alimsin

Ali'm sen alimsin biz bilmiyoruz

Gizemine akıl erdirmiyoruz

Dinsel dünyada görüşün nesnel

Sen maddeciymişsin biz görmüyoruz

“Dünyada karşıtlık var” ne demektir

Açıkça diyalektik düşünmektir

Dilindeki  “akıl, bilim, emektir”

Sosyalistmişsin de biz görmüyoruz

Sözün açık yorumlamak gerekmez

Tok olan varlıklı açları görmez

Emek sömürücü seni hiç sevmez

“Paylaş” demeni hiç düşünmüyoruz

“Kişinin barınacak evi olsun”

“Giyecek hırkası devliği olsun”

Yani ihtiyacı kadar pay alsın

Demek komünistsin de görmüyoruz 2

Emek sermay' çelişkisin görmüşsün

“Varlık şerefle sağlanmaz” demişsin

Aklı öne alıp bilg'üretmişsin

Sen bir öğretmensin biz görmüyoruz

Ali'm sen Tanrıyı insanda gördün

Onu “görmeseydim ben tapmam” derdin

İnsana sen Tanrı değeri verdin

Evvel ahir sensin biz görmüyoruz

Peygamber “bilimin kapısı” dedi

Övdü seni kızı Fatma'yı verdi

Derviş Baba ya Ali meded! dedi

Sen aramızdasın biz görmüyoruz

1 Kaynaklar: Hacı Bektaş Veli, Makalat, Haz. Sefer Aytekin, Emek Basım Yayımevi: İstanbul, 1954, s.73; Shihabaddin Shah Hoseyni'den  W. İvanow'un İngilizceye çevirdiği True Meaning or Religion of Risala dar Haqiqat-e Din'den (Bombay 1947, s.72) aktaran Henry Corbin, Temps Cyclique et Gnose Ismaélienne, Paris 1982, s.143:...par exemple, attribué au Premier Imam: Je n'adorais jamais un Dieu que je ne verrais pas (Görmediğim bir Tanrıya asla tapmazdım) Ve yine Kolayni “Usul-u Kafi I, 98”de  İmam Cafer Sadık’ın şöyle buyurduğunu nakletmiştir:

“Birisi, Müminlerin Emiri Hz. Ali (a.s)'ın yanına gelerek dedi ki: 'Ey

Müminlerin Emiri, kulluk ederken hiç Rabb'ini gördün mü?' Ali (a.s) cevaben

şöyle buyurdu: 'Yazıklar olsun sana! Ben görmediğim Rabb'e kulluk etmem.' Sonra

da şöyle devam ettiler: 'O baştaki gözle görülmez; ancak O'nu kalpler iman

hakikatleriyle görür.”

2  Ya şahı Merdan Ali! Türkiye Cumhuriyet Devleti savcısı bu dizeleri ihbar kabul edip, hakkında soruşturma açar ve seni tutuklamaya kalkışırsa, benden yardım bekleme, başının çaresine bak.D.B.

Konu başlığımız olan Düvazlar ve Gülbenkler de kavramının ötesinde Düş’ler de, Umut’larda, Feryatlarda, Dem’ler de, Semah’larda, Şiirlerde ve Beddualarda da dile getirilen Hz. Ali deyimine kısaca değinmek istiyoruz.

Hz. Ali, Alevi inancının içine hem çok yönlü, hem de derinlemesine girmiştir. Onun kadar bu inancı etkileyen belki de hiç bir veri yoktur. Aleviler güzel olan her şeyde onu görmüş, güzel olan her şeyi ona benzetmiştir.

İçtenlikle söylenmesinin ötesinde bu ilgi ve sevgi toplumda sınırsız bir kabul gördüğünden Aleviler bir ozanın söylediğini, kendi söylemiş gibi nesilden nesile, dilden dile aktarmış, bazen kısmen yenilemiş, bazen de ozanın yerine kendi ismini anarak ona sahip çıkmıştır.

Teslim Abdal bir şiirinde

Mürvetim var Hak Muhammed Ali’ye

Daha sizden gayrı kimim var benim

Hızır ile Hacı Bektaş Veli’ye

Daha sizden gayrı kimim var benim

Diyerek kendisi ile Hak Muhammed Ali arasında ki sevgiye ve yakınlığa vurgu yapıyor.

İlhamî Abdal ise bu sevgiyi turnaya yaktığı bir deyişte dile getiriyor.

İki turnam gelir başı cigalı

Eğlen turnam eğlen Ali misin sen

Birisi Muhammed birisi Ali

Eğlen turnam eğlen Ali misin sen

Yoksa Hacı Bektaş Veli misin sen

Ünlü Bektaşi Dede Babalardan Hilmi Dede, bir beyitinde Hak Muhammed Ali yoluna bağlılığını

Bende-i Ali Abâyız

Biz Hüseynilerdeniz

Diyerek dile getiriyor.

Hz. Ali’ye bende olmanın hem ödül, hem de umut olduğunu söyleyen Kul Himmet Üstadım ise,

Müminler bu yola türap olursa

Mahrum kalmaz Ali diye çağıran

Darda, bunda, zulumatta kamırsa

Mahrum kalmaz Ali diye çağıran

Güzel olan her şeyin ve sevginin yanında, Mürşit ve Rehber gördüğü Hz. Ali’ye sadakatin, ona tam ikrar vermekle olacağının önemine Şah Hatayii şöyle dikkat çekiyor.

Mürşide rehbere eyle itaat

Zahirde batında gözle sadakat

Muhammed Ali’den kaldı emanet

Bağçe donanınca güller alına

Onu sevmenin, gönülden bağlanmanın bir bedel gerektirdiğini, sevgisini ifade edenin etkin ve yetkin Ehli Beyt düşmanlarının gazabına uğrayıp eza ve cefa göreceğini vurgulayan Pir Sultan Abdal bir beyitinde

Fetva vermiş koca başlı Kör Müftü

Şah diyenin dilin keseyim deyü

Satır yaptırmış Allah’ın laneti

Ali’yi seveni keseyim deyü

Diyerek ifade ediyor. Ancak Ehli Beyt ve Hz. Ali sevgisinin böyle cezalarla sona erdirilemeyeceğini de hemen şu şiirinde ekliyor.

Ahiri katlime ferman yazılsa

Çıksam teneşire tabut düzülse

Kefenim biçilse mezar kazılsa

Yine geçmem ala gözlü Şah’ımdan.

Pir Sultan Abdal, Hz. Ali sevgisinden vaz geçmek şöyle dursun, ona büsbütün daha yürekten bağlanmanın gereğini ise hem özlem, hem de bu yasağı koyana başkaldırıya dönüştürmek için yazdığı sayısız deyişlerinin birinde,

Gönül çıkmak ister Şah’ın köşküne

Can boyanmak ister Ali müşkine

Pirim Ali Oniki İmam aşkına

Açılın kapılar Şah’a gidelim

Demektedir. Hatta bu coşku ateşi ile tüm Anadolu’ya, Türkmen boylarına, Ali bendelerine çağrıdan da geri durmayarak Ali sevgisi için herkesi başkaldırıya davet edip artık beklemeye tahammülünün kalmadığını,

Kızılırmak gibi bendinden boşan

Hama’dan Mardin’den Sivas’a döşen

Düldül eğerlendi Zülfikar kuşan

Ali’m ne yatarsın günlerin geldi

Diyerek böyle dile getirir. Ve bu kavgada Hz. Ali’nin sadece bu dünyada değil, sorgu gününde de onu yanlız bırakmayacağını vurgular.

Ene’l-hak dedik de çekildik dara

Adab erkan bize doğru yol oldu

Sorgucular geldi sual sormaya

Yardımcımız Şah-ı Merdan Al’oldu.

Hz. Ali sevgisi ve ona bağlılığı, onu sevenlere öyle bir coşku ve umut vermiştir ki, Kul Himmet Üstadım bir şiirinde,

Pîr bugün bize geldi

Gülleri taze geldi

Önü sıra Kamberle

Ali Murtaza geldi

Sözleri ile telavvuz etmektedir. Bu şiirlerin önemli bir kısmı Cemler de Düvaz olarak da hep birlikte katılımcılar tarafından huşu içinde okunmakta, ayinde dua ve feryat sesleri bir birine karışmaktadır.

Ehli Beyt’e, dolayısı ile Hz. Ali’ye yapılan haksızlıkların da işlendiği düvazların birinde Seyyid Nesimî,

Yezidlerde buğz ittiler Ali’ye

Hacı Bektaş Balım Sultan Velî’ye

Yolumuz uğradı Kızıldeli’ye

Ah senin dertlerin derman Hüseyin

Diyerek dile getirilmektedir.

Aleviler de Hz. Ali sevgisi onu çağrıştıran diğer isimlerle de dile getirilmektedir.

Kul Himmet Üstadım’ız

Onda yoktur yadımız

Şah-ı Merdan aşkına

Hak vere muradımız

Beyitinde Tarikat kapısında ki anlamı yiğitler yiğidi, bilgeler bilgesi Hz. Ali anlamına gelen Şahı Merdan deyimi ile Kul Himmet Üstadım onu telaffuz etmektedir. Derviş Kemal ise Döne döne ve tekrar savaşan Hz. Ali anlamına gelen Haydar-ı Kerrar deyimi ile onu anmakta, ve rızalığın, gönüllülüğün onda olacağına dikkat çekmektedir.

Derviş Kemaldilim dilim

Rıza lokması yiyelim

Hep birlikte Hüü diyelim

Haydar-ı Kerrar aşkıyla.

Elbette Hz. Ali yanlız başına anılmaz. O yaratan Yüce Allahın sevgili kuludur ve Peygamber Hz. Muhammed ile birlikte anılacaktır. Alevilik, diğer Semavi dinlere de aynı Allah tarafından indirildiğinden hareketle biz Kalü Bela ’dan (Ezelden beri) bu yana inanırız diyerek diğer kudsiyetlerle birlikte onu anarlar. Bunu Derviş Kemal bir şiirinde şöyle açıklıyor.

Muhammed’le Şahı Merdan,

Zebur, Tevrat, İncil, Kur’an,

Akıl, mantık, ilim, irfan

Vardır bizim yolumuzda.

Ehli Beyt ve Hz. Ali sevgisi Alevilerde adeta bir yaşam nedeni, bir varoluş sebebidir. Bu sevgi uğruna çekilen her cefa katlanarak daha içten Hz. Ali sevgisine, daha fazla yaşam sevincine dönüşüyor. Hz. Ali’ye sevgi ve bağlılık içeren milyonlarca şiire, düvaza, beyite rağmen her eli kalem tutan, her saz çalan, her okuyan ve yazan bu anlamda ona bir şeyler daha eklemiş, kendinden bir şeyler daha katmıştır.

Bir ömür boyunca horlandım, ancak,

Buna rağmen seviyorum Ali’yi.

Çile çekip hayli zorlandım, ancak,

Buna rağmen seviyorum Ali’yi.

Şah’ı sevdim diye hakir gördüler,

Ak alnıma kara leke sürdüler,

Kimi zındık, kimi dinsiz dediler,

Buna rağmen seviyorum Ali’yi.

Nice iftiraya maruz kalmışım,

Yüreğimden derin yara almışım,

Çaresizlik girdabına dalmışım,

Buna rağmen seviyorum Ali’yi.

Ali’yi seveni suçlu saydılar,

Bu nedenle nice cana kıydılar,

Bizim başımıza cennet koydular,

Buna rağmen seviyorum Ali’yi.

Derviş Kemal bu aşk beni bezdirdi,

Yaşam boyu dert gönlümü yüzdürdü,

Yıllar yılı yobazlara ezdirdi,

Buna rağmen seviyorum Ali’yi.

Görülüyorki Hz. Ali sevgisi ekonominin Arz-Talep dengesinin dışında bir işlev görmektedir. Bu piyasada Hz. Ali sevgine olan talep tüm bu kadar veriye rağmen yeterliliğe varmamış, doyuma ulaşmamıştır.

Yetmemiş insanlar temsili resimlerini yüreğine bastırmış.

Yetmemiş insanlar onu çağrıştıran Zülfikâr kolyeleri ile boyunlarını süslemiş.

Yetmemiş evine, odasına, el aletine işlemiş veya ona boyamış.

Yetmemiş oğluna, torununa ismini vermiş, kendisi ile bütünleştirmiş,

Yetmemiş onu çağrıştıran Haydar, Bin Ali, Hasan Ali gibi isimleri evlatlarına takmış,

Yetmemiş dualarına, gülbenklerine taşımış,

Yetmemiş mezar taşlarına kazımış,

Yetmemiş.... Yetmemiş…. Yetmemiş.....

Zaten Hz. Ali sevgisi Alevilere yetmez. Onlar üstüne bir de Ehli Beyt sevgisini de eklemişler.

Yetmemiş Hz. Ali’nin çocuklarının acısını da paylaşmışlar.

Tarihte hiç bir örneği bulunamaz ki Kerbela Vakası kadar derin, Kerbela Vakası kadar içten, Kerbela Vakası kadar uzun süreli bir anma, bir yas tutulmuş olsun.

Alevi insan Kerbela vakasını öyle sahiplenmiş ve onu yaşamının öyle bir yerine oturtturmuş ki Muharrem ayında sadece oruç tutmuyor, bir de yas çekiyor.

Alevi can Muharrem de karalar bağlar.

Alevi can Muharrem de eşi ile, kızı ile, tornu ile onun feryat ve figanını işler, Ya Hüseyin diğerek yürekleri dağlar, Ah- Vah ederek feryat ve figan eyler.

Bu öyle derin ve içten bir sahiplenmedir ki Muharrem yasında su içmediği gibi, hayvanına eza etmemek için onu bile çifte koşmaz.

Bu öyle derin ve içten bir sahiplenmedir ki Muharrem yasında eşi ile aynı yastığa baş koymaz.

Bu öyle derin ve içten bir sahiplenmedir ki Muharrem yasında kokular sürünmez, traş bile olunmaz.

Bunun adı Ehli Beyt sevgisidir.

Bunun adı Hz. Ali sevgidir.

Bu öyle derin bir sevgidir ki babasının yasını 40 gün tutan Alevi can, Kerbela yasını 1400 senedir tutmakta, o aşkı ve sevgiyi ailesinden fazla onlara göstermektedir.

Kul Himmet üstadım bir beyitinde

Yalvarırım Muhammed’e Ali deyü Ali deyü

Ağlar gezerim dünyada Ali deyü Ali deyü.

Sözleri ile bunu çok daha iyi açıklamaktadır.

Aşık Hüdaide bir şiirinde Ehli Beyt ve Hz. Ali bağını şöyle anlatmaktadır.

Ehli-Beyt’e düşman Ali’ye düşman

Muhammed’i sevdim dese yalandır

Pirim Hacı Bektaş Veli’ye düşman

Muhammed’i sevdim dese yalandır

Ali’yi seveni öldürüp asan

Kerbela’da İmam Hüseyin’i kesen

Resul’un soyuna kasteden süfyan

Muhammed’i sevdim dese yalandır.

Cemlerde Düvaz olarak okunan bir deyişinde Şah Hatayii şöyle diyor.

Ene’l-hak dedik de çekildik dara

Adab erkan bize doğru yol oldu

Sorgucular geldi sual sormaya

Yardımcımız Şah-ı Merdan Al’oldu

Bu örnekte görüldüğü gibi Alevilerde ona bağlılığın ötesinde, darda kalınınca kurtarıcının da Hz. Ali olduğu vurgulanmaktadır.

Tevazusundan dolayı Budala İsmail mahlasını kullanan ve Hz. Ali sevgisini güzel gördüğü her şeyde bulan, ayrıca darda kalanın kurtarıcısı olarak da gören bir ozanımız beyitinde

Hakk’ın bin bir ismi Ali görünür.

Budala İsmail umudum Balım

Boğazım zincirde nic’olur halim

Mürvet hey erenler gayrete gelin

Yedi iklim bekçisi Ali gel yetiş.

Diyerek benzeri bir örnek verir.

Aleviler de Hz. Ali’ye olan sevgi dualarında, bereket sofralarında, 40 yemeklerinde, cenaze merasimlerinde de görülür.

Bism-i Şah Allah Allah...

Allah ulu sofra dolu. Geldi Ali sofrası. Gitti gönüllerin gamı yası. Bereket-i Halil İbrahim. Şahidi Cebrail olsun.

Nuh-u Nebi Kerem-i Ali. Gülbengi Hacı Bektaş-i Veli. Artsın eksilmesin. Taşsın dökülmesin. Yiyene helal, kotarıp getirene, pişirip yedirene delil olsun. Kazaya, belaya kalkan, her iki dünyada güzel mekan. Bütün hizmet edenlerden Hakk razı olsun. Biz yedik içtik helal olsun. Geriden yenisi gelsin, tekneniz hep dolu olsun. Mümin canlar şad, münafıklar berbad olsun. Şah-ı Merdan Ali, dost ehlini her zaman görsün, gözetsin. İsteyene devlet, dileyene hayırlı evlat, her yuvaya acısı olmayan, tuzu az tatlı geçim versin. Gülen göze gözyaşı gelmesin, ocağı sönmesin. Haram olan kalsın, helal olan aka aka coşa taşa gelsin. Şah versin Şah versin Şah versin.

Ya Allah ya Muhammed ya Ali Dost...

Aynı şekilde Hz. Ali sevgisi ve inancı Gülbenlerinde de yer edinmiştir.

Bism-i Şah Allah Allah...

Dolumuz dolu ola. Yolumuz kaim (her zaman var olsun anlamında) ola. Bizim içeceğimiz dolu Şah-ı Merdan, Şirr-i Yezdan, İmam Aliy-yel Mürteza’nın dolusu ola. Şah Ali’m bizleri yeninden yakasından, üçlerin, beşlerin, yedilerin, onikilerin, kırkların katarından didarından ayırmaya. Her daim görüp gözete. Yolumuzu Yolsuz’a, Pir’size, arsız’a düşürmeye. Gerçeğin demine, Erenlerin Evliyaların ve Enbiyaların keremine, gerçeğe, yalnızca gerçeğe Hüü...

Allah Hüü ya Ali Dost... Aşk ile...

Şah-ı Merdan Dolusu alan canlara nur-iman olsun. Gittiği yer gam kasavet görmesin.

Allah Hüü Dost Eyvallah.

Aleviler Gülbenklerinde sürekli 12 İmamları, Erenleri Evliyaları, Enbiyaları anar ve Hz. Ali ile birlikte onlardan da medet umar ve dilerler. Er’i, Er’den ayırmazlar.

Bismi Şah Allah Allah.

Dilden dileklerinizi, kalbinizdeki hayırlı muratlarınızı, Şahı Merdan Ali vere, saklıya, bekliye, yamana uğratmıya. Yaşlarınız uzun ola, dalı budaklı ola. Kalbiniz gehver ola. Kalbiniz bütün ola. Destiniz derman ola. Küfrünüz iman ola, yardımcınız Oniki İmamlar ola. Oniki imamların darından, didarından ayrılmıyasınız. Bu divan, o divan ola. Bundan sorulursa ondan sorulmuya. Abtesiniz abtes ola, namazınız niyaz ola. Kırklar makamında Şahı Merdan Ali’nin defterine geçmis ola. Gerçeğe Hü Mümine Ya Ali.⁽⁶²⁾

Aleviler gerek dualarında, ve gerekse Gülbenk’lerinde Hz. Ali’yi anarken aynı zamanda bir çok güzelliği, toplumsal barışı, kişinin çevresine hayırlı olmalarını dilemeyi de ihmal etmezler.

Bismi Şah Allah Allah

Hizmetin kabul, yüzün ak, muradın hasıl ola. Zihnin açık, hizmetin topluma hayırlı ola. Hakk Muhammed Ali yardımcın, Hızır klavuzun olsun. Destin demen, küfrün iman, Şahı Merdan gönlün mihmanı olsun. Gerçeğe Hüü Mümine Ya Ali.⁽⁶³⁾

Aynı şekilde Hz. Ali ismi Semahlarda da söylenir. Sadece bilinen ismi değil, ona atfedilen diğer isimlerle de anılır. Canlar Semah dönerken, diğerlerinin secdeye kapandığında söylenen örneklerden birinde,

Allah Allah

Geldiğiniz yerler dolu olsun Nur’dan,

Yardımcınız olsun ol Şahı Merdan

Biz de böyle gördük Mürsit’ten, Pir’den

Biz bir Semah çektik Hakk aşkına.⁽⁶⁴⁾

Aleviler Hz. Ali sevgisini hayallerinde, rüyalarında, düşlerinde de taşırlar.

Rüya âlemine daldım uykuyla

Ben gerçeği gördüm deli dediler

Allah’tan bir ayet inmiş vahiyle

Hak Muhammet hakk’ın kulu dediler

Bir kapıdan girdim pirler oturmuş

Oniki İmam da hizmet yetirmiş

Sanki yüzlerini nura batırmış

İşte Şah-ı Merdan Ali dediler

Bu hayallerini, Hz. Ali ile bütünleştirenlerden olan Derviş Himmet bir şiirinde duygularını dile getirirken

Ben Derviş Himmet’im derdim bir tümen

Denizlerin taş–i lali bir semen

Şah Necef iklimi Hindistan Yemen

Şah–ı Merdan ile gezdiğim yerler.

Diyerek onunla bir arada olmanın özlemlerini yansıtır.

Genç Abdal sevgisini bir yakarış ile sunarken,

Dergahına geldim niyaz eyledim.

Medet Allâh, Yâ Muhammed, Yâ Ali.

Aşkın kitabından avaz eyledim.

Medet Allâh, Yâ Muhammed, Yâ Ali.

Sivas/ Madımak’ta katledilen Muhlis Akarsu ise ona sevgisini, “Cennet ve huri istemem, sen benim ol yeter” dizeleri ile dile getirir.

Akarsuyum Böyle Vereyim Dursun

Senin Aşkın Onu Yaksın Kavursun

Anladım Alimsin Canımsın Nursun

Kanber Selman Senin Olsun Sen Benim.

Ozan Turabi evrenin kuruluşunda Hz. Ali’yi görmektedir

Adem, huri şu dünyaya gelmeden

Muhammed Ali’nin nurun gördün mü

Hak nasibin almış kudret eliyle

Hünkar Hacı Bektaş Piri gördün mü.

Teslim Abdal da Hz. Ali her dem anmak gerektiğine dair öğüt vermektedir.

Vefasız bu yola basamaz kadem

Fehmeyle bu sözü adem ol Adem

Zikreyle Muhammet Ali’yi her dem

Der Büryani vuslat olduk canana.

Sıtkı Baba ise Hz. Ali ile Hz. Muhammed’in Veda Hutbesi dönüşü Gadirhum’da Hz. Ali için söylediği ‚”Ali’nin kanı benim kanım, Ali’nin canı benim canım, Her kim ki Ali’yi severse beni sever…) hadisine gönderme yaparak onların bir can olduğunu vurgulayarak anıyor.

Çatılmadan yerin göğün binası

Muallakta iki nur’a düş oldum

Birisi Muhammed, birisi Ali

Lahmike lahmi⁽⁶⁵⁾de bire düş oldum.

Virani içinde 12 İmamların isminin de anıldığı bir Düvaz’da onu elinde Zülfikarı ile kahraman bir savaşçı olarak anmaktadır.

Virani’yem niyazım var Üstada,

Elinde Zülfikâr hem ehli gaza

Binbir dondan baş gösterdi Ali el Mürteza

Biz bir bildik, dedik Allah Eyvallah.

Kısacası Hz. Ali anlatılmakla bitmez. Onun Erdemleri, gönüllere taht kuran sevgisi, doruklara varan çoşkulara da sığmaz. Alevilik, Hz. Ali sevgisi ile beslenir, onunla gürleşir, onunla akar, onunla çağlar, onunla kendini ifade eder.

Sözümüzü Pir Sultan Abdal’ın bir deyişi ile bitirelim.

Pir Sultan Abdalım şunda

Çok keramet var insanda

O cihanda bu cihanda

Ali’ye saydılar bizi

• Hz. ALİ’DEN BAŞKA BİR ŞİİR:
• “İşte ben öncekilerin ilmine haiz oldum,
• Ve ben sonrakilerin ilmini gizledim.
• Bütün Gayp sırlarının kaşifiyim.
• Ben her küçük ve büyüğün emiriyim.
• İlmim bütün alemlere ihata etmiştir”

PİR SULTAN ABDAL’IN GÖZÜ İLE

Alevi inancında 7 Ulu Ozandan biri olan Pir Sultan Abdal, 15. Yüzyılda yaşamıştır. Asıl adı Haydar olan Pir Sultan Abdal’ın Sivas’ ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde yaşadığı sanılmaktadır. Yaşam öyküsü Alevi / Bektaşitoplumunun deyiş ve söylencelerine dayanır. Osmanlı imparatorluğuna karşı Safevi Türk Kızılbaş Devletini savunan Pir Sultan, döneminin toplumsal sorunlarını kendisine konu edinmiş, deyiş ve şiirleri ile halkı bu uğurda motive etmiş ve ileri düzeyde etkilemiştir.

Binbir adı vardır birisi Hızır,

Her nerde çağırsam orada hazır.

Ali’m Padişahtır Muhammed vezir

Bu fermanı yazan Ali değil mi?

Pir Sultan Abdal’am ben bir fukara

Acep bulunur mu derdime çare

Yüzü kara nasıl varam huzura

Divanda oturan Ali değil mi?

Ali ile Muhammed kurdu bu yolu

Mümine saçıldı tarikat gülü

Bir ulu dergâhtır sürelim demi

Ali ile Muhammed’in aşkına

Ben gayrı nesne bilmezem

Allah bir Muhammed Ali

Özümü gayra salmazam

Allah bir Muhammed Ali

SEYYİT İMADETTİN NESİMİ’NİN GÖZÜ İLE

Alevi inancında 7 Ulu Ozandan biri olan Seyyid Nesimi, Irak / Bağdat’ ın Nesim kasabasında yetişmiş, Diyarbakır yöresine yerleşen Azeri asıllı Türkmen’lerdendir. Halep’te, asıl adı Ebu Abdullah Hüseyin bin Mansur el Beyzavi el Hallac olan Alevi / Bektaşi literatüründe genellikle Hallacı Mansur ismi ile anılan zatın (Enel – Hak / Vahdet- i Vücud -/-Tanrı ile varlığın bütünleşmesi) felsefesini dile getirdiği için derisi yüzülerek 1417 yılında Halepte şehit edilmiştir. (Bazı tarihler ise bu şehadetin 1403 yılı olduğunu yazarlar)

(Hallacı Mansur Hicri 244 / Miladi 858 yılında Beyza yakınlarında bir kasaba olan Tur’da doğmuştur.26 Mart 922 de Abbasi Halifesi Muktedir’in emri ile Bağdat’ta asılarak, uzuvları kesilerek işkence ile öldürülmüştür. Hallacı Mansur’un babası Müslüman, dedesi ise Mezdek inancındandır. Hallac-ı Mansur bazende Muhammed bin Ahmet el-Farisi adını kullanmıştır)

Ey benim Şahım, sığınağım,

Fazlı Rahmanım Ali,

Selam ey Şah-ı Merdan Ali

Selam ey Fazl-ı Yezdan Ali!

ŞAH İSMAİL’İN (ŞAH HATAYİ) GÖZÜ İLE

Alevi inancında 7 Ulu Ozandan biri olan Şah İsmail Hatayi, Azeri asıllı Türkmen’dir. Babası Şeyh Haydar, anası Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ ın kızı Alemşah Halime Begüm Sultan’dır. 1487 yılında Güney Azerbaycan’ ın Erdebil kentinde doğmuştur. Alevilerinin Cemlerinde deyişleri en çok okunan 7 Ulu Ozandan biridir. Şah İsmail Hatayi, 1500 yılında Erzincan’nın Sarıkaya Yaylasında, Seyyid Ocakları mensubu Dedeler ile Türkmen aşiret ve oba beylerinin katıldığı büyük Türkmen kurultayına başkanlık etmiş ve 9 Eylül 1502 tarihinde de Tebriz’de “Safevi Türkmen Kızılbaş Devletini” kurmuştur. Osmanlı padişahı Yavuz’ la 19 Mart 1514’ te yaptığı Çaldıran Savaşını kaybetmiş, 1524 ‘ te 37 yaşında iken Azebaycan’ da Hakk’a yürümüştür. Kabri Erdebil’ dir.

Sufi Mezhebimin Nesin Sorarsın 

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz 

Gözlüye Gizli Yok Ya Sen Ne Dersin 

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz 

Eğnimize Kırmızılar Giyeriz 

Halimizce Her Manadan Duyarız 

Katarda İmam Cafer’e Uyarız 

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz 

Her Kimin Ki Çerağını Hak Yakar

Mümin Olanları Katara Çeker

Aslımız On İki İmama Çıkar

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz

Biz Tüccar Değiliz Alıp Satmayız

Erkan Gözetiriz Yoldan Sapmayız

Gönlümüz Ganidir Kibir Tutmayız

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz.

Muhammed Ali’dir Kırkların Başı 

Uralım Yezid’e Laneti Taşı 

Hünkar Hacı Bektaş Veli’dir Eşi 

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz

Baharda Açılır Gonca Gülümüz

Ol Dergaha Doğru Gider Yolumuz

On İki İmam İsmin Okur Dilimiz

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz

Şah Hatayi’m Eydür Muhammed Ali

Onlardan Öğrendik Erkanı Yolu

Ali Muhammed’dir Muhammed Ali

Biz Muhammed Ali Diyenlerdeniz

FUZULİ’NİN GÖZÜ İLE

Alevi inancında 7 Ulu Ozandan biri olan Fuzili’nin asıl adı Mehmet’tir. 1504’ te Kerkük te doğmuştur, Kerkük’te Bayat Türkmen boyunun Karyağdı soyundan gelmektedir. Kitaplar, Fuzuli’ nin en büyük dileğinin uzun yıllar başında beklediği ve gönüllü bekçilik yaptığı, Hz. Hüseyin’in kabrinin bulunduğu Kerbela’da ölmek olduğunu ve bunu vasiyetinde belirttiği için, veba hastalığı salgını sırasında Hakka yürüdükten sonra naaşının orada kaldırıldığını yazarlar. Fuzuli’ nin en önemli yapıtı Kerbela olayını da anlatan “Hadikat’ üs - Süeda” (Saadete Erenlerin Bahçesi) adını taşıyan çalışmasıdır.

Düştü Hüseyin atından Sahra-i Kerbela’ya,

Cibril koş haber ver Sultan’ı Enbiyaya

........................

Şukr-ı Huda ki sâye fekendest ber serem,

İkbal-i müstedâm-ı tü ya Murtezâ Ali,

Behr-i necat ber heme çün tâat-ı Hudâ

Farzest iktiram-ı tü ya Murtezâ Ali,

Mânend-i Kâ’be ma’bed- ins u melaikest,

Her câ buved makaam-ı tü ya Murtezâ Ali,

Her lehze miresed be Fuzüli hezar feyz

Ez hân-ı âm-ı lûtf-ı tü ya Murtezâ Ali.

Türkçesi: Şükür olsun Tanrıya ki ya Murteza Ali, senin daimi ikbalin, başıma gölge salmıştır. Sana hürmet etmek kurtuluş için Tanrıya ibadet gibi herkese farzdır. Makamın neresiyse orası, Kâbe gibi insanlarıın da ibadetgâhıdır, meleklerin de. Lûtfunun umumi ve şâmil sofrasından Fuzüli’ye her an binlerce feyiz erişmektedir.⁽⁵⁵⁾

YEMİNİ’NİN GÖZÜ İLE

Alevi inancında 7 Ulu Ozandan biri olan ve asıl adı Fazıl oğlu Mehmet olan Yemini, 15. yüzyılın sonu ile 16. yüzyılın ilk yarısında Tuna Irmağı bölgesinde yaşadı. 1519’da yazdığı ve Alevilerce kutsal kabul edilen, Hz. Ali’ nin mitolojik yaşamını konu edinen “Faziletname” (Erdem kitabı) adındaki 7300 beyitten oluşan manzum bir eseri bulunmaktadır. Bir erdem kitabı olan bu kitap, Hz. Ali’nin yaşamının, ehlibeyt ve Hz. Ali sevgisinin yoğun bir biçimde işlendiği temel yapıtlarından biridir.

Dediler ki keramet kanı Hayder

Dayanmaz derdimin derrnanı Hayder

Kamu mümin’lerin kalbinde mihrin

Olubdur dini hem imanı Hayder.

İmamü’l Müttekinsin bellü bayık

Erenler merdinin merdan’ı Hayder

Cemad’a dil verirsin emr-i Yezdan

Verir nutkun ölüye canı Hayder.

VİRANİ’NİN GÖZÜ İLE

Alevi inancında 7 Ulu Ozandan biri olan Virani, 16. Yüzyılda Eğriboz adasında doğmuştur. Hurufiliği benimsemiş bir Bektaşi ozanıdır. Bir süre Necef’te Hz. Ali’nin türbesinde türbedarlık yapmıştır. Virani, Balkanlarda Demir Babadan babalık icazeti almış, Hz. Ali’ ye olan aşkını dile getiren çok sayıda şiir yazmıştır. Virani’ ye göre “Evrende ve bütün nesnel varlıklarda görünen” Hz. Ali’ dir.

İstemem alemde gayrı meyvayı

Tadına doyulmaz balımdır Ali

İstemem eşyayı verseler dahi

Kokmazam sünbülü gülümdür Ali

Ali’mdir kadehim Ali’mdir şişe

Ali’m sahralarda morlu menekşe

Ali’m dolu yedi iklim dört köşe

Ali’m saki Kevser dolumdur Ali

Ali vahid şah-ı Resul kibriya

İmam Hasan Hüseyn Şah-ı Kerbela

İmam Zeynel-Aba ol sahib-liva

Büküldü kametim dalımdır Ali

Muhamrned Bakır’dır tendeki canım

Ca’ferüs -Sadık’tır dinim imanım

Musa-i Kazım’dır derde dermanım

Varlığım kalmadı malımdır Ali

Aliyyür -Rıza’dır Şah-ı Horasan

Taki ile Naki gösterdi burhan

Hasanül-Askeri mah-ı dırahşan

Yokladım talihim falımdır Ali

Muhamrned Mehdi’dir sahibüz-zaman

Oniki İmam’a kul oldum heman

Ma’sum-ı pakandır envar -ı cihan

Esrar-ı Huda’ya alemdir Ali

Virani’yem düştüm şimdi derdine

Vücudum gark oldu çile bendine

Gönül sormaz oldu kendi kendine

Söyler dehanımda dilimdir Ali

KUL HİMMET’İN GÖZÜ İLE

Alevi inancında 7 Ulu Ozandan biri olan Kul Himmet, Tokat / Almus ilçesi / Varsıl köyündendir. 16. Yüzyılın ikinci yarısında yaşamıştır. Bütün nefeslerinde Hz. Ali, 12 İmamlar ve Hacı Bektaş Veli’yi büyük bir içtenlikle anlatır. Ölüm ve doğum Kul Himmet’ in nefesleri Alevi Cemlerinin vazgeçilmez nefesleri arasındadır. İyi bir tekke eğitimi gören Kul Himmet in, Pir Sultan Abdal’a bağlı olduğu, onun çevresinde yetiştiği, onun müridi olup onu izlediği şiirlerinden açıkça anlaşılmaktadır.

tarihleri belli değildir. ⁽⁵⁶⁾

Bugün yâr bize geldiGülleri taze geldi 

Önünde Kanber ile, Ali Murtaza geldi. 

Ali benim mâhımdır, Kâbe kıblegâhımdır

Mir’aç’taki Muhammed. O benim padişâhımdır.

             …

Şu benim sevdiğim Muhammed Ali

Kumru dost dost deyü öten Ali’dir 

Sakınan çağıran mahrum mu kalır 

Şu sefiller carına yeten Ali’dir 

Ali’m tutdu Zülfikâr’ın sapını

Döndürdi kâfirin dine hepini

Mağribde attı kudret topunu

Maşrıkta uzatıp tutan Ali’dir.

KAYGUSUZ ABDAL’IN GÖZÜ İLE

Anadolunun bazı yörelerinde adı 7 Ulu Ozandan biri olarak anılan Kaygusuz Abdal’ın asıl adı Alâeddin Gaybî’dir. Padisah II. Murat (1421-1451) döneminde ve 1341-1444 yılları arasında yaşadığı, babasının Alaiye (Alanya) Beyi Hüsameddin Mahmud olduğu söylenr. Doğduğu ve öldüğü yer ve yıl kesin olarak bilinmiyor.

Abdal Musa’nın,Elmalı’daki dervişlerindendir. Uzun yıllar orada hizmet ettikten ve Rumeli’yi gezdikten sonra Mısır’a giderek Kahire’de, Kasr-ül ayn dergahını kurmuştur.

Ali’ye İsmullah derler,

Yüzüne secde ederler,

Taş yerine koyarlar,

Koyamazsın demedim mi? 

Bu Kaygusuz ezeliden,

Himmet almış ol Veliden,

Oku ilmini Ali’den,

Doyamazsın demedim mi?

Kılıç sallar Yezidlerin kasdına

Ali Zülfikar’ın almış destine

Tümen tümen genç Ali’nin üstüne

Erler gelir şahım Abdal Musa’ya.

Her matem ayında kanlar dökülür

Demine Hü deyü gülbank çekilir

Uyandırıp Hak çırağı yakılır

Erler gelir şahım Abdal Musa’ya.

SİVAS / MADIMAK ŞEHİTLERİNİN GÖZÜ İLE HZ. ALİ

MUHLİS AKARSU’NUN GÖZÜ İLE

Muhlis Akarsu, 1948 yılında Sivas / Kangal ilçesi Minarekaya köyünde doğdu. Küçük yaşlarda katıldığı muhabbetlerde ve cemlerde Alevi - Bektaşi felsefesini öğrendi, saz çalıp türkü söylemeye ve beyitler okumaya başladı. Alevi ozanlarından, Pir Sultan, Şah Hatayi, Kul Himmet, Nesimi Çimen, Karacaoğlan,Aşık Emrah, Aşık Davut Sulari, Aşık Mahzuni Şerif’den etkilendi ve onların deyişlerini okudu. 2 Temmuz 1993 Sivas Madımak katliamında eşi Muhibe Akarsu ile birlikte yaşamını yitirdi.

Nasıl methedeyim Sultanım seni

Binbir ismin vardır birisi Ali.

Keramet sahibisin Bektaşi Veli

Dağların odunu bilmez Ali´yi.

Ali gerçeklerin elbet dostudur

Ali inkarların elbet hasmıdır

Ali Muhammed´in öbür ismidir

Ebu Sufyan oğlu bilmez Ali´yi.

Akarsu hak için yanar dediler

Geldi geçti Bektaşiler, Veliler

Nice deryalarda yüzer gemiler

Her derya gemisi bilmez Ali´yi.

NESİMİ ÇİMEN’İN GÖZÜ İLE

Nesimi Çimen, Adana / Saimbeyli ilçesinde 1931 yılında doğdu, Daha sonra tüm ailesiyle Kayseri, Sarız ilçesine yerleşti. Hatayi, Pir Sultan Abdal ve diğer ozanların nefeslerini söyleyerek kendisini tanıttı. 2 Temmuz 1993 günü Sivas / Madımak katliamında yaşamını kaybeti.

Gel Dilber Ağlatma Beni Şah’ı Merdan Aşkına

Du Cihanın Ranıması Şii Yezdan Aşkına

Şahım Hasan Pir Hüseyin Kerbela Meydan İçin

Lütfedip Bağışla Cürmüm Ali Süphan Aşkına

Ey Virani Çıkma Yoldan Doğru Raha Gel Beri

Muhabbet Şevkat Senindir Ey Hasan-Ül Askeri

Evliyalar Serfirazı Hacı Bektaş-I Veli

Sen Ganisin Ver Muradı Devri Mihtan Aşkına⁽⁵⁷⁾

ALİ ÇAĞAN’IN GÖZÜ İLE

20 Şubat 1962 tarihinde Erzurum / Şenkaya ilçesi Aydoğdu köyünde doğan Ali Çağan Sivas / Madımak katliamından sağ kurtulanlardır.

Hasret yarasında tükenmez sızı

Gün geçer gönülden çıkarma bizi

Alnında parlayan zöhre yıldızı

Şahlar şahı merdan Ali aşkına

Milliyetim insan, dünya’dır yurdum

İnsanı kamilde mevlayı buldum

Ele, bele, dile sahip kul oldum

Hünkar Hacı Bektaş Veli aşkına

Çağan Ali dost yoluna ol turab

Gönüller şen olsun, kalmasın harap

Aşkın badesinden bir damla şarap

Kırkların sunduğu dolu aşkına

ERENLERİN ve OZANLARIN GÖZÜ İLE HZ. ALİ⁽⁵⁸⁾

YUNUS EMRE’NİN GÖZÜ İLE

Büyük Alevi / Bektaşi Tasavvuf şairlerinden Yunus Emre’nin, 1238 yılında doğduğu ve 1320’de Hakka yürüdüğüdür sanılıyor. Hacı Bektaş Veli bendelerinden ve Taptuk Emre’nin dervişlerinden olan Yunus’un, Anadolu’nun bir çok bölgesinde iddia edilen mezarları olmasına rağmen Eskişehir civarında yaşadığı sanılıyor.

Ali almış sancağını eline

Çekilip giderler mahşer yerine 

Hasan’ı Hüseyn’i almış yanına

Ah ümmetim deyu ağlar Muhammed.

Yunus eder gelin kadrin bilelim 

Fırsat elde iken tevhid edelim

Ruhu için salavat getirelim

Ah ümmetim deyu ağlar Muhammed

BALIM SULTAN’IN GÖZÜ İLE

Hacı Bektaş Veli’den sonra Bektaşiliğe ciddi bir kurum niteliği kazandıran, onu düzenli bir ocağa dönüştüren bir kişi diye bilinen Balım Sultan’ın 1516 da vefat ettiği sanılıyor. En önemli icraatlarından biri Osmanlı Padişahı Sultan 2. Beyazit’i, sıradan bir katılımcı sıfatı ile Cem ayinine dahil etmek olmuştur. Şiirlerinde ‚”Şâh-i merdân gibi ere tapının, Kim idi bekçisi o dört kapunun” örneğinde görüldüğü gibi büyük bir Hz. Ali aşkı görülür. Bazı kaynaklar onun Ehl-i Beyt soyundan olduğunu vurgularkeniö diğer başka kaynaklar ise Arnavut kökenli olduğunu belirtmektedirler.

Benim sevdiceğim Ali’dir

Ali Ali’yi sevenler olmaz mı deli

Pirimin elinden içmişim dolu

Ali’yi seversen değme yarama

Hüdai’nin Gözü ile

Tasavvuf şiir ve deyişleri ile tanınan asıl adı Sabri Orak olan Aşık Hüdai, 1940’da Maraş / Göksun ilçesi Yoğunoluk köyünde doğdu. Küçükken saz çalmayı öğrenen Ozan, okuma yazmayı asker de öğrendi.Giderek geliştirdiği çalışmalarında bir çok alanda ödüller alan Hüdai Baba, 23 Kasım 2001 de Hakka yürüdü.

Faydası olmayan bahardan yazdan,

Yüce dağ başının kışı daha makbuldür.

Cahilin yaptığı sohbetten sözden

Ali’min hayali düşü makbüldür.

Lokma yeme namert olan elinden,

Sonra kurtulamazsın acı dilinden,

Namertlerin kaymağından balından,

Merdin kuru yaban aşı makbuldür.

Hüdayi konuşur bir ince dilden

Hal ehli olmayan ne bilsin halden

Bilgisiz, görgüsüz, duygusuz bir kuldan

Ölülerin mezar taşı makbuldür.

ABDAL MUSA SULTAN’IN GÖZÜ İLE

Anadolu’nun ünlü Evliyalarından ve Ozanlarından olan Abdal Musa Sultan, aslen Azerbaycan’ın Hoy kasabasından Anadolu’ya gelmiş ve Antalya / Elmalı / Tekke köyünde, önemli bir dergah kurmuştur. Rivayete göre Hacı Bektaş Veli’nin önemli Halifelerindendir ve amcası Haydar Ata’nın oğlu, Hasan Gazi’nin oğludur. Kaygusuz Abdal Menkıbesinde “Kösre Musa” adıyla da anılır. 14. Yüzyılda yaşamış olan Evliyanın Anadolu erenleri içinde ki makamı Sultanlık, mertebesi Abdallıkdır. Pir evindeki hizmet postu ise, “Ayakçı Postu”dur. Bu post Bektaşi tarikatındaki on iki posttan on birincisi olup, diğer adı “Abdal Musa Sultan Postu”dur. Ayakçılık, Abdallık mertebesidir

Muhammed Ali’nin kıldığı dava,

Yok meydanı değil, var meydanıdır.

Muhammed Kırklar’a niyaza geldi,

Ar meydanı değil, er meydanıdır.

Abdal Musa Sultan gerçek er ise,

Ali’yi sevenler muhip yar ise

Hakk’ın maksuduna erem der isen,

Urganı boynunda dar dediler.

AŞIK MAHZUNİ’NİN GÖZÜ İLE:

Aşık Mahsuni Şerif, 3 Ocak 1943 tarihinde Afşin’e bağlı Berçenek köyünde doğdu. 1956 yılında Mersin Astsubay Hazırlama Okuluna girdi. 1959’da Ordonat Teknikerolarak Ankara Ordonat Tekniker Okuluna geldi ve bir süre sonra Askeriyeden ayrılmak durumunda kaldı. Türk Halk müziğine olan ilgisi sonucu bir gurup aşık ile Aşıklar Derneğini kurdu. Anadolu Ozanlarından, özellikle Pir Sultan’dan son derece etkilendi. Yüzlerce kaset ve beste yaptı. 17 Mayıs 2002 tarihinde Hakka yürüdü. Kabri, Hacı Bektaş Veli’nin mekanına yakın bir yerde defn edildi

Üryan Büryan Vardım Pir Dergahına

Medet Ya Muhammet Ya Ali Diyerek

Gönül Verdim Gönül Şahlar Şahına

Hünkar Hacı Bektaş Veli Diyerek

Hasan-Ül Asker’ i Ol Ali Aba

Muhammet Mehciye Mest-Ü Merhaba

Serin Koymuş Serin Mahzuni Baba

Yol Muhammet Ali Yolu Diyerek

SEYYİD ALİ SULTAN’IN GÖZÜ İLE:

Bazı kaynaklara göre Hacı Bektaş Veli’nin oğlu olduğu iddia edilen ve asıl ismi İbrahim olan, Bektaşiler arasında Kızıl Deli namı ile anılan Seyyid Ali Sultan, Pehlivanların Piri olarak da kabul edilir. Balkanlarda önemli Bektaşi dergahlarının açılımı ve gelişimini sağlamıştır. 1310- ile 1402 arasında yaşayan “Hızır Lala” veya “Hızır Lale” lakabları ile de tanınan Sultan’ın kabri Dimetoka, Demirviran köyünde, kurduğu Dergâhın bahçesindedir.

Can ile canan Ali, canda cananım Ali,

Alemin ümidi sensin Hacı Bektaş-ı Veli.

KALENDER ÇELEBİ’NİN GÖZÜ İLE

HacıBektaş Veli’nin torunlarından olduğuna inanılan ve Hacı Bektaş Dergahı’nda postnişin makamıinda (en yüksek makam) da bulunmuş olan Kalender Çelebi 1476 yılında doğmuş, Osmanlıya karşı Orta Anadolu’da başlayıp Toros ve güneylere kadar uzanan Alevi ayaklanmasına önderlik etmiş ve 22 Haziran 1527’de pusuya düşürülerek öldürülmüştür.

Allah bir, Muhammed, Ali, Nazar eyle bari bana,

İzz-ü celalin aşkına, Çektirme şol zari bana

Pirlere niyaz ederiz, Yalan dünyayı nideriz

Ölürüz hasret gideririz, Göster şol didarı bana

GÜZİDE ANA’NIN GÖZÜ İLE

18 Yüzyılda yaşayan ve kabri Hacı Bektaş dergâhı avlusunda bulunan Feyzullah Çelebi’nin kızı Güzide Ana da aynı sevgi ve coşku ile Hz. Ali sevgisini dile getiriyor.

Medet Allah, ya Muhammed, ya Ali,

Dertliyim derdime dermana geldim,

Bunlardan kurtaran Bektaş Veli

Dertliyim derdime dermana geldim.

SEYYİT ALİ ÖZSOY DEDE’NİN GÖZÜ İLE

Seyyit Ali Özsoy, 1907 yılında Sivas, Sivrialan köyünde doğdu. Anadolu Ozanlar ve Seyyitler geleneginde Hz. Ali sevgisi aynı bütünlük ve devamlılığı onda da görürüz.

Taş duvara karşı ibadet etmem

Kıblem Muhammed, Kaben Ali’dir

Otuz iki farzdan bana söz etme,

Kıblem Muhammed, Kaben Ali’dir.

ALİ KEMTERİ BABA’NIN GÖZÜ İLE

Ali Kemteri (Tuncay), 1872 da Bulgaristan’ın Ayvalı Burgaz ilinin (Ah-yolu) Belveren (Belören, Böleren) köyünde doğmuş, Amucalar / Kebeler soyundandır. Daha sonra ailesi Abdal Ahmet Baba’nın kurduğu Tekirdağ’ının Kılavuzlu köyüne göç etmiştir.1932 yılında Çamlıca’da ki Bektaşi Halife Babası Ali Nutki dan Babalık icazetini alarak Mürşit olmuştur.

Kurban olayım yoluna, Şahı merdanım ya Ali

Rahim eyle garip kuluna, Dilde sultanım ya Ali

Kapında ihsana geldim, Aşk ile püryana geldim

Dertliyim dermana geldim, Derde dermanım ya Ali

ŞABAN SIRRI BABA’NIN GÖZÜ İLE

Şaban Sırrı Baba, 1865 yılında Bulgaristan’ın Eski zağra ya (Stara Zagora) bağlı Kızanlık (Kazanlık) Yenişarköy’de (Gorno nova selo) doğmuş, Amuca Kabilesini Şeyh Bedreddin’i tarikatından Bektaşiliğe geçiren Abdal Ahmet Baba’nın oğludur. Bektaşiliği yanında pehlivanlığı da olan Şaban Sırrı Baba, Amucaların köklü boyu olan Abdallar soyundandır. Ayrıca Derviş ve Ozanlığı da vardır.

Hamdülülillah dilde verdiğim Mustafa nuri hüda

Nuri vilayet kerem kanı ol Ali’yel Mürteza

Ilımdan necat ile Şahım Hüseyni hılk Rıza

Yetiş imdadıma Şahım Hüseyin Kerbela.

TEVFİK BEY BABA’NIN GÖZÜ İLE

Trakya’da yaşayan Bektaşilerden ve Amucalar kolundandır. Tevfik Bey Baba,1837’da doğmuş 1896’da sürgünde bulunduğu Trablusgarb’ta Hak’ka yürümüştür. Kendisi Babalık icazeti aldığı için, Trakya’nın önemli Bektaşi - Alevi şair ve bilgin şahsiyetlerindedir.

Saki dudağın lezzet balından

Gönül arzu eder ider can değil mi?

Şerâbı tâlibin rengi alından

Kızıl renge düşen kan değilmi?

Murtaza Ali’nin inâyeti ile

Cümle Evliyanın kerameti ile

Ey-cümle hüdânın hidâyeti ile

Tevfik bu mertebe şân değilmi?

HALİFE CAFER BABA’NIN GÖZÜ İLE

Tekirdağ, Kılavuzlu Köyünde 1902’da doğan Cafer Baba, Şair Ali Kemteri’nin oğludur.1946’da Eyüp’lü Ali Özöz Halife Babadan, Mürşitlik icazetnamesi alarak Baba olmuş, Trakya’nın önemli Bektaşi şahsiyetlerden ve Amucalar’dandır. 1 Ağustos 1991’da cumartesi günü Hakk’ka yürümüştür. Bektaşiliğe çok büyük emekleri olmuştur.

Canda cananımdır Ali, Dilde mihmanımdır Ali

Kerem senden Şahım Ali, Ferahladı deli gönül

Cafer Baba dile geldi, Cümlemizin yüzü güldü

Sakiden bir dolu geldi, Ferahladı deli gönül.

AŞIK NOKSANİ’NİN GÖZÜ İLE

Aşık Noksani isimliAnadolu’da 19 ve 20. Yüzyılda çok sayıda ozan bilinmekle birlikte, Noksani mahlaslı deyişlerden hangisinin hangi Noksani’yeait oldukları konusunda tam bir netlik yoktur. Ama bilinen Noksani mahlası kullanan tüm ozanların Hz. Ali, Ehli Beyt ve tasavvuf aşkı ile dolu olduklarıdır.

Kudret Kandilinde Balkıyıp Duran

Muhammet Ali’nin Nurudur Billah

Zuhur Edip Kuffarın Meskenin Yıkan

Elinde Zülfikar Ali’dir Billah 

Noksaniyem Niyazımız Ustada

Elinde Zülfikar Hem Ehli Kanda

Bin Bir Donda Baş Gösterdi

Aliyel Murtaza Mürşidimiz, Bülbülümüz Eyvallah

DAVUT SULARİ’NİN GÖZÜ İLE

Davut Sulari, Erzincan’ın Çayırlı ilçesinde 1926 yılında doğdu. Büyükannesinin erkek çocuğu olmadığı için babası Veli, çocuğunu nenesine vermiştir. Nüfus kaydı Rindi Hanım’ın üzerine yapılmıştır. Dedesi Kaltık Mehmet Ağa tasavvuf şairidir. Dedesi genç Davut’a saz çalma şiir söyleme ve türkü yakma zevkini aşıladı. 18 Ocak 1985 yaşamınıyitiren Davut Sulari’nin asılsoyadı Ağbaba’dır. Kızı Mevhibe Sulari, Sivas / Madımak katliamında yaşanını yitirenler arasındadır.

Çek Katarı Ben Gelirim Peşine

Ali Meydanına Varalım Hele

Merhametin Yok Mu Gözüm Yaşına

Pire Bağlı Olup Duralım Hele

Ey Müminler Gerçek Erler Merhaba

Ey Rehberler Gerçek Pirler Merhaba

Hazır Dostlar Hazır Yerler Merhaba

Sakiler Sazları Kuralım Hele.

Aşkıyla Perişan Davut Sulari

Muhabbeti Baldır Kendisi Arı

Hazreti Ali’nin Sır Zülfikarı

İnkarın Boynuna Vuralım Hele

DERVİŞ ALİ’NİN GÖZÜ İLE

19. Yüzyıl Alevi / Bektaşi ozanlarındandır. Yalın bir dille okuduğu Deyişlerinden Sivas köylüsü olduğu anlaşılmaktadır. seziliyor. 2. Mahmut döneminde (1826) Yeniçeriliğin kaldırılışından sonra Anadolu ve Rumeli’deki tekkelerin kapatılmasından duyduğu üzüntü üzerine yazdığı nefesten, yeniden kuruluş ve kurtuluş için Şah’ın yollarını gözlediği anlaşılıyor.

Yeri göğü arşı kürsü yaradan 

Men Ali’den başka Tanrı görmedim 

Yaradub kulunun kısmetin veren 

Men Ali’den başka Tanrı görmedim.

Bin bir ismi vardır bir ismi Allah 

Eğer inanmazsan hem vallah billah 

Ademi görmüşüm elhamdülillah 

Men Ali’den başka Tanrı görmedim.

Ali gibi er gelmedi cihane

Ana da buldular dürlü bahane

Yedi kez uğradım ulu divane 

Men Ali’den başka Tanrı görmedim.

Derviş Ali’m bu ikrara beli dir 

Dilim söyler ama kendim delidir 

Allah bir Muhammed Tanrı Ali’dir 

Men Ali’den başka Tann görmedim.

AŞIK DAİMİ’NİN GÖZÜ İLE

Son dönemin en coşkulu Alevi Halk ozanlarından ve asıl adı İsmail Aydın olan Aşık Daimi, 1932 yılında İstanbul’da doğdu. Aslen Erzincan’ın Tercan ilçesindendir. Ali Babaoğullarından olan babası, Birinci Dünya savaşı sıralarında İstanbul’a göç etmiştir. Aşık Dami’nin iki dedesi de saz şairidir. 17 Nisan 1983 tarihinde aramızdan ayrıldı.

Evvel bizim ile ikrar eyleyip

Sonra delalete batanlara yuf.

Gelip Cem’imize Pazar eyleyip,

Anı da ağyara satanlara yuf.

Minnetimiz vardır ulu Celiye

İkrarımız Hacı Bektaş Veli’ye

Aşıkı Hak olan yardır Ali’ye

Ehli aşkla taşlar atanlara yuf.

Hakkın didarını görmektir kastım,

Yoluna fedadır can ile postum

Düşmanına düşman, dostuna dostum

Ol ağyara meyil katanlara yuf

Can ile ser ile Hakka gelmeyip,

İkiliği kalp evinden silmeyip,

Evladı Ali’nin kadrin bilmeyip

Gaflet uykusunda yatanlara yuf.

Daimi’yem ölsem dönmem sözümden

Fark etmişem kemlik yoktur özümden

Gerçek olan belli olur gözünden

Taşı mercan diye tutanlara yuf.⁽⁵⁹⁾

GENÇ ABDAL’IN GÖZÜ İLE

Genç Abdal’ın Eskişehirli olduğu, Şeyh Gazi ve Şücaeddin Velitekkelerinde sade bir hayat yaşadığı, 1874’da Hakka yürüdüğü dışında kendisi fazla bilinmiyor. Şiirlerinde Genç Abdal yahut Gencî mahlaslarını kullanmıştır.

Dergahına geldim niyaz eyledim.

Medet Allâh, Yâ Muhammed, Yâ Ali.

Aşkın kitabından avaz eyledim.

Medet Allâh, Yâ Muhammed, Yâ Ali.

Nideyim sefâyı, zevki dünyada,

Budur murâdımız ind-i Hudâ’da.

Yarın mahşer günü koyma cezâda,

Medet Allâh, Yâ Muhammed, Yâ Ali.

Niyazım var üstâdıma, pirime.

Salavât eylerim destigirime.

Katarından, dîdârından ayırma.

Medet Allâh, Yâ Muhammed, Yâ Ali.

Genc Abdal’ım özüm Hakk’a bağlarım.

Coşkun sular gibi akar çağlarım.

Eşiğine yüzüm sürer ağlarım.

Medet Allâh, Yâ Muhammed, Yâ Ali.

KALENDER ABDAL’IN GÖZÜ İLE

Kalender Abdal’ın,19. YY.’da yaşadığı tahmin ediliyor. Hakkında Bektaşî müridi olması dışında fazla bilgi bulunmoyor.

Dün gece seyrimde batın yüzünde

Allah bir Muhammed Ali’yi gördüm

Elif tâç başında nikap yüzünde

Hünkâr Hacı Bektaş Veli’yi gördüm

İçtim ol doluyu iman yetirdim

Çıkardım kisvetim ikrar yetirdim

Menzil gösterdiler geçtim oturdum

Tığ-ı bentle bağlı belimi gördüm

Kalender Abdal’ım koymuşam seri

Şükür kurban kestim gördüm didarı

Erenler serdarı gerçekler pîri

Sultan Hacı Bektaş Veli’yi gördüm

TURABİ’NİN GÖZÜ İLE

Turabi mahlaslı 7 ozan ve Ehli Beyt Bendesi bulunmakla birlikte, bunların hayatları ve beyitlerinin tasnifi tam olarak net değildir. Ancak hepsinin Alevi / Bektaşi oldukları Ali Muhammed’e candan bağlı oldukları tüm ortak şiirlerde görülüyor.

Turabi’lerden biri Yanbolulu’dur ve Hacı Türabi Dede-Baba olarak tanınır 1849’da HacıBektaş Tekkesi postundadır ve 1868’da Hakka yürümüştür ve Hacı Bektaş’da defn edilmiştir. Bir şiirinde asıl adının Ali olduğunu söyler.

Diğerleri hakkında çok değişik ve farklı coğrafyaları kapsayan tasnif edilememiş bilgiler vardır.

Adem, huri şu dünyaya gelmeden

Muhammed Ali’nin nurun gördün mü

Hak nasibin almış kudret eliyle

Hünkar Hacı Bektaş Piri gördün mü

Şu dünyayı hamur edip yuğuran

Dokuz baba dört anayı doğuran

Hitabi Elestte bize çağıran

Can içinde canan yari gördün mü

Gel gidelim Seyit Ali izine

Yüz sürelim ayağının tozuna

Kırklar meydanında pir niyazina

Dara Mansur olan eri gördün mü

Men’aref sırrına sırdas kandedir

Senden sana yakın yoldaş kandedir

Yol gösteren sana kardaş kandedir

Ol sahi alamet Çarı gördün mü

Türabi Baba’nin dilde imanı

On iki imam on yedidir erkanı

Mihrabü minberde Seb’ulmesani

Cemalinde pirin varı gördün mü

ALİ EKBER ÇİÇEK’İN GÖZÜ İLE

Ali Ekber Çiçek, 1935, Erzincan / Ulular Köyü doğumludur. Babasını 1939 Erzincan depreminde yitirir ve çok küçük yaslarda yaşama atılır. Bu arada bağlamayı öğrenir ve Alevi deyişlerinin TRT’de aktarılmasında vesile olur. Eserleri bir çok ülkede ders olarak okutulmaya başlanır.

Ondört Bin yıl gezdim Pervanelikte

Sıtk-ı ismin buldum divanelikte

İçtim şarabını mestanelikte

Kırkların ceminde dara düş oldum

Kırkların ceminde Haydar Haydar dara düş oldum

Güruh-u naci’ye özümü kattım

İnsan sıfatından çok geldim gittim

Bülbül oldum Firdevs bağında öttüm

Bir zaman gül için zara düş oldum

Bir zaman gül için Haydar Haydar zara düş oldum.⁽⁶⁰⁾

AŞIK BÜRYANİ’NİN GÖZÜ İLE

Aşık Büryani, 1926 yılında Urfa / Kısas’ta doğmuştur. Asıl adı Hamdullah Aykut’tur. Aşık Dertli Divani’nin de babasıdır. Önce Hamdullah sonra Kemteri mahlasıyla kendini ifade eden Aşık Büryani, “23.3.1977 günü Hacı Bektaş-i Veli evlatlarından Muharrem Sefa Efendi bize geldi. Yanında Gazi Antep’in Haral Köyü’nden Ali Dede, Adana’lı Mürteza Dede ve hanımı bize geldiler. Sultan nutkeyledi. Mahlasımı Büryani koydu.” Demiştir. Aşık Büryani 7.11.1990 tarihinde Hakka yürümüştür.

Gel beri güftumu güs eyle gafil

Bilmez misin niye geldin cihana

Elest ü bezmini hele bir düşün

İspati imtihan geldik bu hana

Şu fani dünyanın sefası yoktur

İkrar bend olana cefası çoktur

Dört kapı kırk makam cümlesi haktır

Var ilet özünü Şah-i hübana

Vefasız bu yola basamaz kadem

Fehmeyle bu sözü Adem ol adem

Zikreyle Muhammet Ali’yi her dem

Der Büryani vuslat olduk canana

TESLİM ABDAL’IN GÖZÜ İLE

Teslim Abdal mahlaslı ayrı zaman ve yerlerde yaşamış, Ehli Beyt Bendesi 4 ayrı kişi yaşamıştır.

Teslim Abdal’ın biri 17. YY.’da yaşamış. Asil adı Mehmed olan, Sultan 4. Murad döneminin bir Bektaşi ulusu. Yeniçeri ocağının Halife Babası, yani Büyük Baba Efendisi. Bağdat seferine katıldığı öne sürülüyor. ”Teslim Dede Teslim Baba, Ey kahraman Türk Milleti” ile başlayan Mehter marşının söz sahibi olduğu iddia ediliyor. Teslim Abdal’in, biri Trakya, Keşan’a bağlı Teslim Abdal köyünde, diğeri Denizli dolaylarında, öteki de, Çorum’un Teslim köyünde olmak üzere Türbeleri vardır. Bir diğeri ise Elaziğ / Baskil ilçesi Şeyh Hasan (Şıh Hasan) köyündendir.

Dört duvar içinde olsa mekanim

Tasrasindan esen yel bana neyler

Yanimdaki sudan korku çekerim

Uzakta çaglayan sel bana neyler

Mekanim balçiktir, üstadim Ali

Muhammed nesline demisim beli

Çekerim gayreti sererim yolu

Ben Hak’tan korkarim el bana ne der

Dünyada gerçekler katara uydu

Ask ile muhabbet ikrarin bendi

Pirimden almisam hatir gülbengi

Haramili olan bey bana neyler

Teslim Abdal eder, gözler kanli yas

Aradim bulamadim bir sevdasiz bas

Herkesin ameli kendine yoldas

Haramzade olan kul bana neyler

SITKI BABA’NIN GÖZÜ İLE

Sıdkı Baba, / Oğuz Türkleri’nin Bozok koluna bağlı Dedekargın aşiretindendlir. Doğum yılının 1865 olduğu sanılıyor. Mahlası önceleri Pervane’dir. Hacı Bektaş’a ve Ehli Beyt’e olan bağlılık ve emeklerinden ötürü Postnişin Şeyh Cemaleddin Efendi kendisine “Bundan böyle mahlasın Sıtkı olsun” der. 1893 yılında, Dergâha hizmet için getirilen, Çorum / Alaca İlçesi İmad Hüyügü köyünden Mehmet Dede evladından Ali Ağa’nın kızı ile evlenmesini Cemaleddin Efendi ister. Sıtkı Baba’da bunu kabul eder. Tarikattaki hizmetleri ve kazandığı ilmi derecesiyle Baba’lık sıfatı alan ozandır.

Çatılmadan yerin göğün binasi

Muallakta iki nur’a düş oldum

Birisi Muhammed, birisi Ali

Lahmike lahmi de bire düş oldum.

Ezdi aşkın şerbetini hoş etti

Birisi doldurdu biri nuş etti

İkisi bir derya olup cüş etti

La’l ü mercan inci dür’e düş oldum.

O derya yüzünde gezdim bir zaman

Yoruldu kanadım dedim el’aman

Erişti car’ıma bir ulu sultan

Şehinşah bakışlı ere düş oldum.

Açtı nikabını ol ulu sultan

Yüzünde yeşil ben göründü nisan

Kaf ü nun suresin ol’udum o an

Arş kürs binasında yare düş oldum.

Ben Ademden evvel çok geldim gittim

Yağmur olup yağdım ot olup bittim

Bülbül olup Firdevs bağında öttüm

Bir zaman gül için har’a düş oldum.

Mecnun olup Leyla için dolandım

Buldum mahbubumu inanıp kandım

Gilmanlar elinden hulle donandım

Dostun visalinde nar’a düş oldum.

On dört yıl dolandım Pervanelikte

Sıdkı ismim buldum divanelikte

Sundular aşk meyin mestanelikte

Kırkların ceminde dar’a düş oldum.

Sıdkı’yam çok şükür didara erdim

Aşkın pazarında hak yola girdim

Gerçek ariflere çok meta verdim

Şimdi Hacıbektaş Pire düş oldum

• HZ. ALİ’NİN MISIR’A VALİ TAYİN ETTİĞİ HARİS

OĞLU MALİK EJDER’E MEKTUBU

Rahman ve Rahim olan Allahın adı ile.

Bu, Allahın kulu Emir-ül Müminin Ali’nin vergisini toplamak, düşmanları ile savaşmak, halkını düzene sokmak, şehirlerini onarmak için Haris – ül Eşteroğlu Malik’i, Mısır’a vali tayin etttiği zaman ona verdiği emirnamedir.

Ona, Allahtan çekinmesini, kullukta bulunmayı seçmesini, kitabında, farzlarına sünnetlerine dair emredilenleri yerine getirmesini buyurur. Çünkü hiç bir kişi yoktur ki Allah’ın emrettiği şeylere uymasın da kutlu olsun ve mutluluk bulsun. Onlara oymayan da yoktur ki asi olmasın, kötülüğe düşmesin. Noksan sıfatlardan arınmış Allah kalbiyle, eliyle, diliyle yardım etmesini buyurur. Çünkü adı ululandıkça ululansın. Allah dinine yardım edene yardım edeceğini, onu üstün tutana üstünlük vereceğini vaad etmiştir.

Sonra şunu bil ki ey Malik, seni öyle bir yere yollamaktayım ki senden önce oradan adaletle hükmeden, zulümle hüküm yürüten nice devletler gelip geçmiştir. Sen kendinden önceki buyruk sahiplerinin yaptıklarını nasıl görüyor, seyrediyorsan halk da senin yaptığın işleri, senin gibi görecek, seyredecek. Sen onlar hakkında neler diyorsan halk da senin hakkında o çeşit sözler söyleyecek. Allah kullarının dillerinde ilham ederde onları söyletirse, temiz kişiler, o sözlerle gerçeği anlarlar, hükümde bulunurlar.

Kendine temiz işleri zahire edin, en fazla sevdiğin azık sence bu olsun. Hevva (cinsel arzu) ve hevesine hakim ol, sana helal olmayan şeyleri yapma, nefsini bunlara meylettirme. Nefsini kötülüklerden alıkoymak, sevdiğin, yahut nefret ettiğin şeylerde ona hakim olmak, ona insafla muamelede bulunmaktır. Halka merhametle muameleyi kendine adet et. Onları sevmeyi, onlara lütfetmeyi huy edin. Onlara karşı yiyeceklerini, içeceklerini ganimet bilen yırtıcı bir canavar kesilme.

Çünkü halk 2 sınıftır. Bir kısmı dinde kardeştir. Sana öbür kısmı yaratılışta eştir. Sana onlar sürçebilirler, kusur ederler, bilerek, yahut yanılarak ellerinden bazı şeyler çıkabilir.

Sen yaptıklarını Allahın bağışlamasını nasıl seviyor, istiyorsan sen de onları bağışla, kusurlarından geç. Çünkü senin mevkiin onlardan üstün, seni bu işe memur edenin mevkii senin mevkiinden üstün, Allah ise vali tayin edenden de üstün, onların işlerini senin emrine vermiş.

Onlarla seni sınamaya uğratmış, Allahla savaşmaya kalkışma sakın, onun azabından kurtulmana çaren yok, bağışlamasına, merhametine aldırış etmemene de imkân yok.

Halkın kusurlarını bağışlayınca nedamete düşme, onlara ceza verince de sevinme, seni yoldan çıkaracak öfkeye kapılıp ceza vermekte tez davranma. Ben onlara buyruk verenim, emrime uyulması gerek demeye kalkışma, çünkü bu gönüle gurur verir, dini gevşetir, nimeti bozar gider. Gönlüne böyle bir düşünce geldimi, gücünün kuvvetinin üstünde olan Allahın gücünü, kuvvetini düşün, onun kudretine karşı aczini gör. Bu başkaldıran, serkeşlik eden nefsini yatıştırır, kibrini, gururunu giderir, yitip giden aklını başına getirir. Sakın Allahın azametiyle boy ölçüştürmeye, O’nun kudretine kendi gücünü, kuvvetini benzetmeye girişme. Çünkü Allah her zorbayı hor, hakir eder. Her baş çekeni, ululananı alçaltır gider.

Allaha karşı insaflı ol, insanlara, ehline, ayaline, adamlarından buyruğuna uyanlardan hoşlandıklarına karşı da insafla muamelede bulun. Böyle yapmazsan bil ki zulmetmiş olursun. Allah kullarına zulmedenin düşmanıysa Allahtır. Allahla düşmanlığa girişenin delilini Allah batıl kılar. Zulümden geçinceye, tövbe edinceye dek o kişi Allahla savaşmış olur. Allahın nimetlerini bozan, zail eden, azabının çarçabuk çatmasına sebep olan şeyler içinde zulümden daha güçlüsü yoktur. Çünkü Allah mazlumların duasını duyar, zalimlere de zamanı gelince azabını yollar.

Halkın valiye en ağır gelen sınıfı bela çağında ona en az yardım eden, adaletten hoşlanmayan, isteklerinde direndikçe direnen, kendilerine ihsanda bulunulduğu zaman en az şükreden, ihsanda bulunulmayınca özrü güç kabul eyleyen, zamanın zorluklarına az dayanan, ileri gelenleridir. Dinin direği olan İslamın topluluğuna sebep bulunan, düşmana karşı duranları ise halk tabakasıdır . Onları sevmelisin, onlara meyletmelisin.

İnsanların ayıplarını görüp gözeten, onlara açıp söyleyen kişiler olsun. Onları kendine yaklaştırma. Çünkü insanlarda ayıp olabilir. Vali ise bunları örtmeye en fazla hakkı olan kişidir. Onların bilmediğin ayıplarını açmaya, öğrenmeye kalkışma, sence bilineni, iyiliğe, temizliğe yormaya bak. Bilmediklerin hakkında ise Allah hükmeder. Ayıpları elinden geldikçe ört. Onların ayıplarını örtmeyi sevdikçe, bu huyla huylandıkça Allahta senin ayıplarını örter, bağışlar.

Halka karşı duyduğun kini bırak, her suça ceza vermeye kalkışma, sence doğru olmayan şeyleri bilmezlikten gel. Halkın kötülüğünü söyleyen kovucu, öğütçülere benzese de garez (kin) sahibidir.

Nekes (cimri) kişi ile meşrevette (lauballi) bulunma, seni üstünlükten alıkoyar, ihsandan men eder, yoksulluğu gösterir sana, seni yoklulluğa sevk eder. Korkakla danışma, işlerde zaafa düşürür, yapacağın işlerden seni alıkoyar. Haris kişiyle de danışma, zulüm ile mal yığmayı gözel gösterir sana. Nekeslik, korkaklık, hırs, ayrı ayrı huylardır ama hepsi birden Allaha kötü zan meydana getirmede birleşir.

Vezirlerinin en kötüsü, senden önce, kişilere vezirlik edenlerdir, suçta onlarla birlik olanlardır. Bunların yerine reisleri onlar kadar isabetli geçkin olan, fakat onlar gibi zalime zulmünde yardımcı, suçluya suçunda ortak olmayan hayırlı kişiler bulabilirsin. Bunların yükü sana daha hafiftir, yardımları sana daha güzeldir, sana besledikleri sevgi daha gerçektir, senden başkaları ile ilişkileri daha azdır. Yanlızken de bunlarla düş kalk, meclislerinde de bunları bulundur.

Sonra acı bile olsa sana gerçeği söyleyen, Allahın dostlarında bulunmasını hoş görmediğin şeylerde sana az müsaade eden kişileri seç, onların gözleri seni gerçeğe götürür, haksızlıktan geri kor. Takva ehliyle gerçek kişilerle dost ol. Onların seni fazla övmene sebep olmalarına müsaade etme, çünkü fazla övülme insanı kibre götürür, faziletten düşürür.

İyilik edenle kötülükte bulunanı, katında bir görme sakın, çünkü onları bir görüş, iyilik edenleri iyilikten vaz geçirtir, kötülük edenleri kötülüğe alıştırır, bunlara layık oldukları muameleyi yap.

Bil ki valinin, halka lütufta, ihsanda bulunmasından, işlerini kolaylaştırmasından başka halkın emniyetini celbedecek bir şey olamaz. Onlara lütf eder, aralarında adaletle muamelede bulunur, işlerini kolaylaştırırsan evvelce yüreklerinde uyanmış bir nefret varsa yok olur, yerini emniyet ve sevgi duygusu tutar. Onlara öylesine muamele etki halk senin hakkında güzel zanna sahip olsun. Gerçekten de iyi ve güzel zan, senin ağır yükünü hafifletir, o yükü senin sırtından alır. Şunu da bilki senin hakında iyi fikir güden , idarenden memnun olandır, kötü fikir taşıyanlar idarenden memnun olmayandır.

Bu ümmetin ileri gelenlerinin, büyüklerinin güttükleri yolu yordamı, halkın alışıp yaptığı, böylece de birbirleriyle uzlaştığı , işlerinin düzene girdiği şeyleri eksiltme. Koyanların icra, sevaba nail oldukları yolu yordamı bırakıp onlara zarar verecek, yeni adetler, yeni yollar icad etmeye girişme, onlardan eksilttiklerinin vebali sanadır.

İdaren altındaki şehirlerin düzene girmesi, halkın huzura kavuşması için daima bilginlerle  görüş, bu hususta düşünceli kişilere danış.

Bil ki halk 2 sınıfa ayrılmıştır. O sınıfların bir kısmı öbür kısmının düzene girmesiyle düzelir, huzura erer, bir kısmının öbür kısmından müstesna kalmasına imkân yoktur.

Bu sınıflardan biri, Allah ordusudur, askerlerdir, biri umumi ve hususi işleri düzene koyan kâtiplerdir. Biri adaletle hükmeden, devlet işlerini gören kişilerdir. Biri müslümanların emrine girmiş ve karar merciinde olan katip ehlidir. Vergi veren müslümanlardır. Biri ticaretle uğraşanlar ve sanat ehli olanlardır. Bir de ihtiyaç sahibi olan yoksul kişilerdir ki bunlar bu sınıfların en aşağı ( yoksul) tabakasıdır. Bunların hepsinin de adı Allah katında yeri vardır.

Kitabında, yahut Allahın selamı O’na ve soyuna olsun, peygamberimizin sünnetinde haddi konmuş, farzı bildirilmiştir ki, bu kesim de katımızda korunmaktadır.

Askerler, Allahın izniyle halkın sığınaklarıdır, valilerin ziynetleridirler. Dinin üstünlüğü, eminlik esen yolları onlarla korunur, halk ancak onlarla kalkınır, huzura kavuşur. Askerler Allahın emriyle alınan vergiyle beslenebilirler, düşmanlarına karşı o sayede güç kuvvet sahibi olurlar. Düzene girmeleri ancak o vergiye dayanılarak olur, neye ihtiyaçları varsa onunla düzene sokulur.

Sonra bu 2 sınıf, ancak üçüncü sınıfla kadılar (hakimler), zekât ve vergi memurları ve kâtiplerle nizama girer. Onlar halkın işlerini düzene sokarlar, faydalı şeyleri toplarlar, ileri gidenlerin de aşağıda olanların da işleri onların sayesinde emniyete kavuşur.

Bütün bu sınıfların ayakta durmaları, tacirlerle, sanatkârlarla mümkündür. Onlar halkın muhtaç olduğu şeyleri toplarlar, çarşılara, pazarlara dökerler. Böylece başka sınıfların yapamayacağı işleri yaparlar.

Sonra ihtiyacı olan, yokluk içinde bulunan, aşağı tabaka gelir. Bunları görüp gözetmek, bunlara yardım etmek gerektir.

Allah katında bu sınıfların hepsinin de genişliği vardır, hepsinin de yeri vardır. İhtiyaçlarının giderilmesi, hallerinin düzene sokulması icap eder. Bu da valinin vazifesidir. Valinin, Allahın emirlerini gereği gibi yapar, halkın düzenine çalışır, çabalarken Allahtan yardım dilemesi, hakka riayet etmesi, bu işler kendisine hafif gelsin, ağır gelsin dayanması gerekir.

Orduna sence Allah için, Resülü için ve İmamı için en fazla öğüt verenlerinden, emanet ve iffet bakımından en temiz olanlarından, bilimde en üstün bulunanlarından kumandanlar seç. Bunları öfkelendiği zaman öfkesini yenen, ceza vermekte acele etmeyen, özrü kabul eden, zayıfları esirgeyen, kuvvetlilere karşı gevşemeyen kişilerden seçip tayin et. Bunlar ne zora başvuranlardan olsun, ne zaafa düşenlerden.

Sonra toplumun soy-boy bakımından şereflilerden, temiz ev bark sahibi olanlarından, geçmişlerinde iyilik bulunanlarından, cömertlerinden asker al. Çünkü bunlarda yücelik, büyüklük huyları toplanmıştır.

İyiliğin, adamlığın dalları, budaklarıdır bunlar. Sonra da babaların oğullarını görüp gözetmesi, esirgemesi gibi onların işlerini gör, gözet, araştır, onlara ettiğin iyilik ve ihsan gözünde büyümesin, onlara verdiğin şey az bile olsa aşağı görünmesin sana. Çünkü bu ihsan, sana öğüt vermelerine, seni iyi bilmelerine, tanımalarına vesiledir. Onların büyük işlerini göreceğim diye küçük, ehemmiyetsiz işlerinde ihmal gösterme. Az bir lütfun bile bir yerde işe yarar, ondan faydalanırlar, çoğunun da yeri var, ondan da geri kalmazlar. Askerlerine en çok yardım edenleri, kendilerine ihtiyaçlarını, erzaklarını tam olarak verenleri, yurdu korumak için şehirde kalanlarla savaşa gidenlerin ihtiyaçlarını giderenleri, komutanlarının sence en itibar görenleri olmalı. Onlara öylesine muamelede bulunmalısın ki düşmanla savaşta hepsinin de derdi, fikri bir olsun. Onları esirgemen, sana kalpleri ile bağlanmasına sebep olur.

Valilerin gözlerini aydınlatan işlerin en üstünü şehirlerde, dosdoğru olarak adaleti yaymak, halk arasında sevginin belirmesine sebep olmaktır. Onların sevgileri de ancak gönüllerinin huzura ermesi ile mümkün olur. Öğütlerinin doğruluğu ancak valilerinin hizmet müddetinin sona ermesini dilemeleriyle, idaresi kendilerine ağır gelse de bir an önce gitmesini istememeleriyle mümkün olur. Halkın dileklerini yerine getir, iyiliklerini öv, çektikleri zahmetleri say, dök, çünkü güzel huylarını fazla anman, onların yiğitliklerini arttırır, onları sevindirir. Allah dilerse iyilikte geri kalanları da o yola sevkeder, iyileştirir.

Sonra herkesin denenen, bilinen derecesini tanı, birinin çektiği zahmeti başkasına maletme, onun yerine başkasını övme. Herkese noksansız olarak hakkını ver, herkesin hakkını tanı. Birisinin büyük oluşu yaptığı başardığı küçük bir işse, büyük görmene, gene birinin yaptığı iş büyükse, fakat kendisi düşkünse o işi küçük görmene sebep olmasın.

Büyük ve çetin işlerde, sana şüpheli görünen hususlarda Allaha ve Resül’üne başvur. Yüce Allah irşad etmeyi takdir buyurduğu topluma (Ey inananlar, Allaha, Peygamber’e, ve içinizden emredecek ve liyakata sahip olanlara itaat edin, Allaha ve ahiret gününe inanıyorsanız, bir şeyde ihtilafa düştünüz mü o husuta Allaha ve Peygamber’e müracaat edin buyurmuştur – (Nisa: 59). Allaha baş vurmak, onun kitabının adil emrine uymak, Resülüne baş vurmak da onun aykırılığa açık olmayan sünnetine tabi olmaktır.

Halka hüküm verecek kişileri, sence idaresine memur olduğun kişilerin en üstünlerinden seç. Öyle ki işler onları daraltmasın, bir birlerine hısım olanlar, onlara üst gelmesin, ayakları sürçüp yanlış bir işe düşmesinler. Bilmezden sonra bilip, anlamazdan sonra anlayıp hakkı yerine getirmediklerine nadim olmasınlar. Kendilerini zanna kaptırmasınlar, azıcık bir anlayışla hükmün sonuna araştırmaktan kalmasınlar. Şüpheli işlerde hüküm verirken düşünsünler, dayansınlar, ap-açık delillere uysunlar. Hasmın müracaatı onları sıkmasın, gönüllerini daraltmasın, işleri iyice açıp, yayıp anlayışta en sabırlı kişiler, hak meydana çıkınca da en keskin (en doğru) hükmü verenler olsunlar. Övülmede ileri gidiş onları kibre sevketmesin, aldatışa kapılmasınlar, bu çeşit kişiler de pek azdır. Sonra onların hükümlerinden de haberdar olmaya fazlasıyla çalış, hakimin geçimini fazlasıyla temin et, halka ihtiyacını azalt. Sakın yakın olanlara karşı küçük görünmemeleri, halkın dedikodusundan emin olmaları, hileye kapılmamaları için onlara, katında yüksek bir mevki sağla. Bilhassa buna çok dikkat et. Çünkü bu din, kötü kişilerin ellerine tutsak düştü. Onunla hevva (cinsel) ve hevese uyuldu, onunla dünya dilenir oldu.

Sonra vergi ve zekât memurlarına dikkat et. Onları denedikten sonra tayin et. Onları şahsi bir tercihle ve rasgele tayin etme. Çünkü bu 2 şey cevir (boşvermişlik) ve hıyanet kollarının bir araya toplanmasına sebep olur. Bunları temiz ailelerden, İslama eskiden girmiş olanlardan tecrübe ve utanç sahibi kişilerden seç. Çünkü onlar ahlâkça en üstün, namusça en doğru, kinlerden en kurtulmuş, açgözlülükleri en az, işlerin sonuçlarını gayrete en fazla gayretli kişilerdir. Sonra da onların rızıklarını bol ver. Çünkü bu nefislerini düzeltmeye kuvvet verir onlara. Müslümanların elleri altında bulunan malları yemekten alıkoyar onları. Aynı zamanda, emrine uymazlar, emanetine hıyanette bulunurlarsa bu, onların elayhine delil olur sana. Sonra işlerini teftiş et, onlara gerçek ve vefalı gözcüler gönder, hallerini, işlerini görüp, anlayıp sana bildirsinler. Çünkü onların haberleri olmadan senin onlardan haberdar olman, emin bir surette iş görmelerine, halka yumuşaklıkla muamele etmelerine sebep olur. Onların içinde zalimlere yerdım edenler varsa onlardan korun. Onlardan biri, vazifesinde hıyanet eder de gözcülerin verdikleri haber onun alehine olur, hepsinin de verdiği haber aynı bulunursa bu tanık olarak yeter sana.

Artık ona bedeni cezayı verebilir, yaptığına karşı onu suçlu tutar, onu aşağılık bir dereceye düşürür, onu hıyanet dağıyla dağlar, töhmet zincirini boynuna takarsın. Vergi işini de araştır, memurlarının ahvalini (yaşamını) düzene koy, çünkü vergi işinin ve vergi memurlarının düzene girmesi, onlardan başkalarının da düzene girmesi demektir. Onlardan başkaları ancak onların düzeniyle, düzene girebilir. Çünkü insanların hepsi de vergilerin ve vergi memurlarının ehlidir, ahalidir (halkıdır). Ancak vergi toplamaktan ziyade memleketin kalkınmasına dikkat etmelisin, çünkü vergi memleket kalkındıkça toplanabilir. Memleket kalkınmadıkça memur bir hale gelmedikçe vergi isteyen, şehirleri yıkar gider, kullarıysa (tebası ise) helak eder (mahveder), üyle bir buyruk sahibinin işi, idaresi pek ay bir müddet sürer. Vergi verenler, verginin ağırlığından, yahut vergi verecekleri şeylere bir afet geldiğinden, yahut içecekleri, sulayacakları suyun kesildiğinden, yahut bir bendin yıkılıp araziyi su bastığından, toprağın kaydığından (heyelan), yahut da mahsülün mahfolduğundan şikâyet ederlerse halllerini düzene sokacak bir derecede vergilerini azaltman gerektir. Çünkü bu yardımla, bu kolaylık göstermenle halk refaha kavuşur, ülke de mamur olur, bu dakdirde senin idaren bezenir (güzelleşir), ayrıca da halkı adaletle idare ettiğin için onların saygısını, sevgisini kazanmış olursun. Refahlarına hizmet ettiğin, adaletle muamelede bulunduğun, onları kuvvetlendirdiğin için gerekince bu kuvvete de dayanabilirsiniz. Onları esirgeyişin, haklarında adaletle muamele edişin, onlara yumuşak davranışın da buna sebep olur. Öyle bir an olur, öyle bir çağ gelir çatar ki, onlara baş vurman gerekir. Onlarda dileğini seve seve kabul eder, isteğini yerine getirirler. Çünkü ülkede vücuda gelen mamurluk (imar) ve servet, onlara yükleyeceğin yükü çekmelerine kuvvet verir.

Bir yerin harap olması, oradaki halkın yoksul düşmesinden ileri gelir, oradaki halkın yoksulluğu ise, valilerin kendilerine mal yığmalarıdan, valilikte kalacaklarına emin olmamalarından, ibret alınacak şeylerden az ibret almalarındandır.

Sonra kâtiplerini de teftiş et, onların da hallerine dikkat et, işlerine, onların hayırlılarını tayin et. Düşmanlara karşı kullanacağın düzenleri, gizli tuttuğun şeyleri, kendini büyük gören, bu yüzden de topluluğun önünde sana karşı durmaya cüret eden kişilere değil, temiz ve iyi huylu olanlarına yazdır. Memurlarından gelen mektupları sana sunmaktagaflet etmemeleri, senden aldıkları emri, aldıkları gibi bildirmeleri, bir ahde (antlaşma) gireceğin vakit, şartları gevşek, zayıf bırakmamaları, gerekirse o ahdi bozmakta aciz göstermemeleri, şartları ona göre koşmaları, işleri başarırken de hadlerini bilmeleri gerektir. Kendi haddini bilmeyen kişi, başkasının haddini hiç bilmez.

Sonra onları, kendi anlayışına güvenerek, onlara meyline uyup haklarında iyi bir zan besleyerek tayin etme. Çünkü insanlar yapmacıklara baş vurarak, güzel hizmetler göstererek kendilerini valiye iyi tanıtırlar. Oysa ki bu yapmacık hareketlerin ötesinde ne öğüt vermeyi bilirler, ne emanete riayet etmeyi, Senden önceki temiz kişilerin seçtikleri kişilere bak. Sen de onlar seç, halka en güzel muamelede bulunmalarını, en fazla emanete riayetle tanınmış olanları iş başına getir. Bu Allaha karşı özü doğru olduğunu, işlerine memur olduğun kişilere de hayırlı bulunduğunu ispat eder.

Her işin başına en büyüğü kendine güç gelmeyecek, işlerin çokluğu onu şaşıtmayacak kişileri geçir. Kâtiplerinden birinde bir ayıp görür de aldırmazsan o ayıpla sen de ayıplanırsın, sonra cevap da veremezsin.

Bir de tacirleri, sanat ve zenaat ehlini tavsiye ederim sana, onlara karşı hayırlı ol. Onların bir kısmı oturdukları yerlerde ticaretle meşgul olur. Bir kısmı ise bir yerden bir yere gider, mal götürüp getirir, bir başka bölüğü de halkın muhtaç olduğu şeyleri ellerinin emekleriyle hazırlarlar. Bunlara hayırla muamelede bulun, çünkü onlar faydalı kişilerdir. Gereken şeyleri uzun yollar aşarak, beldelerden geçerek, ülkende ki karalarda, denizlerde, düzlüklerde, dağlıklarda gezerek alırlar, getirirler. Oysa halkın o şeylerin bulunduğu yerlere gitmesine ne iman vardır, ne de gücü yeter. Onlar düzene bağlıdırlar, isyanlarından korkulmaz, barış adamlarıdır, gailelerinden (kızgınlıklarından) ürkülmez. Bulunduğun yerde de onların işlerini gör, gözet. Uzak, yakın şehirlerde de hallerini izle, dikkat et, bir zulma uğratma onları. Ama şunu da bil ki, bütün bunlarla beraber, bunların çoğunda aşırı hırs, kötü bir nekeslik, bencillik,faydalı şeyleri gizleyip, saklayıp azalınca değerinden fazla satma gayreti, menfaat düşkünlüğü vardır. Ellerinde bulunanları bildikleri gibi satmak isterler. Bu durum halkın zararına sebep olduğu gibi valilere de buna göz yummak ayıptır, noksanlıktır. İntikârı (karaborsayı) men et, çünkü Allahın salatı O’na ve soyuna olsun, Resülullah’da men etmiştir. Alış veriş, güzel surette, adalet terazilerine uygun olarak, bir narh konarak yapılsın. Her iki taraf da satan da zarar etmesin, alan da. Sen intikârı (karaborsayı) men ettikten sonra onu yapmaya kalkışan olursa cezalandır, fakat ceza da pek de ileri gitme.

Sonra Allah için, aşağı (yoksul) tabakayı gör, gözet. Onlar başvuracakları bir düzen bulamayan, yok yoksul, muhtaç, yokluktan bunalmış, dertlere kalmış, kazançtan aciz kalmış kişilerdir. Bu sınıf içinde dilenenler olduğu gibi, bir şey umup bekleyenler, fakat kimseden bir şey istemeyenler de vardır. Onların hakkına dair Allahın sana emrettiği şeyi Allah için olsun koru. Onlara memur olduğun beytülmalden (devlet hazinesi), her şehirde, Müslümanların ganimet olarak elde ettikleri ve devlete ait olan arazinin gelirinden, ekininden pay ayır. Bulunduğun şehirde, o şehre yakın yerlerde olanlarıyla uzakta bulunanları aynı hükme tabidir. Onların her biri hakkına riayet etmeni ister. Nimetler içinde bulunuş, ehemmiyetli işlere dalışın, onları unutturmasın sana. Önemli işlere bakman, küçük sayılan işlere bakmayışına mazeret olamaz. Böyle bir özür kabul olunamaz. Unutturmasın sana onları önemli işlere dalışın. Yüzünü çevirme onlardan. Onların gözlere hor görünenlerini, insanlar tarafından aşağı sayılanlarını, fakat sana gelip hallerini anlatmayanlarını sen ara, bul. Onları bulmak, hallerini sorup anlamak için Allahtan korkan, ona karşı ululanmayan, güvendiğin kişiler yolla, onların hallerini sana bildirsinler. Sonra haklarında öylesine harekette bulun ki Allaha ulaştığın gün onlar hakkında özürler getirmeye kalkışmayasın. Çünkü bunlar halk içinde başkalarından daha fazla insafa layık kişilerdir. Bütün bu sınıfların haklarını vermeye gayret et. Bilmeyerek hakkına riayet etmediklerin için de Allahtan bağışlanmanı dile.

Yetimlerden, kocalmış kişilerden (yaşlılardan) bir düzene baş vuramayanları, kimseden bir şey dilemeyenleri gör gözet. Bu valilere ağır bir yüktir. Fakat hakkın hepsi de ağırdır. Ancak Allah hayırlı bir sonuca varmalarını isteyip ona dayananlara, vaad ettiklerini gerçek bilip inananlara o yükü hafifletir.

Zamanın bir kısmını ihtiyaç sahiplerine harca. Onların hepsini huzuruna al, otur, onlarla görüş. O mecliste seni yaratan Allaha karşı gönül alçaklığını takın. Askerinden, yardımcılarından, koruyucularından, zaptiye erkânından hiç kimse onları korkutmasın, onlara mani olmasın. Onlarda seninle yüz yüze korkmadan, çekinmeden konuşsunlar. Allahın salatı ona ve soyuna olsun, Resülullah’ın bir yerde değil bir çok yerde (Zayıfın korkup çekinerek, dili dolaşarak söz söylemeye çalıştığı, fakat kuvvetliden hakkını alamadığı toplum ne temizliğe ulaşır, ne de kutluluğa kavuşur) buyurduğunu duymuşumdur. Onların sert konuşmalarına, söz söylerken ağır laflar edenine tahammül et. Daralmayı, onlarla görüşmeden çekinip utanmayı bırak da Allah bu yğzden sana rahmetlerini yaysın. O’na itaatin yüzünden sevaplar versin. İhsanda bulunduğun zaman minnet yükleyerek verme ki, verdiğin alana sinsin. Vermediğin zaman da güzellikle özürler getirerek verme ki almayan, hiç olmazsa sevinsin.

Bazı işler de vardır ki bizzat senin yapman gerektir. Bunların biri kâtiplerin yazmakta aciz gösterdikleri hususlarda memurlarına senin cevap vermendir. Biri de halkın ihtiyacı sana hangi gün arz edilirse hemen o gün o ihtiyaçları gidermendir ki, bu olabilir ki yardımcılarını sıkar, vaktinde yapmazlar bu işi. Her günün işini o gün gör. Çünkü her gün yapılacak bir iş vardır.

Vakitlerin en üstünü, en fazlasını seninle Allah arasında ki kulluğa hasret. Fakat halka sarf ettiğin vakitlerin de hepsi, işlerde niyetin temiz oldu mu, halk bu yüzden esenliğe erişti mi, Allaha ait olur. O’na kulluk sayılır.

Allah için dinini halis kılan farzlara bilhassa dikkat et. Gecende, gündüzünde bedeni ibadetlerini onlarla Allaha yaklaşmak kastıyla kusur etmeden, riyaya düşmeden nasıl gerekse o çeşit yerine getir. Halka ibadet ettirdiğin zaman ibadeti uzatıp onları usandırmadan, tez, fakat erkânını yitirmeden yaptır. Çünkü halk içinde hasta olan vardır.

Allahın salatı O’na ve soyuna olsun, beni Yemen’e gönderdiği zaman Resülullah’a, onlara nasıl namaz kıldırayım diye sordum. “ En zayıfının kıldığı namaz gibi kıldır. İnsanlara karşı merhametli davran” buyurdular.

Bütün bunlardan sonra derim ki: Buyruğunun altında bulunanlara uzun müddet görünmez olma, çünkü valilerin halka görünmemeleri darlıktan bir kısımdır. Halkı sıkar. Valilerin idare işlerinde az bilgili olduklarına delalet eder. Onlara görünmemek, onların onların bir çok şeyleri öğrenmelerine de engel olur. Onlarca büyük şey küçük görünür, küçük şeylerse gözlerinde büyür. Güzel ve iyi, çirkin görünür onlara. Çirkinse güzelliğe bürünür, hakla batıl bir birine karışır gider. Valide bir insandır ancak, halkla görüşmedikçe onların hallerini bilemez. Kendisinden gizli kalanları göremez. Gerçeğin apaçık alametleri yoktur ki bunlarla doğru, yalandan ayrılsın. Sen 2 kişiden birisin ancak. Birisi mutlaka hakkı yerine getirir, herkese hakını verir. Gereken hakkı verdikten, iyi iş gördükten sonra neden gizleneceksin? O biri, vermemeyi, hakkı eda etmemeyi adet edinmiştir. Halk senden ümit kestikten sonra hemencecik el çeker senden, ne diye onlara görünmeyeceksin? Oysa ki halkın sana zahmet vermeyen şikâyetlerinin çoğu, ya bir zulma uğradığındandır, yahut muamelede insaf ve adalet istediğindendir.

Sonra valinin bazı adamları da bulunabilir ki onlar, kendi reiyleriyle (kendi başına) hareket ederler, zulümde bulunurlar. İnsafları azdır. Muamelede adaleti gözetmezler. Bütün bunların sebeplerini kesip ortadan kaldırırsak şerlerini insandan gizler(ler). Yakınlarına, yanında bulunanlara arazi verme ki bazı yerleri, bazı tarlaları elde etmek tamahına düşmesinler. Aksi halde orda ki köye zarar gelir. Bu işin, bir ırmaktan su almak ihtiyacında bulunanlara zararı dokunur. O sudan faydalanmak, o yerden fayda sağlamak isteyenlere, araziye sahip çıkanlar zulmederler. Bunun faydası başkasına düşer, vebali ise valinin boynuna yüklenir. Onlardan verdiğin kişiler faydalanırlar, ayıbı ise dünyada da, ahirette de sana düşer. Yakın olsun, uzak olsun, kime gerekse hakkını ver. Bu hususta sabırlı ol. Ecrini Allahtan iste, akraban ve yakın adamların bile olsa haktan ayrılma, işin sonunu düşün. İsterse sana ağır gelsin bu iş, hayırlı olduğu sence malümse yapmaktan çekinme, hakkını yerine getir. Halk bir işte zulüm var zannına düşer, sana hayıflanırsa aslını anlatarak, özürler getirerek zannını değiştir. Bu suretle sen adaletle iş görmüş olursun. Buyruğun altındakilere de yumuşaklıkla muamele etmiş bulunursun. Özür dilemekle sen hakka riayet eder, muradına erersin, halkta doğruyu anlar, işin aslını bilir.

Düşmanın, seninle barışmak isterse red etme. Barışta Allahın rızası var. Orduna huzur ve istirahat ver, sen de sıkıntılarından kurtulmuş olursun, şehirlerinse eminliğe kavuşmuş olur. Ama barıştıktan sonra düşmanından sakın da sakın. Çünkü çok kere düşman yaklaşır, gafil olmanı bekler. Şu halde ihtiyatla hareket et, bu hususta iyi bir zanna düşmeyi töhmet altına al. Seninle düşmanın arasını bir bağla bağladın, onunla bir anlaşmaya vardın, yahut da ona aman elbisesini giydirdin mi ahdine vefa et. Verdiğin amana riayet et. Nefsini ona verdiğin söze, anlaşmaya kalkan yap. Çünkü dilekleri birbirine aykırı, bireyleri darmadağın ve çeşit çeşit olduğu halde insanların Allahın farz ettiği şeylerde hepsi de ahde vefa etmeyi ululadıkları gibi ululadıkları bir farz yoktur. Hatta müslümanlar şöyle dursun, müşrikler bile bunu gerekli saymışlar, buna riayet etmişler, ahirette, amanda durmamanın ne zararlar vereceğini bilmişlerdir. Verdiğin amana gadretme, anlaşmanı bozma. Hıyanette bulunarak düşmanını aldatma. Çünkü Allaha karşı bçyle bir bir cürette bulunan, çok kötü, çok ziyankâr bir bilgisizdir ancak. Allah, anlaşmanın amanını kulları arasında bir rahmet olarak yaymıştır ki, o bir emniyettir. Herkes orada esenleşir. Bir haremdir, herkes ona sığınır. Bölük bölük herkes onun civarına koşar gider. Onu bozmak, ona hıyanet etmek, ona hile katmak olamaz. Bahanelerle bozulacak anlaşma yapma, pekiştirdikten sonra yorumlara güvenme. Allah adına verdiğin anlaşmayı bozmaya, haksız olarak ondan dönmeye kalkışma. Genişlemesi umulan, sonunda üstünlük bekleyen darlığa dayanman, günahından korkacağın gadirden hayırlıdır. Bozarsan Allahın gazabı gelip çatar sana, ne dünyanda berhudar olursun ne ahiretinde.

Sakın haksız olarak kan dökme. Çünkü azaba sebep olan, suç bakımından ondan daha büyük bulunan, nimetin zevaline, devletin yitmesine sebep teşkil eden hiç bir şey yoktur ki haksız olarak kan dökmekle kıyaslanabilsin. Kan dökenlerin hesabını kıyamet gününde bizzat noksan sıfatları olan Allah görecek, azaplarını o verecektir. Haram olarak kan dökmekle gücünü, kuvvetini çoğaltmaya kalkışma. Çünkü bu gücü zayıflatır, hatta yok eder gider. Bilerek kan dökme hususunda ne Allah katında bir özrün, ne benim katımda kabuldur. Çünkü cezası kısastır bunun. Yanlışlıkla kamçın, yahut kılıcını yahut da elin bir kötülüğe sebep olursa, kudretine güvenip ululanarak, öldürülen kişinin velilerine onun diyetini (bedelini) vermekten kaçınma.

Kendini beğenmekten, seni ululuğa sevk eden şeylere uyup güvenmekten, övülmeyi istemekten çekin. Çünkü bunlar ihsan sahiplerinin ihsanlarını yok etmek, ecirlerin, mahveylemek için şeytanın gözettiği fırsata yol açan şeylerdir.

İdarene tabi olanlara ihsanda bulununca da onları minnet altında bırakmaya, ihsanını başlarına kakmaya kalkışma. Yaptığını çok görmekten de çekin. Vaad edince de vaadinden dönme. Başa kakmak, ihsanı yok eder. Yapılan iyiliği çok görmek, büyük saymak, gerçeğin ışığını söndürür. Vaadden dönüş halkın nefretine mucip olur. Yüce Allah “Allah katında en beğenilmeyen şey, yapmadığınız şeyi söylemenizdir.(Saff: Ayet )’ buyurur.

Zamanı gelmeden işlerde aceleye düşme. Yapmak imkanı olunca da o işte ihmal etme, doğruluğu sence belli olmayan işe girişme, ama doğruluğu açıkça belli olan işi de savsaklama. Her işi yerinde yap, her işi yerinde işle.

Herkesle bir ve eşit olduğun şeylerde kendi payını çoğaltmaya kalkışma, herkesin gözettiği şeylerde gaflete düşme, çünkü sen, başkalarına da örneksin. Az bir zaman sonra işleri örten perdeler açılır, mazlumun hakkı da senden alınır.

Öfkeni yen, kendine sahip ol. Elini, dilini gözet. Bütün bu hallerde hemencecik ceza vermekten çekin, cezayı geriye at, öfken yatışıncaya dek elini, dilini gözet. Bu söylediklerimi ahireti anarak, Rabbine ulaşacağına inanarak derdini, temizliğini çoğaltmadıkça yapamazsın.

Sana, senden önce adaletle hüküm sürenleri, yahut üstün yol yordamları, Allahın salatı O’na ve soyuna olsun. Peygamberimizin eserini, yahut da Allah Kitabında ki farzları anmak, bizim bunları anıp düşünerek nasıl hareket ettiğimizi görmek, bu ahit –nameden sana verdiğim buyruklara kendini zorlamak gerektir. Nefsine uymak hususunda bir gevşeklik göstermemen için bu kadar delil gösterdim sana.

Ve ben, benim ve senin, kulların en güzel anışlarına iyi ve yerinde övüşlerine sahip olmamızı, şehirlerde iyi ve güzel eserler bırakmamızı, nimetin, hakkımızda tam ve olgun olarak, lütuf ve ihsanıın kat kat fazlasıyla verilmesini, benim de senin de ömrümüzün kutlulukla ve şehid olarak tamamlanmasını Allahın bol ve sayısız rahmetine, pek büyük kudretine, her dilenen şeyi lütfedip vermesine sığınarak niyaz etmekteyim ve biz gerçekten Allahın rızasını istemekteyiz. Selam Resülullah’a, Allahın selat ve selamı O’na tertemiz soyuna olsun.

Hz. ALİ’NİN BASRA VALİSİ ABDULLAH BİN ABBAS’A

YAZDIĞI MEKTUP

“Ey Basra Fermandarı, seni kökten ve necattan doğru bir insan biliyordum. Bununla beraber işittim, memleket dahilinde ben cengi cidal ile meşgul iken, sen de fırsatı gânimet bilerek Müslümanların mallarını yağmalamaya kalkmışsın. “ Beyt’ül-mâl”dan, altın ve gümüş sikkeler ele geçirmişsin. İhtiyarlık için Hicaz’a göndermişsin. Yazıklar olsun sana ey Abbas’ın oğlu. Kocasız kadınların ve yetimlerin, fakirlerin hakkı olan bu parayı kendine nasıl sarf edeceksin? Mahşer gününün hesabından, Allah’ın azâbından korkmadın mı?”

MEKTUPLAR VE EVRENSEL BEYANNAME

Hz. Ali’nin gerek Mısır’a Vali tayin ettiği Mali Ejder’e ve gerekse Basra Valisi Abdullah bin Abbas’a gönderdikleri mektuplar dikkatle incelendiğinde, içeriği ve kapsamı itibarıyla insanlık için olağan üstü birer belgedir. Bu mektupların, özellikle Mısır Valisine gönderdikleri mektup birer önemli sertifika olarak alınıp her erdemli insanın ve yöneticinin evlerinin veya dairelerinin duvarlarına asmaları gerekir.

Batı dünyası yüzyıllarca Rönesans ile övündü. Hristiyan batı dünyası, Katolik Kilise feodalizminin devlet ve toplum tarafından kontrol altına alınıp müsaade edildiği alanda tutulmasının batı dünyasına büyük bir nimet kazandırdığını, dolayısı ile batı dünyasında dinin kontrol altına alınması ile birlikte Fen’de, Astroloji’de, Matematik’te, Kültür’de, Sanat’ta büyük bir atılım yaşandığını vurguladı.

Rönesans ve sonrası Hristiyan batının bilhassa teknoloji ve onun katkısı ile gelişen bir coğrafya oluşturdukları doğrudur. Bu coğrafyanın pek çok ilmi katkısının dünyaya yarar sağladığı da doğrudur. Ancak Rönesans hareketi 15. Yüzyılda başlamıştır. Bunun batı öncülüğünde İnsan Hakları Evrensel Beyannamesine dönüşmesi ise 1948 yılını bulmuştur. Batının bunu İnsan Hakları kapsamında Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda tescil ettirmesi, gene aynı batının çıkardığı ve milyonlarca insanın ölümüne, doğanın büyük çapta tahrip edilmesine, enerji kaynağının insanoğlunun alehine sebep olduğu 2 büyük Dünya savaşı çıkarması ve bundan kısmi ders çıkarması sonrasına tekabül eder.

Bugün dikkatle baktığımızda batının bu Evrensel Beyannameyi zaman zaman büyük oranda ihlal ve suistimal ettiğini görürüz.

Teknolojide, bilimde, sanatta, üretimde, zenginlikte ve benzeri pek çok alanda dünyanın diğer geri bölgeleri ile karşılaştırıldığında oldukça ileri durumda olan batının, gelinen noktada gerek yasama ve gerekse yürütme de yaptığı uygulamalarının, 1400 yıl önce yaşayan Hz. Ali’nin bakışının ve uyguladıklarının çok gerisinde olduğunu rahatlıkla görebiliriz.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini incelediğimizde, bu beyannamenin önemli bir kısmının Hz. Ali’nin Mısır Valisine göderdiği mektupta ki öneri ve tavsiyelerle örtüştüğünü görürüz. Beyanname de belirtilen “Hiç bir kimse, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya başka bir görüş, ulusal veya sosyal köken, mülkiyet, doğuş veya herhangi başka bir ayrım gözetmeksizin eşittir ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir” bakış açısının adeta Hz. Ali’den kopya edildiği görülür. Bildirgenin yarısından fazlası Hz. Ali’den alınma veya onun görüşleri ile örtüşen maddelerle doludur. Bu beyanname bile Hz. Ali’nin dünya çapında ne kadar büyük bir alim, insan hakları konusunda ne kadar büyük adalet sahibi olduğu konusunda fikir verebilir.

 İNSAN HAKLARI EVRENSEL BİLDİRİSİ ⁽³⁵⁾

“insan Hakları Evrensel Beyannamesi, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca 10 Aralık 1948 günü kabul edilmiştir. İnsan hakları evrensel beyannamesinin Türkiye’de “ resmi gazete ile yayınından sonra okullarda okutulması, yorumlanması, Bakanlar Kurulu’nun 6 nisan 1949 tarihli toplantısında 3/9119 sayı ile kararlaştırılmıştır.

Aşağıdaki metin, 27 mayıs 1949 tarihve 7217 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan resmi çeviridir.

 İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİ

İnsanlık topluluğunun bütün bireyleriyle kuruluşlarının bu Bildirgeyi her zaman göz önünde tutarak eğitim ve öğretim yoluyla bu hak ve özgürlüklere saygıyı geliştirmeye, giderek artan ulusal ve uluslararası önlemlerle gerek üye devletlerin halkları ve gerekse bu devletlerin yönetimi altındaki ülkeler halkları arasında bu hakların dünyaca etkin olarak tanınmasını ve uygulanmasını sağlamaya çaba göstermeleri amacıyla tüm halklar ve uluslar için ortak ideal ölçüleri belirleyen bu İnsan Hakları Evrensel Bildirgesini ilan eder.

Madde 1-Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler, birbirlerine karşı kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar. 

Madde 2- Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya başka bir görüş, ulusal veya sosyal köken, mülkiyet, doğuş veya herhangi başka bir ayrım gözetmeksizin bu Bildirge ile ilan olunan bütün haklardan ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir.

Ayrıca, ister bağımsız olsun, ister vesayet altında veya özerk olmayan ya da başka bir egemenlik kısıtlamasına bağlı ülke yurttaşı olsun, bir kimse hakkında, uyruğunda bulunduğu devlet veya ülkenin siyasal, hukuksal veya uluslararası statüsü bakımından hiçbir ayrım gözetilmeyecektir.

Madde 3 -Yaşamak, özgürlük ve kişi güvenliği herkesin hakkıdır.

Madde 4- Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz, kölelik ve köle ticareti her türlü biçimde yasaktır.

Madde 5- Hiç kimseye işkence yapılamaz, zalimce, insanlık dışı veya onur kırıcı davranışlarda bulunulamaz ve ceza verilemez.

Madde 6- Herkesin, her nerede olursa olsun, hukuksal kişiliğinin tanınması hakkı vardır.

Madde 7- Herkes yasa önünde eşittir ve ayrım gözetilmeksizin yasanın korunmasından eşit olarak yararlanma hakkına sahiptir. Herkesin bu Bildirgeye aykırı her türlü ayrım gözetici işleme karşı ve böyle işlemler için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır.

Madde 8- Herkesin anayasa yada yasayla tanınmış temel haklarını çiğneyen eylemlere karşı yetkili ulusal mahkemeler eliyle etkin bir yargı yoluna başvurma hakkı vardır.

Madde 9- Hiç kimse keyfi olarak yakalanamaz, tutuklanamaz ve sürgün edilemez.

Madde 10- Herkesin, hak ve yükümlülükleri belirlenirken ve kendisine bir suç yüklenirken, tam bir şekilde davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından hakça ve açık olarak görülmesini istemeye hakkı vardır.

Madde 11

1. Kendisine bir suç yüklenen herkes, savunması için gerekli olan tüm güvencelerin tanındığı açık bir yargılama sonunda, yasaya göre suçlu olduğu saptanmadıkça, suçsuz sayılır.

2. Hiç kimse işlendiği sırada ulusal yada uluslararası hukuka göre bir suç oluşturmayan herhangi bir eylem veya ihmalden dolayı suçlu sayılamaz. Kimseye suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.

Madde 12- Kimsenin özel yaşamına, ailesine konutuna yada haberleşmesine keyfi olarak karışılamaz, şeref ve adına saldırılamaz. Herkesin bu gibi karışma ve saldırılara karşı yasa tarafından korunmaya hakkı vardır.

Madde 13

1. Herkesin bir devletin toprakları üzerinde serbestçe dolaşma ve oturma hakkı vardır.

2. Herkes, kendi ülkesi de dahil olmak üzere, herhangi bir ülkeden ayrılmak ve ülkesine yeniden dönmek hakkına sahiptir.

Madde 14

1. Herkesin zulüm altında başka ülkelere sığınma ve sığınma olanaklarından yararlanma hakkı vardır.

2. Gerçekten siyasal nitelik taşımayan suçlardan veya Birleşmiş Milletlerin amaç ve ülkelerine aykırı eylemlerden doğan kovuşturma durumunda bu haktan yararlanılamaz.

Madde 15

1. Herkesin bir yurttaşlığa hakkı vardır.

2. Hiç kimse keyfi olarak yurttaşlığından veya yurttaşlığını değiştirme hakkından yoksun bırakılamaz.

Madde 16.

1. Yetişkin her erkeğin ve kadının, ırk, yurttaşlık veya din bakımlarından herhangi bir kısıtlamaya uğramaksızın evlenme ve aile kurmaya hakkı vardır.

2. Evlenme sözleşmesi, ancak evleneceklerin özgür ve tam iradeleriyle yapılır.

3. Aile, toplumun, doğal ve temel unsurudur, toplum ve devlet tarafından korunur.

Madde 17

1. Herkesin tek başına veya başkalarıyla ortaklaşa mülkiyet hakkı vardır.

2. Hiç kimse keyfi olarak mülkiyetinden yoksun bırakılamaz.

Madde 18- Herkesin düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne hakkı vardır. Bu hak, din veya topluca, açık olarak ya da özel biçimde öğrenim, uygulama, ibadet ve dinsel törenlerle açığa vurma özgürlüğünü içerir.

Madde 19- Herkesin düşünce ve anlatım özgürlüğüne hakkı vardır. Bu hak düşüncelerinden dolayı rahatsız edilmemek, ülke sınırları söz konusu olmaksızın, bilgi ve düşünceleri her yoldan araştırmak, elde etmek ve yaymak hakkını gerekli kılar.

Madde 20

1. Herkesin silahsız ve saldırısız toplanma, dernek kurma ve derneğe katılma özgürlüğü vardır.

2. Hiç kimse bir derneğe girmeye zorlanamaz.

Madde 21.

1. Herkes, doğrudan veya serbestçe seçilmiş temsilciler aracılığı ile ülkesinin yönetimine katılma hakkına sahiptir.

2. Herkesin ülkesinin kamu hizmetlerinden eşit olarak yararlanma hakkı vardır.

3. Halkın iradesi hükümet otoritesinin temelidir. Bu irade, gizli veya serbestliği sağlayacak benzeri bir yöntemle genel ve eşit oy verme yoluyla yapılacak ve belirli aralıklarla tekrarlanacak dürüst seçimlerle belirlenir.

Madde 22- Herkesin, toplumun bir üyesi olarak, sosyal güvenliğe hakkı vardır. Ulusal çabalarla ve uluslararası işbirliği yoluyla ve her devletin örgütlenmesine ve kaynaklarına göre, herkes onur ve kişiliğinin serbestçe gelişim için gerekli olan ekonomik, sosyal ve kültürel haklarının gerçekleştirilmesi hakkına sahiptir.

Madde 23

1. Herkesin çalışma, işini serbestçe seçme, adaletli ve elverişli koşullarda çalışma ve işsizliğe karşı korunma hakkı vardır.

2.Herkesin, herhangi bir ayrım gözetmeksizin, eşit iş için eşit ücrete hakkı vardır.

3. Herkesin kendisi ve ailesi için insan onuruna yaraşır ve gerekirse her türlü sosyal koruma önlemleriyle desteklenmiş bir yaşam sağlayacak adil ve elverişli bir ücrete hakkı vardır.

4. Herkesin çıkarını korumak için sendika kurma veya sendikaya üye olma hakkı vardır.

Madde 24- Herkesin dinlenmeye, eğlenmeye, özellikle çalışma süresinin makul ölçüde sınırlandırılmasına ve belirli dönemlerde ücretli izne çıkmaya hakkı vardır.

Madde 25

1. Herkesin kendisinin ve ailesinin sağlık ve refahı için beslenme, giyim, konut ve tıbbi bakım hakkı vardır. Herkes, işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, yaşlılık ve kendi iradesi dışındaki koşullardan doğan geçim sıkıntısı durumunda güvenlik hakkına sahiptir.

2. Anaların ve çocukların özel bakım ve yardım görme hakları vardır. Bütün çocuklar, evlilik içi veya evlilik dışı doğmuş olsunlar, aynı sosyal güvenceden yararlanırlar.

Madde 26.

1. Herkes eğitim hakkına sahiptir. Eğitim, en azından ilk ve temel eğitim aşamasında parasızdır. İlköğretim zorunludur. Teknik ve mesleksel eğitim herkese açıktır. Yüksek öğretim, yeteneklerine göre herkese tam bir eşitlikle açık olmalıdır.

2. Eğitim insan kişiliğini tam geliştirmeye ve insan haklarıyla temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır. Eğitim, bütün uluslar, ırklar ve dinsel topluluklar arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu özendirmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışı koruma yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir.

3. Çocuklara verilecek eğitimin türünü seçmek, öncelikle ana ve babanın hakkıdır.

Madde 27

1. Herkes toplumun kültürel yaşamına serbestçe katılma, güzel sanatlardan yararlanma, bilimsel gelişmeye katılma ve bundan yararlanma hakkına sahiptir.

2. Herkesin yaratıcısı olduğu bilim, edebiyat ve sanat ürünlerinden doğan maddi ve manevi çıkarlarının

korunmasına hakkı vardır.

Madde 28- Herkesin bu Bildirgede öngörülen hak ve özgürlüklerin gerçekleşeceği bir toplumsal ve uluslararası düzene hakkı vardır.

Madde 29

1. Herkesin, kişiliğinin serbestçe ve tam gelişmesine olanak veren topluma karşı ödevleri vardır.

2. Herkes haklarını kullanırken ve özgürlüklerinden yararlanırken, başkalarının hak ve özgürlüklerinin tanınması ve bunlara saygı gösterilmesinin sağlanması ve demokratik bir toplumda genel ahlak ve kamu düzeniyle genel refahın gereklerinin karşılanması amacıyla yalnız yasayla belirlenmiş sınırlamalara bağlı olur.

3. Bu hak ve özgürlükler hiçbir koşulda Birleşmiş Milletlerin amaç ve ilkelerine aykırı olarak kullanılamaz.

Madde 30- Bu bildirgenin hiçbir kuralı, herhangi bir devlet, topluluk veya kişiye, burada açıklanan hak ve özgürlüklerden herhangi birinin yok edilmesini amaçlayan bir girişimde veya eylemde bulunma hakkını verir biçimde yorumlanamaz.

HZ. ALİ’DEN ÖZ DEYİŞLER...

• 1. Acelenin meyvesi yanlışlıktır.
• 2. Aç kalmak, alçalmaktan hayırlıdır.
• 3. Açık kalpli, mert düşman, içinden pazarlıklı dosttan iyidir.
• 4. Adalet için en büyük talihsizlik, devleti idare edenin zalimliğidir.
• 5. Adalet, halkın dirliği ve düzeni, idarecilerin ise süsü ve güzelliğidir.
• 6. Adalet ve eşitliği gözetme, siyasetlerin en iyisidir.
• 7. Adil ol, kudretin sürekli olsun.
• 8. Adilane davranış siyasetlerin (yönetimlerin) en iyisidir.
• 9. Affedilmeyecek günah, insanların bir birlerine olan zulmüdür.
• 10. Affetmekten utanmayın. Cezalandırmada acele etmeyin. Emriniz altında bulunanların hataları karşısında hemen öfkelenip kendinizi kaybetmeyiniz.
• 11. Ahdini bozmak Allah’ı ve halkı gazaplandırır.
• 12. Ahmak, her lafın başında yemin eder. 
• 13. Akıl, gurbette yakın bulmaktır; ahmaklık vatanda gurbete düşmektir.
• 14. Akıl gibi mal, iyi huy gibi dost, edep gibi miras, ilim gibi şeref olmaz.
• 15. Akıl gibi zenginlik cehalet gibi yoksulluk yoktur. Edebe uymak bir kazanç, danışmak bir güçtür.
• 16. Akıllı bir insan fakir olabilir. Fakat o hiç kimsenin sadakasına muhtaç değildir.
• 17. Akıllı kişi, tecrübelerden ibret alan kimsedir.
• 18. Akıllı olan kemal, cahil olan mal ister.
• 19. Akıllı, düşmanınsa bile danış, bilgisiz dostun fikrini geç.
• 20. Akıllı insan edeple öğüt alır. Dayaktan başka bir şeyle terbiye edilemiyenler hayvanlardır.
• 21. Akıllı, insanların en mutlusudur.
• 22. Akıllının dili kalbindedir, ahmağın dili ise ağzındadır.
• 23. Akıllının tahmini, cahilin kesin bilmesinden daha doğrudur.
• 24. Akıllı insanlar az konuşur. Çok söyleyenler, yalnız ahmaktırlar.
• 25. Akil kişi, kemâl taleb eder.
• 26. Akraba düşmanlığı, akrep sokmasından beterdir.
• 27. Alçak gönüllülük, ilimin meyvesidir.
• 28. Alçak gönüllülük, en büyük şereftir.
• 29. Aleyhine kesin delil olmayan kişiyi mazur tutun; o kişi benim.
• 30. Alışkanlık, insana musallat olur ve onu kontrolu altına alır.
• 31. Alışkanlık insanın ikinci tabiatı gibidir.
• 32. Amellerin en zoru üçtür. Bunlar; nefsin hakkını verebilmek, her halde Allah’u Teâlâ’yı hatırlayabilmek, kardeşine bol bol ikramda bulunabilmektir.
• 33. Amelsiz sevâb dileyen, yaysız ok atmaya kalkan kişiye benzer.
• 34. Aptallığın en büyüğü medh ve zemde ifrada kaçmaktır.
• 35. Allah dostları o kişilerdir ki, insanlar dünyanın görünüşüne baktıkları zaman, onlar dünyanın iç yüzünü görürler.
• 36. Allah katında insanların en kötüsü, hayatında midesini ve şehvet güdüsünü doyurmaktan başka hedefi olmayan kismedir.
• 37. Allah seni özgür yaratmışken, başkasının kölesi olma.
• 38. Allah’ın hışmından kurtulmuş olan, bir tek zâlim yoktur.
• 39. Allah’ü Teâlâya yemin ederim ki, beni yalnız mü’min sever ve bana yalnız münafık buğzeder.
• 40. Arkadaşın hayırlısı, sana doğru yolda iyi delil olandır.
• 41. Asıl yetimler, anadan ve babadan yoksun olanlar değil, akıldan yoksun olanlardır.
• 42. Aslını inkar eden haramzadedir.
• 43. Aş verirsen doyur. 
• 44. Aşağılık insanlarla yakınlaşmaktan kaçın, onlar ki yapmacık sevgilerini gösterip içlerinde kötülüğü sakladılar. Onları hoşnut tuttuğun sürece sana sevgi duyarlar verili olmaktan geri kalırsan sana zehirlerini akıtırlar.
• 45. Aşırılık gösterme sevgide. Çünkü insan ne zaman o sevgiden hoşnut kalmayacağınızı bilemez. Hoşnutsuzluk duyar da insana nefret duyarsan, nefretinde de aşırılık olmasın. Nefretinden ne zaman döneceğini bilemezsin.
• 46. Atamalarda araştırma yapmayı ihmal etmeyiniz.
• 47. Ayıbın en büyüğü, ona benzer bir ayıp sende de varken, başkasını ayıplamandır.
• 48. Ayılması çok güc olan zenginlik sarhoşluğunda Allah”a sığınınız.
• 49. Aynı Anadan babadan doğanlar, senin miras kardeşlerin, uzak yerlerden gelen, huyu suyu sana benziyenler ise senin öz kardeşlerin sayılırlar.
• 50. Az ilmi olup da onunla amel eden, çok ilmi olup da amel etmeyenden hayırlıdır.
• 51. Az ibadet edip çok çalışmak, çok ibadet edip az çalışmaktan üstündür.
• 52. Az yemek yemek sağlıktır.
• 53. Azarlamada aşırılık inat ateşini alevlendirir.
• 54. Azim ve sebat, insanların en büyük yardımcısıdır.
• 55. Azgınlığın sonu ya rezil veyahut yok olmaktır.
• 56. Azla yetinen kimse zengindir.
• 57. Babana saygılı ol ki, oğlun da sana saygılı olsun.
• 58. Babana riyet edersen, sende oğlundan hürmet ve riayet bekleyebilirsin.
• 59. Bağışlamak, büyüklüğün şanındandır.
• 60. Bâtıla yardım eden, Hak’ka zûlmeder.
• 61. Başa kakmak suretiyle iyiliğini boşa giderme.
• 62. Başkalarına kulluk etme; Allah seni hür yaratmıştır.
• 63. Başkalarını çekiştireni, ister Hakk üzere olsun, ister batıl yalanlayınız.
• 64. Başkalarını ıslah etmek istiyor isen önce kendini ıslah etmelisin. Kendin fasid olduğun halde başkalarını ıslah etmeye kalkışman en büyük ayıplardandır.
• 65. Başkalarının felaketinden hisse kapanlar, geçmiş musîbetlerden ders alanlar, cidden bahtiyar insanlardır.
• 66. Başkalarının iyi hareketlerini takdire çalışınız. Derhal dostlarınızın çoğaldığını göreceksiniz.
• 67. Başkasında gördüğün fena bir huyu hemen nefsinde ara ve ondan kaçın.
• 68. Beceremeyeceğin bir iş için söz verme.
• 69. Ben Cehennem’in taksimcisiyim, Kıyamet Günü’nde Cehennem’e bu senin, bu da benim diyeceğim.
• 70. Ben konuşan Kur’anım.
• 71. Ben mü’minlerin emîriyim; onların en yoksulunun geçindiği gibi geçinmek zorundayım.
• 72. Benim 3 türlü Dostum vardır. Benim Dostlarım, Dostlarımın Dostları ve Düşmanlarımın düşmanı.
• 73. Benim izzet ve ikramım yemin ederim ki atalardan mirastır ve onlar benden önceliklidir.
• 74. Bencillik kimde olursa, helak olur.
• 75. Bedenin orucu, irâde ve ihtiyarla azaptan korkup sevâba girmeyi, ecre nâil olmayı dileyerek yemekten kesilmektir. Nefsin orucu, 5 duyuyu öbür suçlardan çekmek, kalbi de bütün şer sebeplerinden ayırmaktır. Kalbin orucu, dil orucundan; dilin orucu, karnın orucundan hayırlıdır.
• 76. Bırak bu içindeki ikililiği atıl ateşe, sönmeye yüz tutsa da onu alevlendir.
• 77. Bildiği halde susmak, bilmediği halde konuşmak kadar çirkindir.
• 78. Bilge insan çalışmasına, bilgisiz de boş hayallerine güvenir.
• 79. Bilgi gibi hazine olamaz.
• 80. Bilgi, tükenmeyen bir hazinedir; akıl eskimeyen, yıpranmayan bir elbisedir.
• 81. Bilgin bir söz ehli olamıyorsan, hiç olmazsa dikkatli bir dinleyici ol.
• 82. Bilgin kişinin rütbesi rütbelerin en üstünüdür.
• 83. Bilgin ölü olsa bile diridir. Cahil ise diri olsa bile ölüdür.
• 84. Bilgin ölse de yaşar; cahil ise yaşarken de ölüdür.
• 85. Bilginlerin toplantısı mutluluk getirir.
• 86. Bilgisiz, bilmediğini sormaktan utanmasın. Alim, içinden çıkamayacağı bir meselede en iyisini Allah’u Teâlâ bilir’ demekten sakınmasın.
• 87. Bilgisiz kişiyi bir işte, bir düşüncede ya pek ileri gitmiş görürsün, ya da pek geri kalmış.
• 88. Bilgiyi ehli olmayana veren, o bilgiye zulmetmiştir.
• 89. Bilgiyle dirilen ölmez.
• 90. Bilmediğiniz sözü söylemeyin, çünkü gerçeğin çoğu, inkâr ettiğiniz şeylerdir.
• 91. Bilmediğin şey hakkında konuşmayı ve üzerine düşmediği halde söz söylemeyi terk et.
• 92. Bilmiyorum demeyi bırakan kişi, öleceği yerden yaralanır, gider.
• 93. Bin defa mazlum olsan da bir defa zalim olma.
• 94. Bin kere mazlum olmak, bir kere zalim olmaktan iyidir.
• 95. Bin kapıdan, yüz bin kaleden içeri girebilirsin de küçücük bir gönülden içeri giremezsin.
• 96. Babanın, çocuğu için bıraktığı en iyi miras onu güzel edeble yetiştirmesidir.
• 97. Bir devletin başı, sahip olduğu iktidardan; bilgin, ilimden; iyilik sever, yaptığı iyiliklerden; ihtiyar da yaşından ötürü saygı görür.
• 98. Bir devletin çökmesi şu dört sebebe bakar: Esas prensiplerinden ayrılma, ikinci planda olan şeylere önem verme, aşağılık kimselerin ön safa geçmesi ve erdemli kişilerin arka plana atılması.
• 99. Bir gerceği savunurken, ona önce kendimiz inanmalıyız sonrada başkalarını inandirmaya çalışmalıyız.
• 100. Bir hikmet ve hakikatı bulmak, müminler için büyük bir ganimettir.
• 101. Bir insana başkaları yanında verilen öğüt, öğüt değil, hakarettir.
• 102. Bir insanda güzel bir huy varsa o huya benzer başka huylarını da bekleyin.
• 103. Bir işi yapmadan önce tedbir almak, insanı pişmanlıktan kurtarır.
• 104. Bir sanat eserini yıkmak, cinayetlerin en büyüğüdür.
• 105. Bir hakikatı müdafaa ederken, ona evvelâ kendimiz inanmalıyız. Sonra da, başkalarını inandırmaya çalışmalıyız.
• 106. Bir hata işlediğiniz vakit, onu itiraftan çekinmeyiniz. Eğer böyle yaparsanız, o hatayı görmüş olanların, aleyhinize verecekleri hükmün önüne geçersiniz.
• 107.Birisini övmede aşırı gitmeyin ve abartmayın.
• 108. Bir kişiyi lâyığından fazla övmek riyâdır, dalkavukluktur; lâyığından az övmek ise ya dilsizlikten ileri gelir, ya hasedden.
• 109. Biri sana sırtını çevirirse üzülme, böylece dostunla düşmanını ayırt etmiş olursun.
• 110. Birinin aleyhinde söylenen sözü dinleyen, o sözü söyleyen gibidir.
• 111. Birbirine aykırı olarak çağrılan iki yoldan biri mutlaka yanlıştır.
• 112. Birisinin suçunu bağışladıktan sonra pişman olma, Cezalandırdığın zamanda sevinme.
• 113. Borçların çokluğu, doğru adamı yalancı, şerefli adamı da yemininden dönek yapar.
• 114. Boş vakitlerini okumakla değerlendiren kimse, fikir rahatlığını kaybetmez.
• 115. Bütün insanlar Allahın kuludur. Lakin hiç bir kimse, diğer bir kimsenen kulu değildir.
• 116. Bütün varımızı sunarız sadece, ekmek ve sirke olsa da.
• 117. Büyük günahların kefareti, zulme düşünlere yardım etmek, acze düşünleri ferahlandırmaktır.
• 118. Büyüklere karşı saygılı olun ki çocuklar da size karşı saygılı olsunlar.
• 119. Cahil dosttan ziyade akıllı düşmanına güven.
• 120. Cahil ile sakın Latife (şaka) etme. Dili zehirli olduğundan gönlünü yaralar.
• 121. Cahil, ne kendi eksiğini görür, ne de öğütlere kulak asar.
• 122. Cahilden uzak kalmak, akıllıya yaklaşmakla eşittir.
• 123. Cahiller çoğalınca bilginler garip olurlar.
• 124. Can gözü kör olunca, gözle görüşün bir yararı yoktur.
• 125. Cehaleti ilimle geri çevirin.
• 126. Cehalet ve gaflet alimin kalbinde olmaz. Fakat alimler, zengin cahillerin karşısında, ancak ilim sayesinde yükselirler.
• 127.Cenabı Hak, Kibir edenleri bayağı ve aşağılık kılar.
• 128. Cimri zengin, cömert yoksuldan daha yoksuldur.
• 129. Cimri, her zaman aşağılıktır, kıskanç olan her zaman işkencededir.
• 130. Cimrinin dostu bulunmaz.
• 131. Cömertlik alışkanlıkların en üstünüdür.
• 132. Cömertlik, istemeden önce vermektir. İstendikten sonra vermek utançtandır ve kötüdür.
• 133. Çalışan kötülük düşünemez, çalışmayan da kötülükten kurtulamaz.
• 134. Çalışıp da bir şey elde edemeyen, oturunca hiç bir şey elde edemez.
• 135. Çalışmak kadar dinlenmeyi de görev bil ihmâl etme. Sağlığınıza eza etmeyin, sağlığın bozulması kolaydır da onu elde etmek zor.
• 136. Çobanların en kötüsü, sürüsünde kötüleri barındırandır.
• 137. Çocuk açısından, hiç bir süt anne sütünden iyi değildir.
• 138. Çocuklara sevgi ve büyüklere saygı gösteriniz.
• 139. Çocuklara söz verdiğinizde kesinlikle sözünüzde durunuz.
• 140. Çocuğun kalbi hiç ekilmemiş bir tarla gibidir. Ona ne verilirse kabul eder.
• 141. Çocuğunuza yedi yıl oyun oynamasına müsade edin ve yedi yıl ona yaşam edebini öğretiniz.
• 142. Çoğu insanlar medhedilip övüldüğü için gurura kapılırlar.
• 143. Çoğu sözler hamleden daha serttir.
• 144. Çok akıllı kimseler, başkalarının hatalarından öğrenirler ve hata yapmazlar, akıllı insanlar hata yapar ve ders çıkararak bir daha yapmazlar. Ahmak insanlar da sürekli hata yapar gene ders çıkarmazlar.
• 145. Çok kimseler varisleri kavga etsinler diye mal toplamaya çalışırlar.
• 146. Çok şakacı insanı ciddiye almazlar.
• 147. Çok yaşayanın ömrü, dostlarına ağlamakla geçirecektir.
• 148. Dert ve gam, ihtiyarlığın yarısıdır.
• 149. Dert ve sıkıntının şiddetine sabır göster, bunun da sonu gelecektir. Bil ki sabır bir asalet göstergesidir.
• 150. Dil, aklın tercümanıdır.
• 151. Dil, insanın terazisidir.
• 152. Dil yırtıcıdır; yuları bırakıldı mı salar, parçalar.
• 153. Dili tatlı olanın arkadaşı çok olur.
• 154. Dilini söğüp saymaya alıştırma. Tatlı dilli ol. Kötü söz alışkanlığı, insanı soysuz yapar.
• 155. Dilini küfre alıştırma. Tatli dilli ol. Yoksa önüne gelene havlayan köpeklere dönersin. Halkı zorla kendine nefret ettirirsin.
• 156. Dilsiz ol, yalancı olma.
• 157. Dilinizi dâimâ iyi kullanınız. O sizi saadete götürdüğü gibi, felâkete de götürebilir.
• 158. Dindarlığın en üstünü, dindarlığı gizlemektir.
• 159. Dinle, öğrenirsin. Sus esen kalırsın.
• 160. Doğru, dürüst ve nazik kişileri seçin, ve çıkar ummadan ve korkmadan acı gerçekleri söyleyebilenleri tercih edin.
• 161. Doğru her zaman yüce, yalancı her zaman aşağı ve cücedir.
• 162. Doğru söz söyleyenin delili kuvvetli olur.
• 163. Doğruluk en iyi yol, bilgi en iyi kılavuzdur.
• 164. Doğruluk, hakkın dilidir.
• 165. Dost, sen yokken dostluk şartını yerine getiren kimsedir.
• 166. Dost, kardeşini üç hâlde korumadıkça tam dost olamaz. Düşkünlüğünde, kendisi bulunmadığı vakit, ölümünden sonra.
• 167. Dostun olmayışı, bir çeşit gariplik ve yalnızlıktır.
• 168. Dostuna kanat ger ve ona bir babanın oğullarının üstüne eğilmesi, onları korumasına alması gibi davran.
• 169. Dostları yitirmek gurbete düşmektir.
• 170. Dostlarıma dost olanları çok severim. ve onların kıymetlerinide dostlukların dereceleriyle ölçerim.
• 171. Dostların çoğalsın diye çırpınma. Onları bir gün ihmal etmeğe kalksan çabucak düşmanın olurlar. Dostlar ateş gibidir. Pek çoğalırlarsa yakarlar.
• 172. Dostlarının kötüsü, seni iyi gününde arayıp sıkıntılı zamanında yüz üstü bırakandır.
• 173. Dostluk, en yakın akrabalıktır.
• 174. Dostluk, elde edilmiş akrabalıktır.
• 175. Dostlukta aşırı gitme, kim bilir belki o dostun bir gün düşmanın olur, düşmanlıkta da aşırı gitme, kim bilir belki o düşmanın bir gün dostun olur.
• 176. Dostunu ihtiyâtla sev, olabilir ki bir gün sana düşman olur; düşmanınla da ihtiyâta riâyet ederek düşmanlıkta bulun, olabilir ki bir gün sana dost kesilir.
• 177. Dostunun düşmanını, kendine dost seçme.
• 178. Dünya geçici gölgedir.
• 179. Dünya sana cömert davrandığından sen de malına cömert davran, herkesin durumu değişebilir.
• 180. Dünyada yoksulu doyurmak kadar büyük iyilik yoktur. Bunu yapanlar, âhirette mutlaka mükafatını bulur.
• 181. Dünyanın en değerli hazinesi öğüttür, ama ondan ucuzu da yoktur.
• 182. Dünyayı yutsa, yoksul kalacak biri var: Aç gözlü.
• 183. Düşene sevinme, zamanın sana ne sakladığını bilmezsin.
• 184. Düşmanı kovalamayınız, onların yaralananlarının yarasını sarınız, esirlerini tedavi ediniz.
• 185. Düşmanlık, kalbi meşgul eder.
• 186. Düşünce akılların cilasıdır.
• 187. Düşünce ve prensiplerini kendi hayatlarında da uygulayan kimselerin bilgi ışıklarıyla aydınlanınız.
• 188. Düşünün, sonra konuşun, yanılmalardan kurtulacaksınız.
• 189. Edep, aklın suretidir.
• 190. Edep, en iyi mirastır.
• 191. Edeb, had tanımaktır.
• 192. Edep insanın kemalidir.
• 193. Edep insan için güzel elbise menzilesindedir.
• 194. Edepsiz olan kimsenin ayıpları çok olur.
• 195. Eğer ararsak kendimize kolayca düşman bulabiliriz, ama ne kadar ararsak dost bulmak kolay değil.
• 196. Eğer başkalarını ıslah etmek istiyorsan önce kendini ıslah et. Kendin fasid olduğun halde başkalarını ıslah etmekle çalışmak çok büyük bir kusurdur.
• 197. Eger bilgiyi hak edene vermezseniz o kişiye zulmetmis olursunuz; hak etmeyene verirseniz bilgiye zulmetmis olursunuz.
• 198. Eğer bir seyahete çıkarsanız, gittiğiniz yerlerin adetlerine uymaya çalışınız.
• 199. Eğer yoksullaşırsan, yoksulluğunu gönül zenginliği ile tedavi et.
• 200. Eğer sırlarınızı birbirinize açarsanız, artık onu gizleyemezsiniz.
• 201. Eğer giriştiğin herhangi bir davada haklı isen korkma. Hakkı müdafaa edenin yardımcısı Allah’tır.
• 202. Eğer hayırlı bir iş görmek istersen, bugünün işini yarına koyma. Çünkü, yarına kadar ne olacağı belli değildir. Fena bir işe başlayacağın zaman da acele etme. Belki hayırlı bir düşünce, sana o fenalıktan gelecek olan tehlikeye mani olur.
• 203. Eğer talihin açık ise Kusurların kapalı kalır.
• 204. Eğlence ve zevke kapılan, akıldan kaybeder.
• 205. Elbiseleriniz eskide olsa, kalpleriniz yeni ve temiz olsun.
• 206. El işlerine yardım edin; çünkü bu yoksulluğu azaltır, hayat standardını artırır.
• 207. Emanetin en feyizlisi ‘ahde vefa’dır.
• 208. En ahmak insan, kendini herkesten en akıllı sanandır.
• 209. En akıllı insan, öğütleri dinlemekten vazgeçmeyen insandır.
• 210. En büyük Sıddık benim.
• 211. En büyük yardım, en çabuk yapılan yardımdır.
• 212. En büyük zenginlik Akıl, en şiddetli yoksulluk Ahmaklıktır.
• 213. En faydalı bilgi, uygulanabilendir.
• 214. En güzel ahlak, tevazu, yumuşaklık ve tatlı dilde bulunur.
• 215. En güzel edep kendinden başlamandır.
• 216. En kötü dost, seni şak şaklayıp eksiklerini örtendir.
• 217. En kötü düşmanlık insanlara yönelendir.
• 218. En kötü şey, insanın kendisini beğenmesidir.
• 219. En kuvvetli kişi, kendi nefsine galip olan kişidir
• 220. En talihsiz memleket, insanlarının her türlü güvenlikten yoksun yaşadıkları memlekettir.
• 221. En yakını yitiren en uzağı yardımcı olarak bulamaz.
• 222. En yakışıklı elbise, erdem elbisesidir.
• 223. Erdemin başı ilimdir.
• 224. Erkeklerin süsü edeptir, kadınların süsü de altındır.
• 225. Esnaf ve tüccara dikkat edin; onlara gereken önemi gösterin, fakat ihtikâr, karaborsa ve mal yığmalarına izin vermeyin.
• 226. Evim gelen herkesin kendi ortamıdır. Kilerimiz yiyecek alana açıktır. Bütün varımızı sunarız. Sadece ekmek ve sirke olsa da.
• 227. Evlâtlarınızı yaşayacakları zamana göre, terbiye ediniz.
• 228. Evlâtlarınızı yaşayacakları zamana göre yetiştiriniz
• 229. Ey Âdemoğlu, ihtiyacından fazla kazandığın şeyi, başkası için biriktirmedesin.
• 230. Ey Allah’ım, kaç evin önünden geçtiğimde zevk ve yapay mutlulukla şenlenmişti.
• 231. Ey insanlar! Bilgi edindiğiniz zaman hidayet´e ermeniz için bilginize uyunuz. Çünkü ilminin tersine hareket eden alim, cehlaletten ayrılmaz, yolunu kayıp etmiş cahile benzer.
• 232. Ey karamsar; bilmelisin ki, bu devranın değişmeyen tek bir kanunu var o da değişmektir.
• 233. Eziyet etme, eziyete engel ol. Diline sahip ol, can feda olsun sana yardımcı olan dost arkadaşlığına.
• 234. Fasık ve günahkâr kimselerle arkadaş olmaktan kaçının, çünkü kötülük kötülüğe kavuşur.
• 235. Fazîletlerin başı ilimdir.
• 236. Fazîlet sahibinin kıymetini, ancak fazîlet sahibi bilir.
• 237. Fazla yemek ve yemek üstüne yemekten kaçının. Zira fazla yiyen kimse fazla hasta olur
• 238. Fırsat karınca yürüyüşü ile gelir, yıldırım hızı ile gider.
• 239. Fırsat yaz bulutu gibi gelip geçer, elinize geçtiğinde faydalanmasını bilin.
• 240. Fikir çatışmalarından hakikat çıkar.
• 241. Fikir çatışmalarında dikkat çıkar.
• 242. Fikir sahibi her şeyden ibret alır.
• 243. Gayb sırlarından bana sorunuz, Mürsel peygamberlerin tüm ilimlerine varisim ben.
• 244. Garip, dostu olmayan kimsedir.
• 245. Gazap ve öfkeden kaçınınız. Çünkü onun başlangıcı delilik ve sonu ise pişmanlıktır.
• 246. Gece ile gündüz seni işlerler. Onları sen işle. Onlar her gün senden bir şey koparıyor, sen de onlardan bir şey koparmaya bak.
• 247. Geçimini mertce kazanmaya çalış. Nefsini alçaklıktan koru ki, fakir olsan bile şerefli kalasın.
• 248. Gençlik günlerini düşünmek, hasrettir.
• 249. Gerçek bilgin, bildiklerinin bilmedikleri yanında daha az olduğunu anlayandır.
• 250. Gerçek dost, sıkıntı zamanında imdada yetişendir.
• 251. Gerçek dostlar, çok vücutlu, tek kalpli varlıklardır.
• 252. Gerçek karşısında öfkelenmek ayıptır.
• 253. Gerçekle savaşan, elbette alt olur gider.
• 254. Gerçekleri söylemekten korkmayınız.
• 255. Gereksiz şeylerin peşinden koşan gerekli şeyleri kaçırır.
• 256. Görmediğim Allah’a ibâdet etmedim, tapmam.
• 257. Gözleri kör olan birisine doğanın ne kadar güzel olduğunu anlatamazsınız.
• 258. Güler yüz göstermek, cömertlik yerine geçer.
• 259. Güler yüz, dostluk yaratır.
• 260. Günah işlememek, tövbe etmekten daha iyidir.
• 261. Günaha alt olarak üstünlük bulan, üstünlük elde etmemiştir, şerle üst olan alt olmuştur.
• 262. Günahın en kötüsü, hafife alınan günahtır.
• 263. Güzel bir hayat sürdürmek istiyorsan kıskanma, cimri olma ve hırslı olma.
• 264. Güzel bir siyaset, iktidarı sürekli kılar.
• 265. Güzel huy, bir ganimettir.
• 266. Güzellik giyinenlerin süslüğü ile oluşmaz; bilgi ve terbiye ile güzel olunur.
• 267. Haddini bilen kimse, hakaret görmez.
• 268. Hain kişilere vefâda bulunmak, Allah’a hıyânette bulunmaktır; hainlere gadretmekse, Allah’a vefâ etmek demektir.
• 269. Hakkı bilirsen, Hakkın ehlinide bilirsin.
• 270. Halka karşı daima içinizde sevgi ve nezaket besleyin. Onlara bir canavar gibi davranmayın ve onları azarlamayın.
• 271. Halka istemediği, hoşlanmadığı şeyleri söyleyen kişi hakkında halk da, istemediği şeyleri söyler.
• 272. Halkın güvenini kazanın ve onların iyiliğini istediğinize kendilerini inandırınız.
• 273. Halkın en mutlusu, insanlarla iyi geçinen kimsedir.
• 274. Hakiki dost; sıkıntılı zamanlarda, senin gurur ve izzet-i nefsini kırmadan, sana yardım edenlerdir.
• 275. Hakkı ayakta tutmak için yardımlaşmak emanet ve dindarlıktır.
• 276. Haktan sonra delaletten başka ne vardır ki...!
• 277. Haksız kazanç ve ahlâksızlıklara düşmemeleri için memurlarınıza yeterince maaş ödeyiniz.
• 278. Haksızlık önünde eğilmeyiniz. Çünkü haksızlıkla beraber şerefinizi de kaybedersiniz.
• 279. Haksızlıklara isyan etmeyenler, onlardan gelecek her musibete katlanmalıdır.
• 280. Halk için en büyük felaket, düşünce ve bilim adamlarının düşük ahlaklı kimseler oluşudur.
• 281. Halka hürmet edenler, hürmete mazhar, halkı tahrik edenler hakarete layık olurlar. Halka saygınlık veren kişi, saygın tutulmuştur. Halkı küçümseyenlerse saygı görmemişlerdir.
• 282. Halkın güvenini kazanınız ve onların iyiliğini istediğinize kendilerini inandırınız.
• 283. Halkın önderi olmak isteyen biri önce kendisini ıslah etmeli, daha sonra başkalarını ıslah etmeye başlamalı ve söz ile diğerlerine edep öğretmeden önce güzel davranışı ile onlara edep öğretmelidir.
• 284. Hayat kötülüklerle insan arasında perdedir.
• 285. Hayatın, karşısına çıkardığı müşkül hadiselere sabır ve tahammül et. Onları, hiç kimseden bilme ve hiç kimseye karşı kalbinde bir buğz ve adâvet besleme; hiç kimseye hiddet ve şiddet gösterme. Bu suretle hareket edersen, en büyük müşkülleri bile yenersin ve sen de “İnsân-ı kâmil” mertebesine erersin.
• 286. Hayrı yapan, hayırdan da hayırlıdır; şer isteyense şerden de kötüdür.
• 287. Her hangi bir işde acele etme hataya düşersin.
• 288. Her hangi bir mücadelede son çabasını harcayan, mutlaka zafer kazanır.
• 289. Her huyun en iyisini kendin için seç.
• 290. He insan senin gibi yaradılışa sahiptir.
• 291. Herkesin değeri, onun himmeti kadardır.
• 292. Her kim, bana bir harf öğretse, ben ona kul, köle olurum.
• 293. Her kim kötüyü yasaklar, fesata kızar ve Allah’ın yasaklarının hududu çiğnendiği zaman öfkelenirse, Allah’ü Tealada o kulunun lehine öfkelenir.
• 294. Her kişinin değeri, yaptığı güzel işiyle ölçülür.
• 295. Her nereye baksam Allahı görürüm.
• 296. Her sorunu kolay yönünden ele al, hayatında rahat edersin. Çünkü sen sorunları kolaylıklarıyla ele aldıkça çözümleri de kolaylaşacaktır.
• 297. Her şey akla muhtaçtır, akıl da eğitime.
• 298. Her şey olması gereken zamanda oluşup elde edilir. Bunu bilmeyen cahil, yorgunluğuyla mahzun kalır.
• 299. Her şeye ibretle bakınız. Ve gördüklerinizden ibret alınız.
• 300. Her şeyi layık olduğu yere koyan Allah’tır.
• 301. Her şeyin bir belası vardır ve iyiliğin belası da kötü arkadaştır.
• 302. Her şeyin sonunu uzun uzun düşünen ve bir türlü karar veremeyenlerden, şecâat ve cesaret namına, hiçbir şey beklenemez.
• 303. Her şeyin en büyüğü İlim ve Bilimdir. Çünkü ilim ile Hakk’a yol bulunur, bilim ile halka tahammül edilir.
• 304. Her şeyin en iyisi, en yeni olanıdır; ama dostların en iyisi, en eskileridir.
• 305. Herkes için tatlı, acı bir son vardır.
• 306. Hırs seni kul etmesin, Allah seni hür yarattı.
• 307. Hırs ve tamah, yorgunluk ve meşakkatin anahtarıdır.
• 308. Hızlı yükselenlere imreniliyor. Oysa en hızlı yükselenler toz, duman. saman ve tüydür.
• 309. Hiç bir süs edep kadar güzel değildir.
• 310. Hiç bir şey görmedim, meğer ondan evvel ve onunla, ondan sonra gördüğüm hep Cenâb-ı Hak’tır.
• 311. Hiç bir zaman vaadinizden ve sözünüzden dönmeyiniz.
• 312. Hiç kimsenin hatasını yüzüne vurmayınız. O hatayı işleyene hatasını, başka birini misal göstererek anlatınız.
• 313. Hiçbir işte lüzumundan fazla aceleci olma. Dikkatli davranma sahibi olanlar, kendilerini bir çıkmaza girmekten muhafaza etmiş olurlar
• 314. Hikmet sahibi kişilerin sözleri doğruysa ilaçtır, yanlışsa hastalıktır.
• 315. Hizmetçiniz Allah’a itaat etmezse onu cezalandırınız, ama eğer size itaat etmezse onu bağışlayabilirsiniz.
• 316. Hoş geçinmek aklın yarısıdır.
• 317. Huzur ve barışcıllığı arkadaş edinmişe yakınlaş, arkadaşlığından mutlu olmadığın kişiden uzak ol.
• 318. İbret alınacak şeyler ne çok, ibret alanlarsa ne az.
• 319. İhtirâs; feyiz ve kemâlin en büyük düşmanıdır.
• 320. İhtiraslı kimse bütün dünyaya sahip olsa da yine fakirdir.
• 321. İhtiyarlığın, ölüm habercindir.
• 322. İki şey vardır ki sonu bulunmaz; ilim, akıl.
• 323. İki şey vardır ki yitirmeden kadri bilinmez; gençlik ve afiyet.
• 324. İki tür insan vardır. Bilen ve dinleyen.
• 325. İki yüzlü insanlardan uzaklaşınız. Zira iyi vaktinizde etrafınızda dönüp dolaşırlar. Kötü vaktinizde derhal sizden kaçarlar.
• 326. İki yüzlünün dilinde tat, kalbinde fesat gizlidir.
• 327. İktisatlı olmayla ihtiyaçların yarısı giderilebilir.
• 328. İlim bayrağımdır, nereye gitsem benimledir kalbim onun ilmiyle doludur, sanma ki boş bir sandıktır.
• 329. İlim bütün iyiliklerin anahtarıdır.
• 330. İlim hiç bir servet ile satın alınmaz. Onun içindirki, bir cahil ne dercede zengin olursa olsun, en fakir bir alim ile mukayese olunmaz.
• 331. İlim insanın güzelliğidir. Onu kazanmayı iste. Onu edin ki kahrıyla yaşayan insan bir olma.
• 332. İlim maldan hayırlıdır: İlim seni korur, malı sen korursun. Mal vermekle azalır, ilim öğretmekle artar. İlim hakimdir, mal ise mahkum. İlim sahibi cömert olur, mal sahibi cimri olur. İlim ruhun hakimidir. İlim sahibi cömert olur, mal sahibi cimri olur. İlim ruhun gıdasıdır, mal ise cesedin gıdasıdır. Mal uzun zaman sürecinde tükenir, ilim uzun zaman sürecinde tükenmez ve eksilmez. İlim kalbi aydınlatır, mal ise kalbi katılaştırır. İlim peygamberlerin mirasıdır, mal ise eşkıyaların mirasıdır.
• 333. İlim meclisi, cennet bahçesidir.
• 334. İlim isteyenine yüceliğinden akarak gelir.
• 335. İlim tükenmez bir hazine, akıl eskimek bilmez bir elbisedir.
• 336. İlim uygulamayla eşittir. Bilen uygular. İlim uygulamaları ile seslenir. Uygulama cevap verirse ne ala, vermedi mi İlim de göçer gider.
• 337. İlim ve tecrübenin asıl merkezi akıldır.
• 338. İlimden başka her şey azaldıkça değeri yükselir. İlim ise çoğaldıkça değeri yükselir.
• 339. İlmin ayıbı, verimsiz oluşudur.
• 340. İlmin bereketi güzel ameldir.
• 341. İlmin verâseti olmaz, ölülerinizin kemikleriyle övünemezsiniz.
• 342. İlmini saklayan cahil gibidir.
• 343. İnat, kötülüklerin kaynağıdır.
• 344. İnatçılık insanın aklına zararlıdır.
• 345. İnatçılık, savaş ve düşmanlığa yol açar.
• 346. İnatıçılığın insanın dünya ve ahiretine zararı her şeyden çoktur.
• 347. İnanan insanın yüzünde güleçlik vardır, kalbindeyse hüzün. Gönlü her şeyden geniştir, nefsi her şeyden alçak. Yücelikten nefret eder, şöhrete düşmandır, gamı gussası uzundur, düşünmesi derin, susması fazladır. Vakti yoktur, çok şükreder, çok sabreder, düşünceye dalmıştır. İhtiyacı olanları görünce, kendi ihtiyacını hatırlamaz bile. Hûyu güzeldir, geçinmesi hoş ve yumuşak. Şeref ve din bakımından serttir, hûy bakımından alçak.
• 348. İnsaf, ihtilafı giderir ve arkadaşlığa yol açar.
• 349. İnsanı vaktinden önce yıpratan bir şey varsa o da tembelliktir.
• 350. İnsan belayı dilden bulur.
• 351. İnsan cahil olduğu şeyin düşmanıdır.
• 352. İnsan dün bir tohumdu, yarın toprak olacak.
• 353. İnsana bin dost az, bir düşman çoktur.
• 354. İnsanda dil olmazsa, insan söz söylemezse, surete bürünmüş bir varlıktan, yahut başıboş bırakılmış otlayan bir hayvandan başka ne olabilir ki?
• 355. İnsandaki edep, onun altınından daha iyidir.
• 356. İnsanın en şiddetli düşmanı gazabıyla şehvetidir.
• 357. İnsanın değeri, önem verdiği şeye göredir.
• 358. İnsanın dilekleri kendisine yakındır. Her şey den çok insana yakın olansa ölümdür.
• 359. İnsanın kendisine iyilik edeni övmesi, iyiliği arttırır.
• 360. İnsanın kendisi salih ve iyi olursa, Allah onun salih olması vasıtasıyla çocuklarını ve torunlarını da salih eder.
• 361. İnsanın kişiliğini sözü teyid eder.
• 362. İnsanın kurtuluşu doğruluktadır.
• 363. İnsanın tevazu sahibi olması, kendisine ikram getirir.
• 364. İnsanın utanması, örtüsüdür.
• 365. İnsanın yaşlanıp Rabbini bildikten sonra ölmesi, küçükken ölüp hesapsız Cennet’e girmesinden daha hayırlıdır.
• 366. İnsanın vücudunda yerleşmiş olan sırlar, gün geçtikçe açığa çıkar.
• 367. İnsanlar yaşarken uyur, ölürken uyanırlar.
• 368. İnsanlar; akıl, ilim, huy, yoksulluk ve zenginlik yönünden farklı oldukları sürece, birbirleriyle güzel geçinirler. Eğer mezkur sıfatlarda eşit olsalardı, (yükümlülük üstlenmekten kaçarak) helak olurlardı.
• 369. İnsanlar arasında Allah’ı en iyi bilen, O’nu çok seven, tam itaat edendir.
• 370. İnsanlara faydası olmayanı ölüler arasında say, git.
• 371. İnsanları alçaltan ve nihayet mahveden 3 şeydir: Birincisi, hasislik. İkincisi, servet düşkünlüğü, üçüncüsü bencillik ve kibirliktir.
• 372. İnsanların değerlerini ölçmek için değerli olmak gerek.
• 373. İnsanların en acizi insanlardan kardeş edinemeyenidir. Bundan daha acizi de kardeş edindikten sonra onu yitirendir.
• 374. İnsanların en alçağı haksız yere başkalarına hakaret edendir.
• 375. İnsanların en güçsüzü dost bulmada güçlük çekendir, ondan daha güçsüzü ise, dostlarını yitirip yapayalnız kalandır.
• 376. İnsanların en fazla bağışlaması gerekeni, ceza vermeye en fazla gücü yetenidir.
• 377. İnsanların güzel edebe, altın ve gümüşten daha çok ihtiyaçları vardır.
• 378. İnsanların kalbi vahşi ve başıboştur; kim onlarla ilgilenirse onlara doğru cezbolur
• 379. İnsanların kıymeti, yaptıkları iyilikler ile ölçülür
• 380. İnsanların solukları ecellerine doğru attıkları adımlardır.
• 381. İnsanların vefat eden akraba ya da dostları için feryatlarla ağlamalarına şaşırıyorum.
• 382. İnsanlarla öyle geçinin ki, öldüğünüzde size ağlasınlar, sağ kalırsanız sevgiyle çağrışsınlar sizin için.
• 383. İnsanlarla öyle geçinin ki öldünüz mü ağlasınlar size; sağ kaldınız mı sevgiyle çağırsınlar sizi.
• 384. İslam TESLİM’dir. Teslim ise yakındır, yakın tasdiktir. Tasdik ikrar, ikrar eda, eda da ameldir.
• 385. İsraf ve taşkınlık eden kimsenin üç belirtisi vardır: Sahip olmadığı bir şeyi ister, parasına sahip olmadığı bir şeyi satın alır, parasına sahip olmadığı bir elbiseyi giyer.
• 386. İşlerin en zoru alışkanlığı terketmektir.
• 387. İyi niyetlilik, gönle ferahlık, bedene esenliktir.
• 388. İyi ve kötü insana aynı değeri vermek doğru değildir, bu suretle birincisini iyilikten soğutur, ikincisini kötülük yolunda cesaretlendirirsin.
• 389. İyiliği emret ki, iyi ehlinden (iyilerden) olasın.
• 390. İyilik yapandan şüphelenmek, haksızlıkların en çirkini ve günahların en büyüğüdür.
• 391. İyilik ediniz, onun mukabilinde fenalık göreceğinizi, katiyyen aklınıza getirmeyin.
• 392. İyilikle, hür adamı köle yaparsın.
• 393. Kadına aşırı düşkünlük, ahmakların işidir.
• 394. Kadının hayırlısı, sevgi dolu, doğurgan olanıdır.
• 395. Kalb, kör olduktan sonra gözlerin görmesinde hiç bir fayda yoktur.
• 396. Kalb temiz olursa, dilden güzel sözler çıkar.
• 397. Kalbler, kablara benzer. Hayırlı olan, hayırla dolu olanıdır.
• 398. Kan dökmekten kaçının, İslâm’ın hükümlerine göre cezalandırılması gerekmeyen kimseleri öldürmeyiniz.
• 399. Kardeşi için kuyu kazan, o kuyuya akibet kendisi düşer.
• 400. Kendi aybına bakan kimse ve onu ıslaha çalışan kişi, halkın ayıbına bakmaz.
• 401. Kendi çocuğunu edeplendirdiğin şeyle yetimi de edeplendir ve çocuğunun eğitimi için yararlandığın yerden yetim için de yararlan.
• 402. Kendi görüşüyle yetinen, canını tehlikeye atmıştır
• 403. Kendi kadrini bilen helak olmaz.
• 404. Kendin için istediğini başkaları için de iste, kendin için istemediğin bir şeyi başkası için de isteme.
• 405. Kendine reva görmediği şeyi başkasına reva gören insan Kamil olamaz.
• 406. Kendisine edep yüklenen kimsenin kötülükleri azalır.
• 407. Kendini bilen Allah’ını da bilir.
• 408. Kendini cömertliğe alıştır ve her ahlakın en iyisini seç; çünkü iyilik alışkanlık haline gelir.
• 409. Kendini güçlükler karşısında sabretmeye alıştır, çünkü haksızlık karşısında Hak için sabretmek en iyi ahlâktır.
• 410. Kendini tanımayan kimse kurtuluş yolundan uzaklaşarak cehalet ve sapıklık yoluna giriverir.
• 411. Kendisini beğenen ve kendisinden razı olan bir kimsenin kusur ve zaaf noktaları aşikar olu
• 412. Kendisini beğenen ve kendisinden razı olan kimse bir çok üzüntü ve acı çeker.”r.
• 413. Kendisini tanıyan kişi, Allah’ını da tanır.
• 414. Kendini bilmeyen başkasını nasıl bilir?
• 415. Kınama ve azarlamada aşırı gitmek inata neden olur.
• 416. Kıskanç insan hiçbir zaman rahatlık ve huzur yüzü görmez.
• 417.Kıskanç kimse daima hasta olur.
• 418. Kıskançlık hasta eder.
• 419. Kıskançlık hastalıkların en kötüsüdür.
• 420. Kıskançlık, ateşin odunu yediği gibi oda iyilikleri yer.
• 421. Kıskançlık insanın dünyasını karartır.
• 422. Kıskançlık, insanın kalbi ve sinirleri üzerinde kötü etkiler bırakır ve insanı hasta eder.
• 423. Kıskançlık, ruhun hapsidir.
• 424. Kıskançlık, vücudu kemirir.
• 425. Kim bir işte halka öncü olursa, başkasını terbiyeye kalkmadan kendisini terbiye etmeli. Bu terbiye de diliyle öğüt vermeden önce, hûyuyla öğüt vermek suretiyle olmalı. Nefsine muallim olup kendini terbiye eden kişi, insanlara muallimlik edip onları terbiye edenden daha fazla ululanmaya değer.
• 426. Kim; halkın ayıplarını görür, onları kınar, fakat kendisi de o işleri yaparsa, ahmağın ta kendisidir.
• 427. Kim ki cimrilikten uzaktır, dostluğumu kazanır. Cimrilik ederse beni karşısına alır, yergimi kazanır.
• 428. Kimin söylediğine değil, ne söylediğine bak.
• 429. Kimsenin yanlışını yüzüne vurmayınız. Başka birisini göstererek ‘gelinim sen anla’ gibisinden uyarınız.
• 430. Kişi bilmediğinin düşmanıdır. Kişi dili altında saklıdır? Konuşturunuz kıymetinden neler kaybettiğini anlarsınız.
• 431. Kişinin karşılaşacağı bütün sorunların kolay olması beklenemez, bazılarının kolay olmasının yanında bazıları zor olacaktır.
• 432. Kişinin yapısını oluşturan öz iyi değilse, o kişinin ağzından iyi sözler çıkmaz.
• 433. Kitaplar bilginlerin bahçeleridir.
• 434. Kitaplar, bilgi sahiplerinin bahçeleridir.
• 435. Konuşun da tanışın, çünkü insan dilinin altında gizlidir.
• 436. Korku, afetlerden biridir.
• 437. Korkulan her şey zarar vermez.
• 438. Kötü alışkanlıkları terketmek en büyük ibadetlerdendir
• 439. Kötü evlat, insanın en büyük musibetlerdendir
• 440. Kötü evlat, ailenin şerefini yıkar ve geçmişine leke sürer.
• 441. Kötü evlat anne ve babanın şerafetini yok eder ve geriye kalanları rezil eder.
• 442. Kötü huylarını terk et. Halkın hürmetlerine mazhar olursun.
• 443. Kötü insanlarla oturup kalkmak, iyi insanlar hakkında su-i zan doğurur.
• 444. Kötü yaratılışlının liderliği olmaz.
• 445. Kötü zanlı olup, dostlarını elinden çıkarma.
• 446. Kötülükten çekinmek, iyi bir iş yapmaktan yeğdir.
• 447. Kul ümidi yalnız Rabbine bağlamalı ve yalnız günahları kendini korkutmalıdır.
• 448. Kullar, bilmedikleri şeylerde duraksasalardı ne kâfir olurlardı, ne de sapıklığa düşerlerdi.
• 449. Kutsal görevinizin yoksul, sakat ve yetimlere bakmak olduğunu hiç aklınızdan çıkarmayın. Memurlarınız onları incitmesin, onlara kötü davranmasın. Onlara yardım edin, koruyun ve yardımınıza ihtiyaç duydukları her zaman huzurunuza çıkmalarına engel olmayınız.
• 450. Küçük bir insandan gelen büyük bir fikri küçümseme.
• 451. Küçüklükte soru soran kimse, büyüdüğünde cevap veren biri olur.
• 452. Layık olmayan kimselere yüz suyu dökme; kendini beyhude yere rezil edersin.
• 453. Lisanını küfre alıştırma. Tatlı dilli ol. Yoksa önüne gelene havlayan köpeklere dönersin. Halkı zorla kendine nefret ettirirsin.
• 454. Mal çokluğu kalpleri bozar, günahları doğurur.
• 455. Mal, isteklerin temelidir.
• 456. Mal mülk toplayıp biriktirme, kime topladığın bilinmez.
• 457. Mal- mülk yığmakla uğraşanlar yaşarken ölmüşlerdir. Allah’a teslim olmuş alimler ise insanlık var olduğu sürece yaşamaya devam ederler. Vücutları toprak olup gitmiştir, ama iz ve etkileri yüreklerde yaşar.
• 458. Mal, mülk insanın gözünü doyurmaz, kalp zenginliğine çalış.
• 459. Malından vermeyeni zenginlerden sayma.
• 460. Marifetlerin en üstünü insanın kendisini tanımasıdır ve en büyük cahillik ise insanın kendini tanımamasıdır.
• 461. Mazideki esefli ve üzüntülü olaylarla kalbini doldurma, gelecekte uğraşmaya zaman bulamazsın.
• 462. Mazluma yardımcı ol, zalime düşman kesil.
• 463. Mazlumu, zalimin elinden kurtaracağım.
• 464. Mazlumun öç alma günü, zalimin zulmettiği günden daha korkunçtur.
• 465. Memurlarınızı seçerken zalim yöneticilere hizmet etmemiş ve devletin suçlarından ve zulümlerinden sorumlu olmamış bulunmalarına dikkat ediniz.
• 466. Memurlarınızın hareketlerini kontrol edin ve bunun için güvendiğiniz samimi kişileri kullanınız. Mektuplar ve müracaatlara bizzat kendiniz cevap veriniz.
• 467. Merhamet ve ibâdetlerin en hayırlısı, gizli sadaka vermek ve inzivâ köşesinde ibâdet etmektir.
• 468. Midenizi fazla hayvan mezarlığı yapmayınız.
• 469. Milletlerin ölçü ve terazisi adalettir.
• 470. Misafirine gücün yettiğince ikramda bulun, öyle ki ona saygıda seni mirasçı kabul etsinler.
• 471. Mutlu ile arkadaş olan, mutlu olur.
• 472. Mükemmel insan eksiklerini ve kusurlarını bilendir. En kötüsü ise insanların doyumsuz isteklerinin ve hırsının peşine düşendir.
• 473. Mümin, kardeşi açken doyasıya yemez.
• 474. Mü’min, insanların ezâsına tahammül eden, fakat hiç kimsenin ondan incinmediği kişidir.
• 475. Mü’min, kardeşlerine karşı ululanmaya, ona güler yüz göstermemeye başladı mı ondan ayrıldı demektir.
• 476. Müslüman olsun olmasın herkese aynı davranın. Müslümanlar kardeşleriniz, müslüman olmayanlar ise sizin gibi bir insandır.
• 477. Namus, güzelliğin sadakasıdır.
• 478. Ne kadar tenha bir yerde olursa olsun bir fenalık yaparken, seni hiç kimsenin görmediğine hükmetme. Seni, mutlaka bir gören vardır. O da Allah’tır.
• 479. Ne yüksek mevki ile sevin, nede düşkün olduğuna üzül.
• 480. Nefsine hâkim olman, en üstün güç, kudrettir. Ona buyruk yürütmen en hayırlı emârettir.
• 481. Nesebinle değil edebinle öğün.
• 482. Nerede bir bilgin görürsen, hemen buyruğunu kabul edip hizmetine gir.
• 483. Nice bilgin vardır ki, bilgisi olduğu halde ona fayda vermez de bilgisizliği öldürür giderir onu.
• 484. Nice kan vardır ki, onu dil döker.
• 485. Nice zengin vardır ki, yoksuldan da yoksuldur; nice büyük kişi vardır ki, her aşağılık kişiden de aşağıdır, nice yoksul vardır ki, bütün zenginlerden daha zengindir.
• 486. Oyun, hayranı biri saadete eremez.
• 487. Oysa ölüm cebimizde bize hep eşlik etmektedir, neden cahiller de feryadla karşılanır, ölüm neden böyle şaşkınlık yaratıyor.
• 488. Öfke delilikten bir bölümdür. Çünkü, sahibi nadim olur, nadim olmuyorsa deliliği adamakıllı pekişmiş demektir.
• 489. Öfke gücünü izleyecek olursan seni helak eder.
• 490. Öfke korkunç bir ateştir. Onu bastıran ateşi söndürür, yapamayan içinde yanıp gider.
• 491. Öfke kötü bir arkadaştır. Kusur ve çirkinlikleri açığa çıkarır, insanı kötülüğe yakınlaştırıp iyilikten uzaklaştırır.
• 492. Öfke ve kızgınlıktan koru kendini. Çünkü başlangıcı delilik, sonu pişmanlıktır.
• 493. Öfkeden kaçın, sakın öfke sana galip olup alışkanlık haline gelmesin.
• 494. Öl ama alçalma, azı yeter bul ama yüzsuyu dökme.
• 495. Öldükten sonra yaşamak isterseniz kalıcı bir eser bırakınız.
• 496. Öldükten sonra da yaşamak isterseniz, ölmez bir eser bırakınız.
• 497. Ölüm ahiretin kapısıdır.
• 498. Ölümü unutmak, kalbi paslatır.
• 499. Ölümü unutmayan, güzel şeylere tutkun olur.
• 500. Ölümün belirtisi doğmaktır.
• 501. Önder önce kendini eğitmeli, sonra diğerlerini. Önce kendi edebiyle örnek olmalı, sonra öğüt ve nasihatla.
• 502. Öğren, Cahil kalma. Ali yalın ayaklıların en hayırlısıdır.
• 503. Övünmeye değer şeyler güçlü akıl, utanma, nefsinden sakınma ve eğitimdir.
• 504. Öyle bir devir ki hiçbir arkadaşın senden hoşnut değil. Ve öyle bir devir ki hiçbir dostun sana dürüst ve gerçek dost değil.
• 505. Öyle bir kimseyi dost tut ki, aranızda kardeşlik husule gelsin. Ve senin bulunmadığın yerlerde, seni müdahele etmek için düşmanlarınla penceleşsin.
• 506. Parçalayıcı ve yiyici yırtıcı hayvan, zalim ve zorba bir validen iyidir.
• 507.Perde kaldırılırsa yakinim (bilincim) artmaz benim.
• 508. Renkten renge giriş, inançtan inanca geçiş, ahmaklığın alametlerindendir.
• 509. Rezil kişilerin başa geçmesi, insanlara afettir.
• 510. Sabır acılığının meyvesi zaferdir.
• 511. Sabır en güzel huy, ilim de en şerefli süs eşyasıdır.
• 512. Sabır iki türlüdür. İstemediğin, hoşlanmadığın şeye sabretmek; Sevdiğin, istediğin şeye sabretmek.
• 513. Sakın aile ve akrabalarının bedbahtlardan olmasına sebep olan birisi olmayasın.
• 514. Sakın başkasının kölesi olma; çünkü Allah seni hür yaratmıştır.
• 515. Sakın cahil kimselerle şaka etme. Onların halleri ve dilleri akrebin kuyruğu gibidir; derhal senin kalbini zehirleyebilir.
• 516. Sakın insanların eşit olduğu şeyi tekelleştirmeye kalkma.
• 517. Saltanat ve tahakküm hırsına kapılanlar, debdebe ve saltanat içinde yaşamış olsalar bile, daima lanetle anılırlar.
• 518. Sana cefa edeni utandırman için hoşça geçinmeye çalış.
• 519. Sana niçin yaptığını sorduklarında utanacağın ve yalanlamağa kalkacağın işleri yapmaktan çekin.
• 520. Sana karşılık iyilik yapanlara, teşekkür etmesini bilenlere de iyilik et.
• 521. Sana öğüt veren, sana geniş kredi açmış tüccara benzer.
• 522. Sefih olanlar lisanla dostluk gösterirler. Fakat kalbleri fesatla doludur.
• 523. Sen ey insan. Ayan beyan bir kitapsın, harfleriyle yüreğin okunur.
• 524. Sen öyle bir kitap ilmisin ki, harflerin, esrarı çözer.
• 525. Seni yalnız iyi günlerinde arayan, düşkün günlerinde senden kaçacaktır.
• 526. Seni, sende bulunmayan özellikler ve değerler icat ederek koltuklayan, bir gün gelir yapmadığın suçları da üstüne yığarak seni çekiştirmeye, çeliştirmeye kalkar.
• 527. Senin hakkında iyi zanda bulunanın zannını gerçekleştir.
• 528. Seviyesiz insanların bana cahilce sözlerine karşılık vermekten tiksinti duyarım.
• 529. Sırrı erdemli olandan başkasına verme. Yanlız o erdemli insanlarda sır olarak kalabilir.
• 530. Sırlarını ona buna açıyorsan, başına gelecek zilletlere razı ol.
• 531. Sızlanmak, sabırdan zordur.
• 532. Siyaseti başaramayan başkan olamaz.
• 533. Siyasetlerin (yönetimlerin) en zoru alışkanlıkları değiştirmektir.
• 534. Sizin en kötünüz insanları çekiştirerek dostlar arasında ayrılık düşüren ve temiz insanlara kusur bulan kimsedir.
• 535. Sizin için korktuğum şeylerin en başında, nefsinin isteğine uymak ve uzun emelli olmak gelir. Birincisi hak yoldan alıkoyar; ikincisi ise ahireti unutturur.
• 536. Sizin hayırlınız, günahına gerçekten çok tövbe edenlerdir.
• 537. Sizin için korktuğum şeylerin en başında, nefsinin isteğine uymak ve uzun emelli olmak gelir. Birincisi Hak yoldan alıkoyar; ikincisi ise ahireti unutturur.
• 538. Sizler mallarınızla halkı kuşatamazsınız (onların gönüllerini hoş edemezsiniz); öyleyse açık yüzlülük ve güzel davranışınızla onları kuşatınız; çünkü ben Allah Resulünün şöyle buyurduğunu duydum: “sizler, mallarınızla halkın gönüllerini hoş edemezsiniz; o halde ahlakınızla onların gönüllerini hoş edin”
• 539. Sorun benden beni yitirmeden, bana gök yollarını sorunuz, onları yeryüzü yollarından daha iyi tanırım.
• 540. Sorun bana beni yitirmeden; Çünkü andolsun Allah’a, Kur’ân’da hiçbir âyet yoktur ki niçin ve kimin hakkında indi, nerde indi, düzlükte mi, dağlıkta mı, hepsini de en iyi bilenim ben. Gerçekten de Rabbim bana, anlayan bir akıl, söyleyen bir dil ihsân etmiştir.
• 541. Soruya verilen cevap çoğalınca doğru gizli kalır.
• 542. Soyluluk; babaların, anaların mensup oldukları soyla boyla değil, övülecek üstünlükle kazanılır.
• 543. Söylemediğin sözün hakimi, söylediğin sözün mahkumusun.
• 544. Söyleyene bakma, söylenene bak.
• 545. Söz ilaçtır, azı yaşatır, çoğu öldürür.
• 546. Söz; ok ve mızraktan daha tesirlidir.
• 547. Söz benim ağzımdayken söz benim esirim, söz ağzımdan çıkdıktan sonra ben sözümün esiri olurum.
• 548. Söz dilinin susutuğu ve amel dilinin söylediği nasihat hiçbir kulak tarafından kovulmaz ve onun faydası ile hiçbir fayda bir olmaz.
• 549. Söz sizin ağzınızda olduğu sürece, söz sizin esiriniz, söz ağzınızdan çıktıktan sonra siz sözünüzün esiri olursunuz.
• 550. Sözün gümüş olsa da, ey nefs sükut (suskunluk) altındır.
• 551. Sözün güzelliği, kısalığındadır.
• 552. Sözünde duramayacağın bir yerde söz verme ve kefaletine vefâ edemeyeceğin yerde kefil olma.
• 553. Susmak, ağırbaşlılığı arttırır.
• 554. Susmak, sana ağırbaşlı bir elbise giydirir ve sonunda özür dileme zorundan korur.
• 555. Sükût, yalan söylemekten ve başkalarını çekiştirmekten herhâlde evlâdır.
• 556. Şahsınıza fenalık eden bir düşmanı affediniz. Lâkin vatanınıza ve milletinize fenalık eden bir kimseyi, asla affetmeyiniz.
• 557. Şehvet bir kapıdan girer, akıl öbür kapıdan çıkar.
• 558. Şer’den çekinen kişi, hayır yapana benzer; suçtan sakınan kişi, iyilikte bulunana döner.
• 559. Şeref ve namus, en büyük hazinedir. Onlara mâlik olanlar, hayatlarını dâimâ memnun ve mesut geçirirler.
• 560. Şeref ve soyluluk, yüksek özellik ve niteliklerden gelir, ataların çürümüş kemiklerinden değil. 
• 561. Şerefine düşkün olan kötü cevap almaktan kendini sakınır. İnsanların davranışlarını düşünerek ve gözeterek onlarla uyum içinde yaşayan kendi kişiliğinide korur.
• 562. Şerefli ve önemli bir mevkiiniz olması için bilime sarılınız.
• 563. Şiddetli istek mutluluğun en büyük düşmanıdır.
• 564. Şu (Kur’ân), Allah’ın suskun kitabıdır; ben ise Allah’ın konuşan kitabıyım.
• 565. Şükür nimetlerin süsüdür.
• 566. Takva, Allah’ın yap dediğini yapmak, yapma dediğinden kaçmaktır.
• 567. Tamah mihneti davet eder.
• 568. Taraf tutmayın, bazı insanları kayırmayın. Bu tür davranışlar sizi zulme ve despotluğa çeker.
• 569. Tarımla uğraşanlar devletin servet kaynağıdır ve bir servet gibi korunmalıdır.
• 570. Tecrübe fayda ile beraber gelen ilimdir.
• 571. Terbiyesizlikle kendisini düşüreni, soydan gelme asalet yükseltemez.
• 572. Tevâzu gösteriniz ki, halkın hürmet ve tekrimini (saygısını) kazanasınız.
• 573. Tövbe etmek elindeyken, ümidini kesene şaşarım.
• 574. Uygunsuz yerlere giren, kendini töhmete kaptırır.
• 575. Utancın üstünü, insanın kendinden utanmasıdır.
• 576. Üç sınıf Allah sevgisinden uzak tutulmuştur: Zalimler, onlara yardakçılık edenler ve zulmü hoş karşılayanlar.
• 577. Üç şey hayatı tatsızlaştırır: kin, kıskançlık ve kötü huyluluk.
• 578. Üç şey insana hayatı zindan eder: Ağırlaşan aile yükü, borçların baskısı ve bir hastalığın sürüp gitmesi.
• 579. Üç şeyi kendinizde tutup saklayın: Cesaretiniz, bilginiz ve malınız. Bazı insanlar sahip olduğunuz bu 3 şeye düşmandır ve o insanları ancak bu 3 şeyi kaybetmeniz sevindirir ve razı eder.
• 580. Üstünlük taslamak, ayıpların en kötüsüdür.
• 581. Varlıklı kişiden ellerinin içinde senin için ne skladığını bilmedikçe uzak dur.
• 582. Verilen söz, zamanında yerine getirilmesi gereken bir borçtur.
• 583. Ya siz bizi yok edersiniz ya da, biz sizi yok ederiz. Ya da barışı daha uygun görürsünüz.
• 584. Yakınlarına yardımı bırakan, düşmanlarına yardım etmiş olur.
• 585. Yalan hıyanettir, doğruluk emanettir.
• 586. Yalan söylemenin sonu, kınanmaktır.
• 587. Yalan ve iki yüzlülük en kötü ahlaktır. Yalancıların başlıca sıfatları şunlardır: evvela sana diller döker, birçok şeyler vaad eder. Sonra senden vazgeçer. Daha sonrada arkadan senin aleyhine bir çok şey söyler.
• 588. Yalancılardan daima uzak bulununuz. Çünkü onlarla içli dışlı olur ve onlarla dolaşıp kalkarsanız, sizde yalancı olursunuz.
• 589. Yalancıların başlıca sıfatları şunlardır. Evvela sana diller döker, birçok şeyler vaad eder. Sonra senden vazgeçer. Daha sonrada arkadan senin aleyhine bir çok şey söyler.
• 590. Yalandan daha kötü bir kabahat yoktur.
• 591. Yalanlanacağından korktuğun bir şeyi anlatma.
• 592. Yanlışını gününde görüp nefsine sitem edersen yanlışın faydaya dönüşür. Dünde kalan yaşam geçmişle yok olur gider.
• 593. Yaptığın iyilikleri ve sana anlatılanları gizle.
• 594. Yâ Rabbî! Ben sana cennet için değil, cehennem korkusu için de ibâdet etmiyorum. Belki seni tapınmağa lâyık olarak tanıdığım için ibâdetimi yapıyorum.
• 595. Yaşamın tecrübeleri doğru karar verebilmeyi öğretti, öyleki artık beni bitirmeye –yok etmeye gelen şeyleri ben bitirip– yok ettim.
• 596. Yeni ilmi şeyleri öğrenmekle, kalbinizin yorgunluğunu ve rahatsızlığını giderin, çünkü kalpleriniz de vücudunuz gibi yorulur.
• 597. Yeni mal, mülk edinmeden önce yığdıklarınızı kullanınız.
• 598. Yerilen aşağılık kişiler saygınlık döşeklerine oturacak olursa biz ayağa kalkarız.
• 599. Yoksullar bazen çok müşkil durumlarda kalırlar. Söyledikleri sözler ne kadar doğru olursa olsun, onları dinleyenler sözlerine kulak asmazlar.
• 600. Yoksula yardımı dilenmeden yap. Sen onu el açmak zorunda bırakırsan, verdiğin sadaka ile, onun sadakadan daha değerli olan haysiyetini satmaktan kurtarırsın.
• 601. Yoksullarla otur, şükrünü artırırsın.
• 602. Yoksulluğunu gizle, yoksa itibarın sıfıra iner.
• 603. Yol cümleden Ulu’dur.
• 604. Yola düşmeden arkadaşı, eve girmeden de komşuyu sor.
• 605. Yüzünüze karşı yapılan şişirme övgüleri dinlemekten kendinizi koruyunuz. Çünkü onlar, kalpleri kirletip ortalığa pis bir koku yayarlar.
• 606. Yumuşak ahlak, soyluluk ve büyüklüktendir. Yumuşak huyluluğun bitmez tükenmez kaynağı ol. Kimseye asla eziyet etme, yaptığın şeyin sonuçlarını görür ve duyarsın.
• 607. Yumuşak konuş, sevilirsin.Yüce kişinin aç kalınca, aşağılık kişinin karnı doyunca saldırısından korkun.
• 608. Yükseklik taslamak alçaltır, alçak gönüllülük yükseltir.
• 609. Zalime gelip çatan adalet günü, mazlumun uğradığı cevir ve cefa mihnetinden çetindir.Şiddet son dereceyi buldu mu ferahlık gelir çatar. Bela halkaları tam daraldı mı genişlik yüz gösterir.
• 610. Zalimin düşmanı Allahtır. Zalimin ikbali de geçicidir.
• 611. Zaman bana karşı maske takındı, beni tanımazlıktan -görmemezlikten geldi, bilmedi ki ben güne saygılıyım ve talihsizliklerin en korkulusunu bile kolay şeymiş gibi karşılarım.
• 612. Zaman ibret aynasıdır.
• 613. Zaman kendine uymazsa, kendini zamana uyduranlar. en akıllı kimselerdir.
• 614. Zaman sana uymaz, sen zamana uyacaksın.
• 615. Zaman uzasa, sonu gecikse bile sabreden mutlaka zafere ulaşır.
• 616. Zamanı değilse çok konuşma, söze başvurma, suskunlukla süsle aklını.
• 617. Zamanının bir kısmı maziye karıştı. Geride kalan günlerinin sayısı da belli değil, fırsat varken çalış.
• 618. Zamanın icaplarına uymayanlar, sürüden ayrılmış koyunlar gibi geri kalırlar.
• 619. Zayıfları ziyaret etmek alçak gönüllüğünündendir.
• 620. Zenginlik gurbette bir vatan, Fakirlik vatanda bir gurbet gibidir.
• 621. Zenginliği görüntülemek, şükürden sayılır.
• 622. Zenginliğin en yücesi dilekleri terk etmektir.
• 623. Zulme ve kötülüğe karşı çıkmayan daha belasına uğrar.

Hz. ALİ’DEN ALINTILAR⁽²⁹⁾

• 1. Allah bize Peygamberi zafere ulaştırma şansını ve onurunu verdi. Bizimle İslamiyetin sancaklarını yükseltti.
• 2. Allah bizimle kitabını ve Peygamberini kudsadı. Zafer ve saygınlığa ermede bizi uygun gördü.
• 3. Allah’a yemin olsun ki, inen bütün ayetlerin ne hakkında, nerede ve kimin hakkında nazil olduğunu biliyorum. Allah bana düşünen, sorgulayan bir kalp ve açık bir dil vermiştir.
• 4. Allah’a ant olsun ki, Hayber kapısını cismanikuvvetle değil, Rabbani kuvvetle söktüm. (Hz. Ali’ye Hayber kalesini nasıl kopardın, diye sorduklarında verdiği cevaptan).
• 5. Allah’ın Resulü bana her birisinden bin kapı açılan tam bin ilim kapısı öğretti.
• 6. Allah Elçisi Muhammed, bir Pazartesi günü peygamber olduğunu açıkladı. Aynı günün ertesi Salı günü ben İslam Dini’ne girdim, onun Peygamberliğine inandım.
• 7. Allahu Teala hiçbir peygamber göndermemiş ki ben onun borcunu ve vaadettiğini yerine getirmiş olmayayım...”
• 8. Allah’ın elçisi bana hitaben buyurdu ki: Allah’tan sonra Kuran mevcut olan her şeyden daha faziletli değil mi?. Beni Hakk ile Peygamber gönderene yemin olsun ki, toplanması gerektiği gibi, Kuran’ı sen bir araya getirmesen, hiç kimse getiremiyecektir.
• 9. Allah’ın kitabından bana sorun; hiç şüphesiz ben her âyetin gece mi yoksa gündüz mü, sahrada mı yoksa dağda mı indiğini biliyorum.
• 10. Bana istediğinizi sorunuz, Allah’a and olsun ki kıyamete kadar olacak her neyi sorarsanız cevaplarım. Bana Allah’ın kitabını sorunuz, Allah’a and olsun ki bütün ayetlerin tek-tek, gece mi veya gündüz mü, çölde mi ya da dağda mı nazil olduğunu bilirim.
• 11. Bana soru sormak isteyen bir Yahudi’ye hitaben şöyle buyurdum: İstediğiniz şeyden sorabilirsiniz. Hiç şüphesiz Peygamber, bana ilimden bin kapı öğretmiştir ve her kapıdan benim için bin kapı ayrılmıştır. O halde sorun onlardan.
• 12. Bana düşmanlık etmesi için şu kılıçla müminin burnunu kesecek olsam, yine de düşman olmaz bana; beni sevmesi için bütün dünyayı kendisine bağışlasam da münafık kimse dost olmaz bana.
• 13. Ben, Peygambere bir şey sorunca beni bilgilendiriyordu. Ben sessiz kalınca da O konuşmaya başlıyordu.
• 14. Ben sizin imâmınız ve halîfeniz olduğuma göre, fukaranın perişanlığına ortak olmuş olmalıyım. Öyle yemek yiyeyim, öyle elbise giyeyim ki en fakir kimse beni görünce kendi fukaralığına sabretsin. Ben biliyorum, benim gibi kimse yapamaz. Fakat imâmlıkta memurum, siz de benim gittiğim yoldan gidiniz.
• 15. Ben mü’minlerin emîriyim; onların en yoksulunun geçindiği gibi geçinmek zorundayım.
• 16. Beni yarınlarda görecek, yarınlarıma da şahit olacaksınız; bilmediğiniz özelliklerim o zaman aşikar olacak size. Ben aranızdan ayrılınca yerimi başkası aldığında tanıyacaksınız beni asıl.
• 17. Bil ki tüm Semavi kitapların esrarı Kur’an’da toplanmıştır, Kur’an’ın tüm esrarı Fatiha’dadır,
• 18. Bir kimsenin, benden bir şey isteyeceğini hissettiğim anda, o izhâr etmeden ben elimi ona uzatırdım.
• 19. Bilirsin ki savaş ateşleri yükseldiğinde akıllı ve tecrübeli bir aslan kesilirim.
• 20. Biz uyumlu yolda yürüdük. Ne eksik iş yaptık, ne de aşırılıkta yarar sağlamaya çalıştık.
• 21. Bizim emrimizgüçtür, güçleştirilmiştir, çetindir çetinleştirilmiştir, gizlidir, perde altına alınmıştır, ona Allah’a yakın bir melek, veyahut gönderilmiş bir peygamber veyahutAllahın kalbini imanla sınadığıbir mümindenbaşkası tahammül edemez .
• 22. Canıma andolsun ki benhakka muhalefet edenve yolunu sapmış kimselerekarşı tavizkar ve gevşek davranmayacağım
• 23. Çocuğun kalbi bitkisi olmayan bir araziye benzer, ona ne verilirse kabul eder. Bundan dolayı ben, kalbin katılaşmadan ve başka şeylerle meşgul olmadan seni terbiye etmeye başladım. (Hz. Ali bu sözü oğlu Hz. Hasan için söylemiştir)
• 24. Hz. Peygamber’den duyduğum hiçbir şeyi unutmadım.
• 25. Ey insanlar, sorun bana beni kaybetmeden; hiç şüphesiz ben göğün yolları hakkında, yerin yollarından daha çok bilgi sahibiyim .
• 26. Enâ künte meal enbiyâi bâtinen ve ma’ Resulullâh zâhiran” Türkçe Meali: “Ben peygamberlerle gizli, Resulullah ile açık olarak beraberdim.
• 27. İstesemsırf Fatiha suresinin tefsiriyle yetmiş beygiri yüklerim.
• 28. O’na (Hz. Muhammed’e) vahiy geldigi zaman, şeytanın feryadını duydum da “Ya Resulullah! Bu feryat nedir?”dedim. “Bu kendisine kulluk edilmesinden ümidi kesen şeytandır. Benim duyduğumu duyuyor; gördügümü görüyorsun. Ancak sen nebi değilsin; vezirsin ve hayır üzeresin” dedi.
• 29. Onun (Hz. Muhammed’in) en yakını benim. İlmiyle büyütü beni ve ilminin bilgini oldum.
• 30. Peygamberimiz velayetinizi bana verdi ve bunu Gadirhum’da ilan etti. Kuran da benim velayetime bağlılıklarını ve bana itaatlerini gerekli kıldı.
• 31. Resulullah şöyle buyurdular: Ben ilmin şehriyim ve Ali onun kapısıdır ve evlere ancak kapılarından girilir.’
• 32. Resulullah şöyle buyurdular. Ben hikmet eviyim ve Ali onun kapısıdır. O halde kim hikmet isterse, onun kapısından gelsin.
• 33. Resulullah, dilini benim ağzıma koydu; bununla kalbimde bin ilim kapısı açıldı ki her birisinden de bin kapı açılmaktadır.
• 34. Resulullah, Hayber fethedildiğinde bana buyurdu ki: Sen, benim ilmimin kapısısın; senin evlatların, benim evlatlarımdır; senin etin, benim etimdir ve senin kanın, benim kanımdır.
• 35. Resulullah, beni Yemen’e gönderdi. Ben ‘Ya Resulallah dedim, beni onların arasında hüküm vermek için gönderiyorsunuz, oysa ben bir gencim ve nasıl yargılayıp hüküm vereceğimi bilmiyorum. Bunun üzerine Allah Resulü eliyle benim göğsüme vurdu; sonra şöyle buyurdu: “Allah’ım, onun kalbini hidâyet et ve dilini sabit kıl. Hz. Ali şöyle devam etmiştir: “Ondan sonra iki kişi arasında verdiğim hiçbir hükümde tereddüde düşmedim.”
• 36. Resulullah şöyle buyurdu: “Ey Ali, bir kul Allah’a karşı Nuh’un kavmi içinde kaldığı gibi ibadet etse, Uhut dağı kadar altını olup onu Allah’ın yolunda harcasa, ömrü uzun olup bin kere yayan hac etmeğe ömrü yetse ve sonra Safa ve Merve arasında mazlum olarak öldürülse ve bütün bunlara rağmen senin velayetin altında değilse o kişi hiçbir zaman ne cennete girecek, ne de cennetin kokusunu koklayacaktır.
• 37. Resulullah şöyle buyurdu: “Ey Ali, sen zimmetimi beraat edensin. Sen ümmetim üzerine benim halifemsin.” 
• 38. Resulullah şöyle buyurdu: “Allahu Teala her peygambere bir Vasi kıldı: Şit’i Adem’in vasisi kıldı, Yuşa’yı Musa’nın vasisi kıldı, Şem’un’u İsa’nın vasisi kıldı, benim vasim de Ali’dir. Benim vasim, vasilerin en hayırlısıdır, ben dua edenim, Ali de aydınlatandır.
• 39. Resulullah şöyle buyurdu: “Ey Ali, sen benim vasimsin . Senin savaşın benim savaşımdır, senin barışın da benim barışımdır. Sen imamsın ve aynı zamanda onbir imamın babasısın, onlar masum ve temiz olanlardır. Dünyayı adalet ve hak ile dolduracak olan Mehdi de onlardadır. Onları buğz edenlerin vay haline olsun. Ey Ali, bir kişi seni ve evladını Allah ile severse, Allah o kişiyi sizlerle beraber haşr edecektir. Sizler de benimle yüksek derecede olacaksınız. Ey Ali sen Cennet ve Cehennem’i bölensin. Seni sevenleri Cennet’e ve seni buğz edenleri de Cehennem’e geçireceksin.”
• 40. Resulullah şöyle buyurdu: “Allah biz Ehli Beyt’ten zahir ve batin her tür çirkinlikten (günahtan) temizledi ve arındırdı”.
• 41. Resulullah şöyle buyurdu: “Her kim Urvet’ul Vuska (sağlam bir kulp)ya tutunmak istiyorsa Ali ve Ehli Beyt’inin sevgisine tutunsun”.
• 42. Resulullah şöyle buyurdu: “Ey Ali, sen insanların en hayırlısısın, bunda kim şüpheye düşerse kafir olur.
• 43. Resulullah şöyle buyurdu: “Ali’yi buğz etmek küfürdür, Ben-i Haşim’i buğz etmek nifaktır.”
• 44. Resulullah şöyle buyurdu: “Her kim kurtuluş gemisine binmeyi, sağlam olan kulpa ve Allah’ın sağlam olan ipine tutunmayı severse Ali’ yi veli edinsin, onun düşmanıyla düşman olsun ve onun evlatlarından olan Hidayet imamlarına uysun. Onlar benim halifelerim, vasilerim, benden sonra Allah’ın yaratıklarına olan hüccetleridir. Onlar ümmetimin üstatları, takvalıları ve Cennet’e götürenlerdir. Onların tarafı benim tarafımdır, benim tarafım da Allah’ın tarafıdır. Onların düşmanlarının tarafı da Şeytan’ın tarafıdır.”
• 45. Resulullah şöyle buyurdu: “Hüseyin’in evlatlarından biri ümmetimde kıyam etmedikçe dünya yok olmaz. O, yeryüzü zulümle dolduğu gibi, onu adaletle dolduracaktır.”
• 46. Size 5 şey vasiyyet ediyorum ki, develere binip seferlere düşseniz de onları elde etseniz değer mi değer; 1- Hiç biriniz Rabbinizden başkasından bir şey ummasın; 2- Hiç biriniz günahından başka bir şeyden korkmasın; 3- Hiç birinizkendisinden bilmediği bir şey sorulunca bilmiyorum demekten utanmasın ; 4- Hiç bir kimse bilmediği bir şeyi öğrenmekten çekinmesin; 5- Sabrediniz, çünkü sabır îmana nispetle cesetteki baş gibidir. Başı olmayan bedenden hayır, sabır olmadıkça da îmandan hayır gelmez.
• 47. Sizinle savaşan benim. Sığınağım olan Hakk’ın Allahı yardımcımdır ve beni zafere götüren odur.
• 48. Sorun bana beni kaybetmeden! Ölümlerin, belaların ve neseplerin ilmini bilen kimseyesormak istemez misiniz?.
• 49. Sorun bana, beni kaybetmeden. Taneyi yaran ve insanı yaratan (Allah’a) andolsun ki ben Tevrat’ı, Tevrat ehlinden, İncil’i, İncil ehlinden ve Kur’ân’ı, Kur’ân ehlinden daha iyi bilirim.
• 50. Sorun bana, beni kaybetmeden. Hiç şüphesiz ben Arş’ın altında sorulduğum her şeyden haber verebilirim.
• 51. Şu göğsümde saklı duran birçok ilim var. Ah! Onları taşıtacak erler bulabilsem.
• 52. Yâ Rabbî! Ben sana cennet için değil , cehennem korkusu için de ibâdet etmiyorum. (Belki) Seni tapınmağa lâyık olarak tanıdığım için ibâdetimi yapıyorum.
• 53. Ya Rabbim, Gözümün önündeki tüm sır perdesini kaldırsan dahi imanımda zerrece birartış olmaz,çünkü ben sana en yüksek derecede iman etmişim.
• 54. Vahyin ve risaletin nurunu görür, nübüvvetinin kokusunu duyardım.
• 55. Bizi 73 Milletten 13 Kavim sevmiştir. Fakat asıl talibim yoluma can ve baş verenlerdir. Nihayetiİmam Hüseyin’e malümolur.