Seyyid Cemâl Sultan hakkında kaleme aldığım bu satırları yazmama neden olan daha doğrusu bu seyyidi yazmaya zorlayan rahmetli sayın İsmail Onarlı’nın daha önceden kaleme aldığı bir makalesi hakkında görüş bildirmemi istemesi, diğer yandan seyyid Cemâl Sultan ve Ocağı hakkında bir çok hatayla dolu masalımsı makale ve yazılara değişik internet sayfalarında ve kitaplarda rastlamamız nedeniyle onlara biraz kapı aralamak veya arkasında ki sis perdesini kaldıracak derecede daha gerçekçi yazılar yazmak  gerektiğini düşünerek bu kararı almamda etken olduğunu burada belirtmek istiyorum.

Çünkü bize düşen asıl görev inancımızı ve tarihimizi çocuklarımıza doğru anlatmaktır. Bu makaleyi Alevi Yolu’na  kalemiyle büyük hizmetler vermiş ve yine bıkmadan usanmadan  hasta yatağında bile araştırmaya, yazmaya devam eden rahmetli sayın İsmail Onarlı’ya adıyorum.

Aleviliğin kadim ocaklarından Derviş Cemâl Ocağı Pir  ocağıdır. Bir Alevi ocağını ele alırken veya hakkında araştırma yaparken yeterli, sağlıklı bilgiye sahip olmak gerekir ki bu ocaklar hakkında en doğru bilgi ve doküman yine bu ocak evladlarının elinde olduğu bilinmektedir ve olması en doğal durumdur. Ocaklar hakkında bir çok araştırma ve makale yazılıyor,çiziliyor. Derviş Cemâl Ocağı hakkında yapılan yorumlarda büyük hatalarla karşılaştığımı söylemekte yarar görüyorum ve araştırmacılarımız neyazık ki onların bir o kadar faydalı makale ve kitap yayınlamalarının yanında bir çok hatayıda beraberinde getirerek Alevi Yolu ve Erkânı hakkında yanlış bilgiler verebildiklerini gözlemlemekteyim. Bununla birlikte bilgi kirlenmesinin yanında bir takım ajan, çift karakterli, siyasi ve materyalist kariyerciler inancımızı farklı mecralara ve Ali’mizden, Muhammed’imizden Hûnkâr’ımızdan, Şâh Hatayi’mizden hatta daha da ukalâ asi tavırlarla bizleri yüce yaratanımız Allah’ımızdan,  Hüda’mızdan, Hakk’u Teâlâ’mızdan uzaklaştırıp Alevilik hakkında değişik senaryolar üretip farklı kılıflar biçerek inancımız evladlarımıza yanlış aktarılmaktadır. Bizlere düşende  bu düşüncelere karşı yolumuzu savunmak hemde yapılan yanlışları düzeltmek için çaba sarf etmektir. Diğer yandan 980’lerin sonunda yetişen Alevi Yolunu kendi atalarının geleneğinin dışında kitablardan aldıkları bilgilerle tâliplere yön vermeye çalışan Türkiye’de ve Avrupa’da yaşayan 50 yaş altı dedelerde yetersiz ve yanlış aldıkları teolojik bilgi ile kemâliyetten uzak  toplumumuz için bir sorun arzettikleri bir gerçektir.

Kimi yazarların anlattıkları gibi veya yanlış aksettirildiği gibi Derviş Cemâl Ocağı rehber ocağı  değildir. Bunun nereden çıktığı kimler tarafından anlatıldığı ve üretildiği hakkında bilgiye sahip değilim, ancak bunun doğru olmadığını size söyleyebilirim. Derviş Cemâl Ocağı Pir Ocağı’dır ve diğer ocaklara nazaran farklı olarak kendi içinde elele el Hakk’a şeklinde birbirlerine el vermişlerdir.  Bütün Derviş Cemâl Ocağı evladları ve tâlipleri Erzincan Zurun Dergâhı’na bağlıdır. Yani Erzincan Zurun’da ki Dergâh Derviş Cemâl Ocağı evladları ve tâlipleri için serçeşmedir. Derviş Cemâl Ocağı tâlipleri Pirlerinin, Mürşidlerinin oturdukları mekânları aynı zamanda birer dergâh olarak kabul ederler ve tarihten günümüze bu hizmetini yapagelmişlerdir.  Derviş Cemâl tâlipleri Türkiye’nin her yanında vardır. Sivas’tan Varto’ya Dersim’den Karadenize kadar yığınsal oranda tâlip vardır. Nitekim Derviş Cemâl Pirleri ve Rehberleri her yıl kilometrelerce yol alıp tâlipleri gezerler.

Alevilikte Dedelik ve Ocak geleneği :

“Ocak nedir” diye bu seyyide sorarsanız derim ki “Seyyid-i Saadet Evlad-ı Resul olan rehberlerin, pirlerin ve mürşidlerin bağlı olduğu kurumlardır” derim. Evlad-ı Resul demek ahir zaman peygamberi ceddimiz Muhammed Mustafa’nın dolayısıyla hz İmam Âli ve Fatima’da gelen soya/nesile verilen addır. Seyyidlerin pâdişahı ve efendisi Muhammed Mustafa’dır.

Alevi inancında genel bir din adamı yoktur.  Diğer inançların aksine öğretmen öğrenci ilişkisi vardır. Günümüzde  inanç önderleri için en çok kullanılan terim dededir. Bütün Alevi toplumu tarafından kabul görülsede bu seyyidin düşüncesine göre dede terimine karşı olmama rağmen bir takım yanlışlıkları da beraberinde getireceğini, erenlerin hangi direği temsil etttikleri konusunda eğri durumlar arz edeceğinden doğru bulmadığımı söylemek isterim. Dededir ancak rehbermidir, pirmidir veya mürşidmidir. Dede olabilmenin şartlarından biri seyyid olmak yani Evlad-ı Resul olmak gerekir. Buda yetmiyor tâlip sahibi olmak gerekir. Eğer tâlip sahibi değilseniz nekadar kendinize seyyidim derseniz deyin dede olamazsınız.

SEYYİD NUR-U DERVİŞ CEMÂL VE HÜNKÂR HACE BEKTAŞ VELİ :

Hünkâr Hace Bektaş Veli  öncelikle Hace Ahmed Yesevi’nin talebesi Lokman Perende’nin yanında yetiştikten sonra nasip alarak Anadolu’ya gelip bir çok yeri gezdikten sonra şimdiki ismi Hacebektaş olan Suluca Karahöyük’e gelerek yerleşir ve Hûnkâr Karahöyük’e gelip toplam ömrünün 36 yılını burada geçirdiği vilâyet-nâmede geçmektedir. Engin bilgisi ve kerâmetiyle bir derya olan Hünkâr Hace Bektaş Veli ünü bütün Anadolu’ya, erenlere, dervişlere yayılır. Anadolu’da nam salan Hünkâr’ın ziyaretine gelen gideni çok olur. İşte yine Horasan elinden gelen hz Âli’nin kızı Zeynep Ana’dan doğma Muhammed Şembeki’nin 10.uncu torunu seyyyid Nur-u Cemâleddin Sultan ve daha sonra seyyid Nur-u Cemâl Sultan diye anılan erenler Suluca Karahöyük’e gelerek bir dönem Dergâh’ta 1.inci halife olarak hizmette bulunur. Seyyid Cemâl Sultan  veya atası ile tâ Horasan elinde tanışmışlıkları veya akraba oldukları da kimi rivayetlere göre söylenir. Hace Bektaş Veli ile akrabalıkllarının olup olmadığı veya ne derecede birbirlerine kan bağı bakımından yakın oldukları hakkında elimizde bir kanıt bulunmadığından bu konuda bir şeyler söylemek oldukça güç. Ancak vilâyet-nâmeden yola çıkarak Seyyid Cemâl Sultan Hûnkâr’ın yanında geçirdiği dönem yaşı 20 ile 25 veya en fazla 30 yaşlarında olduğunu tahmin ediyorum. Hûnkâr ise Karahöyük’e geldiğinde ortalama 40 ile 45   yaşlarında olması gerekmektedir.

Seyyid Cemâl Sultan Karahöyük’e gelmeden önce gezgin bir dervişdir. Diyar diyar gezer gönüllerde ki çerağları uyarırdı. Nitekim Dergâh’ta kaldığı dönemde bile uzun yolculuklara çıkardı. Dergâh’ta kalıp eğitim alan bir çok ulu pir ve dervişlerde diyar diyar gezerlerdi. Bir çoğu genç ve hala izdivaç etmemişlerdi. Nitekim Seyyid Cemâl’da henüz bekârdır.

Hûnkâr Hace Bektaş Veli diyarı Horasan’dan Anadolu’ya gelirken 366 halifesi vardı. Bu halifelerin hepsi yüksek düzeyde eğitim görerek ermişler katarına erdikleri yine vilâyet-nâmede geçmektedir. Herbirisi kerâmet sahibiydi. Yine herbirisi o dönemin piri, filozofu ve yol göstericisiydi. Hûnkâr Hace Bektaş Veli’yi  büyüten ve ölümsüzleştiren onların gösterdikleri kerâmetleri engin bilgileri ile donatılmalarını burada vurgulamak istiyorum. Gittikleri yerlerde yaptıkları muhabbetlerde erenlere sorulunca sizin Hocanız/büyüğünüz kimdir denince onlarda hep Hûnkârı zikretmeleri O’nun ününe ün katmıştır.  Hûnkar’ın 366 ereni dört kapının ilmini alarak menzile ermişleri yahud halifelerinden 1.inci pişivası Seyyid Cemâl Sultan’dı. Her raz ve her cihad ile hz Pir’in rast ve yarıydı. 2.incisi Kolu Hacım Sultan Baba’dır ve Hûnkâr Hace Bektaş Veli’nin amcazadeleriydi. 3.üncüsü Sarı İsmail’dir. 4.üncüsü Rasul Baba idi.

Asıl ismi Seyyid Cemâleddin olan Seyyid Cemâl Sultan’ı Hûnkâr diğer erenlerden daha fazla severdi. Onu pek ağırlardı. Bu yüzden bütün erenler Seyyid Cemâl Sultan’ı büyük bilirlerdi. Zaten Hûnkâr Hace Bektaş Veli’de böyle arzulardı. Nice defalar eliyle sırtını sıvazlayarak Cemâl’imdir, Cemâl’imdir, Cemâl’imdir,  Cemâl’im demiştir. Hûnkâr Hace Bektaş Veli’de Seyyid Cemâl Sultan’ı bütün erenlerin üst yanında oturturdu.

Abdulbâki Gölpınarlı’nın vilâyet-nâmede ki kitabında şöyle geçer;

Hünkâr’ın en ulu halifesi ve ereni Seyyid Cemâl Sultan’dır. Hünkâr’ın sırrını erenlerden daha iyi bilen kimse yoktu. Nice defalar Hünkâr erenlerin sırtını sıvazlayarak Cemâlimdir demiştir. Seyyid Cemâl Sultan’ı diğer erenlerin ve halifelerin üst yanında oturturdu. Ondan sonra Koluaçık Hacım Sultan uluydu. Seyyid Cemâl Sultan’ın aşağısında otururdu. Hünkâr batın kılıcını ona vermişti. Ondan sonra ulu halifesi Sarı İsmail erenlerdi. Hünkâr’ın ibriktarıydı ve sırrına mahremdi. Ondan sonra Rasûl Baba gelirdi. Hünkâr’ın ferraşıydı.

Seyyid Cemâl Sultan bir gün Hûnkâr Hace Bektaş Veli’nin yanında otururken acaba erenler bize ne zaman bir yurt gösterirde, bizde orada dem/yom oynatalım fikrine düşer. Hünkâr Hace Bektaş Veli’ye  bu düşünce ayan olur ve Seyyid Cemâl Sultan’a Cemâl’im;  bizi darı bekâya gönder sonra bir merkep al ve revan ol. O merkebi nerede kurt yer ise orası sana yurt olsun. Oraya varır, orda demini/yomunu oynatırsın. Senden bir oğlumuz gele, Akdenize yol eyleye der.

Hace Bektaş Veli’nin Hakk’a yürümesinden sonra Seyyid Cemâl Sultan  erenlerin sözüne uyup bir merkeb satın  alır ve dergâhta ki erenler ve dervişler ile helâllaşıp merkebiyle birlikte bilinmeze doğru uzun bir yolculuğa çıkar. Vara vara Altuntaş’a varır. Burası O dönemlerde Balıkesir vilayeti/bölgesi sınırları içine düşüyordu. Altuntaş’a  vardığında görür ki renga renk çiçeklerle bezenmiş sulu, çimenlik, öylesine güzel bir yer ki insan diliyle tarifi zor olsa gerek. Burası Seyyid Cemâl  Sultan’ın pek hoşuna gider.  Merkebini de çayıra salar ve erenlerin kendiside bir ağacın gölgesinde uykuya dalar. Hayli bir zaman sonra bir hengâme bir gürültü seyyid Cemâl’ın tatlı uykusunu böler. Sağa bakar sola bakar bir şey göremez. Sesin geldiği tarafa doğru hızlı adımlarla ilerler. Bir tepenin arkasına vardığında merkebinin vahşi bir kurt tarafından parçalandığını görür. Hay huy  ederek kurtu kovalamaya başlar ama nafile merkeb artık can vermiştir. Şok halinde kafasını toparlamaya çalışırken erenlerin sözü aklına gelir, çünkü merkebi kurt parçalamıştı. Seyyid Cemâl Sultan orayı kendisine yurt edindi. Oranın halkı kendisine çok saygılı davrandı. Nice kerametler gösterdi.

İşte bu nedenledir ki hala Derviş Cemâl evladları ve tâlipleri ;

‘Yâ Derviş Cemal’in Kurdu / Yâ verge Derveş Cemâl’ diye dua ederler !

Seyyid Nur-u Derviş Cemâl Sultan’ın gösterdiği kerâmet :

Seyyid Nur-u Derviş Cemâl Sultan  Balıkesir elinde kalmak için karar verdikten sonra bir ağanın yanında karın tokluğuna çobanlık yapar. Geçici olarakta bir dul kadının evinde de misafir kalır. İki çocuklu dul kadın evine misafir ettiği dervişin ulu bir zat olduğunu anlar hizmetinde kusur etmez.

Seyyid Nur-u Derviş Cemâl Sultan’ın bir dul hatunun evinde kalmasını köylüler iyi karşılamaz ve yanında çobanlık yaptığı ağaya şikâyette bulunurlar. Ağa köylülerinde hazır bulunduğu bir zamanda Cemâl Sultan’ı konağına çağırır ve derki Cemâlım biz seni iyi bir insan bildik ve sana güvendik, lâkin köylüler senden şikâyetçi. İki çocuklu bir hatunun evinde kalıyormuşsun. Bunu nasıl yaparsın.

Seyyit Cemâl Sultan; ben seyyidim ve Evlad-ı Resulüm. Benim o hatun hakkında hiç bir kötü fikrim olmaz ve zararımda dokunmaz. Sizin yanınızda çalıştığım kazancımıda o iki yetimin hakkı için annelerine vererek eve yardımda bulunuyorum.

Bunun üzerine odanın içinde köylülerin homurtuları tâ dışarıda merakla kulaklarını konuşmaları dinleyen kadınlara rahatlıkla ulaşıyordu.

Nasıl olur bir dul kadın ve bekâr bir adam aynı evin içinde.

Ağanın tok sesiyle yine odada kopan gürültünün yerini sessizliğe bıraktı.

Cemâlım ateş ile barut birarada olur mu. Sana nasıl inanalım.

Bu arada köylüler yine aralarında konuşmaya başlarlar.

Görülmüş bir şeymi bir kadın ile bir erkek aynı çatı altında yaşasın ve aralarında bir şey geçmesin.

Seyyid Cemâl Sultan sanki başına gelecekleri önceden ayan olmuş gibi hazırlıklıydı. Sağ cebinden tütün kutusunu çıkarır ve açar. Kutunun içinde bir miktar barut ve onun atında da bir miktar pamuk koymuştu. Seyyid Cemâl Sultan; Ağa bu barutu ateşe verin. Eğer barut ile beraber pamuk yanarsa and olsun ki bende bu köyden çıkar giderim. Ancak pamuk yanmayıp öylece durursa o zaman ismi pak-i Hak için bana inanırmısınız. Ey köylüler ismi pak-i Hak için masum olduğuma kanaat getirirmisiniz.

Ağa kutuyu eline aldı  Cemâl’ım burada hazır olan köylülerin şahidliğinde and olsun ki sana hiç bir kötülüğümüz dokunmaz ve kutunun içindeki barutu ateşe verir. Kutunun içindeki barut kıvılcımlar içinde yanarken pamuk öylece duruyordu. Bu kerâmeti gören Ağa ve köylüler aman dileyip Seyyid Cemâl Sultan’ın eline sarılıp af dilerler.

SEYYİD NUR-U DERVİŞ CEMÂL ve RASUL BABA :

Seyyid Cemâl Sultan ile Rasûl Baba birbirlerine yakın yerlerde ikâmet ederlerdi. Vilâyetnâmeden aldığımız bilgiye göre Rasûl Baba’nın oturduğu Hisarcık/Beşkarış  ve Seyyid Cemâl Sultan’ın ikamet ettiği Altuntaş/Tökelcik yakın mesafededir. Seyyid Cemâl Sultan çok güzel yemek pişirdiği yine vilâyetnâmede geçmektedir. Rasûl Baba’da sık sık Tökelciğe gelip Seyyid Cemâl Sultan’ın yaptığı leziz yemekleri beraber taam ederlerdi. Rasûl Baba ve Seyyid Cemâl Sultan hakkında geçen bölümler vilâyet-nâmede şöyle aktarılmaktadır; Rasûl Baba artık hayli yaşı ilerlemiş ve uzun yolculuklarda zorlanıyordu. Birgün Seyyid Cemâl Sultan Rasûl Baba’yı yemeğe davet etti. Yemek pişirip sofrayı kurar beraberce yemeğe başlarlar. Rasûl Baba derki; seyyidim yemeklerin çok lezzetli lâkin artık bacaklarım bu kadar yolu getiremiyor. İhtiyarladım gelip gitmesi zor oluyor der. Seyyid Cemâl Sultan’da  erenler eğer sendeki güç bende olsaydı, seni çağırırdım anda bütün dünyayı baştan başa dolanır, yine erişir gelirdim dedi. Rasûl baba; bu senin himmetindir diye erenler böyle birbirlerini ağırlarlardı.

Derviş Cemâl evladlarından,

Seyyid Davut SEVER

Düzgün Baba adi ile anilan Evliyanin esas adi Sah Haydar’dir.Kendisi Seyyit Mahmud-i Hayrani'nin ogludur. Zeve yakinlarinda bulunan Zargovit tepesinde hayvanlarini otlatmak için bir ev ve dam yapar. Burada hayvanlari ile mesgul olur.

Kisin zemherinde keçilerinin gayet güzel beslendiklerini gören Seyyit Mahmud-i Hayrani "Acaba Sah Haydar bu kisin ortasinda bu hayvanlara ne yediriyor ki hayvanlar bu kadar güzel besleniyorlar. " Diye merak eder ve gizlice Sah Haydar ile hayvanlarin bulundugu yere gider. Bir de bakar ki Sah Haydar elindeki çubugu hangi mese agacina degdiriyorsa agaç hemen yeseriyor. Ondan taze yaprak çikiyor, süsleniyor ve keçilerde bu filizlerden yiyerek besleniyorlar. Seyyit Mahmud-i Hayrani durumu görünce sesini çikarmadan geri dönmek ister. Ancak o sirada bir keçi, bir kaç kez üst üste hapsirir. Sah Haydar da ‘’Ne oldu ? Babam Dervis Mahmud'umu gördün ki bu kadar hapsirirsin’’ der ve arkasina baktiginda babasinin kendisine görünmeden gitmek istedigini görür.
Babasina bizzat ismi ile hitap ettigi için Sah Haydar utanir ve çok mahcup olur. Mahcubiyetinden kaçip halen Düzgün Baba dagi olarak söylenen bir tepeye çikar ve burayi mekan tutar.(Rivayet olunur ki Sah Haydar babasina ismen hitap ettigi için Mahcubiyetinden ötürü kaçtigi zaman ayaginda kisin karda giyilen hedik veya lekan varmis. Bu hediklerle Zargovit'den Düzgün Baba tepesine kadar (takriben 5 km) üç adim atmis bastigi her yerde hedikler tasa iz birakmis ve bu izler hala durmaktadir. ) Bir iki gün eve gelmeyen Sah Haydar'in annesi endiselenir. Durumunu ögrenmesi için babasina rica eder. O da yanindaki taliplerine ‘’Gidin bakin bakalim bizim Sah Haydar ne alemde ?’’ der.
Taliplerden birkaç kisi bu yüksek dagin tepesine çikip Sah Haydar ile görüsürler. Durumunun iyi oldugunuher hangi bir sorununun olmadigini ögrenirler ve tekrar Zeve 'ye dönerler. Seyyid Mahmud-i Hayrani'ye ‘’Durumu DÜZGÜN’dür. Merak edilecek herhangi bir sey yoktur. Selam ve hürmet eder, ellerinizden öper’’ derler. Isi düzgündür, sözü dilden dile dolasir ve asil adi Sah Haydar olan bu evliyanin adi zamanla Düzgün Baba olarak telaffuz edilmeye baslanir. O günden bu güne Düzgün Baba olarak söylenir. Bugün de dahi halk sifa bulmak için Düzgün Baba'ya gider, adaklar adar ve niyazda bulunurlar. Onu ziyaret edenler, bir yandan dua edip kendilerinin kusurlarinin af edilmesi için Yüce Allah nezdinde kabul edilmesi dilek ve temennisinde bulunurken, diger yandan da dünyevi dileklerde bulunurlar.

Örnegin hastasina sifa, derdine deva dileginde bulunur. Evladi olmayan gidip hayirli evlat diler, bir arzuhali olan gider içini döker.

Halk arasinda DüzgünBabanin toplarinin bulundugu ve zaman zaman bu toplari atesledigi bilinir. Hatta rivayete göre Dersim olayinda bu toplardan bir tanesini atesler. Bu toplar bildigimiz sanayii toplari olmayip top sekli verilmis bölge taslaridir. Halk tarafindan bu taslarda büyük kuvvet ve kudretin gizli olduguna inanilir, ve Düzgün Babanin kudretinden çekinilir. Halk, büyük bir haksizlik oldugunda Düzgün Babanin gerektiginde gene toplarini atesleyecegine inanir, ve ona bagliligini sürdürür.

MUNZUR BABA .

Munzur Ocagi’nin talipleri Erzincan, Kemah ve Tunceli’nin çesitli yerlerindedirler. Erzincan eski Valilerinden Ali Kemali’nin Erzincan 1931 adli eserinde verdigi bilgilere göre Sultan Munzur evlâdi; Tunceli Ovacik kazasinin Ziyaret, Erzincan’in Kistim Köyü ve Basköy nahiyesinde bugünkü Tunceli / Ovacik ilçesiKoyungölü (Kedek veya Çedage) Köyü civarinda yasayan bir aga ve aganin koyunlari gütmek için yanina aldigi Munzur isminde bir çoban varmis. Munzur'un agasi Hac zamani hacca gitmis. Aga hacda iken Munzur bir gün agasinin haniminin yanina gelir ve,
- Hatun, agamin cani sicak helva ister. Helvayi yaparsan ben kendisine götürürüm,  der.
Aganin hanimi önce sasirir, sonra ’’Herhalde zavalli çobanin cani sicak helva istiyor, dogrudan söylemeye dili varmiyor, utaniyordur. Agasini da bahane ediyor.Kendisine bir helva yapayim da yesin’’ der. Helvayi pisirir bir bohçanin içine baglar ve Munzur'a:
-Al evladim götür, der.
O sirada aga hacda zikir yapmaktadir. Zikir sirasinda saga selam verirken bir de bakar ki sag yaninda elinde bir bohça ile Munzur dikilmis duruyor. Zikirini bitirip Munzur'a:

-- Hos geldin evladim, burada ne ariyorsun nedir o elindeki ? Diye sorar.
Munzur da: -Agam canin sicak helva istemisti onu sana getirdim, der.
Munzur, elindeki bohçayi agasina uzatir. Agasi bohçayi açar ve bakar ki içinde sicacik helva paketlenmis duruyor. Hayretler içinde Munzur'a bir seyler söylemek için basini çevirdiginde bir de bakar ki Munzur yaninda yok. Hac vazifesini tamamlayip köyüne döndügünde komsulari herkes elinde bir hediye ile haciyi karsilamaya giderler. Munzur da, götürecek baska hediyesi olmadigindan, bir çanagin içerisine koyunlarindan bir miktar süt sagar ve bununla agasini karsilamaya gider. Aga Munzur'u görünce yanindakilere:
-Asil haci Munzur'dur. Öpülecek el varsa Munzur'un elidir. Önce ben öpecegim, der ve Munzur'a dogru kosar.
Munzur bu konusmalari duydugunda:
-Aman agam Allah askina. Böyle bir sey olmaz. Ben yillarca senin ekmeginle, asinla büyüdüm. Sen nasil benim elimi öpersin. Ben sana elimi öptürmem, der ve kaçmaya baslar. Munzur önde, aga ve yanindakiler arkasinda bir kosturmaca baslar. Simdiki Munzur irmaginin kenarinda bir yere geldikleri zaman Munzur'un elindeki süt dolu çanak dökülür ve sütün döküldügü yerde, süt gibi bembeyaz, duru bir su fiskirir. Bundan sonra Munzur kirk adim daha atar. Attigi her adimda bir kaynak fiskirir. Ve fiskiran bu sulardan bir irmak meydana gelir. Munzur Baba Gözeleri (Çimê Munzur Bavayi), Yesilyazi köyünün hemen bitisigi olan Ziyaret (Jiare) köyünün bitim noktasindalar. Simdi göze sayisi azalan bu alanda bir zamanlar 40 kadar gözenin var olduguna inanilir. Munzur'un arkasindan kosanlar bu irmaktan öteye geçmezler. Munzur'da bu daglarda kaybolur gider. Dersim’deki inanisa göre, Munzur Baba’nin su gözeleri de kutsaldir. Dersim halkinin inandigi Munzur ile, Tanrinin varlikli ve sözü geçen kisiler yaninda bir çobanin da keramet sahibi olabilecegini, çoban olsa bile Tanrinin sevgisine mazhar olabilecek temiz yürekli, imanli insan olabilecegi belirtilmekte, Munzur'u bu inançla tanimaktadir. Bu inanç (201) disinda Munzur ile ilgili fazla bir bilgi bilinmemektedir. Ancak Munzur daglari ve irmaginin Dersim’de korkunç bir doga güzelligi yarattigini, vahsi cografyanin sarp ve engebeli daglarindan kucak kucak buz gibi soguk sularin fiskirdigini, bu cografyanin sadece kendisine özgü bir doga zenginligine sahip oldugunu belirtmekte yarar olmali. 
Her yil binlerce kisi tarafindan, ziyaret edilen su gözeleri, Munzur Baba sahsinda kutsal kabul edildiginden eskiden, asiretler arasindaki anlasmazliklar, bu pinarin basinda yemin (and) edilerek, eger bir konuda anlasma saglanir ise topluca Munzur nehrine küçük tas atilarak saglanir, anlasmazlik barisla sonlanir, kurbanlar kesilerek kutlanirmis. Bugün de kimilerince de piknik amaçli ziyaret edilen gözelerin yan taraflarinda örülmüs duvarlar, yakilmis mum akintilari Munzur Baba inancinin halk üzerinde biraktigi etkiyi yansitan ögelerdir.

Munzur Baba dagindan Mercan Vadisine kadar uzanan, ve dagi kismen de sarmalayan bir birine çok yakin olan Ovacik köyleri,Yesilyazi’dan baslayarak Karayonca , yeni adi ilePardiye (Pardi), Kizige (Kizik), Burnage (Burnak), Deva Pile (Büyükköy), Topuze (Topuzlu), Birdu (Çalbasi), Hanu (Hanusagi),Viyalike (Sögütlü), Mergu (Cevizlidere), Çêrpazine (Arslandogmus), Tetu (Tatusagi), Hulkü (Hüllükusagi), Semku (Kusluca) ve Bilgês (Bilgeç) köyü ve çevresindeki tüm köyler, gözelerin bulundugu Ziyaret (Jiare) köyü mintikasinda ki Munzur Baba’ya ve onun gözelerine kudsiyetle bakarlar.

Diger (202) bir söylenceye göre Munzur Sultan Baba,  Seyyid Nur-u Dervis Cemal'in torularindan olup ayni ismi tasiyan Seyyid Dervis Cemal'in kardesidir. Tunceli / Hozat’ta, 15 ve 16. Yüzyil arasinda, DervisCemal mezrasinda yasamistir. Dervis Cemal’in aksineMunzur Sultan Baba bir divanedir. Yani Hakk budalasidir (Budalaye Hakk). Baska bir deyimle Seyyitler de çok görülen bir özellik olan ve Halk tabiri ile Divane’dir. Söylencede Dersim’de diger bir Evliya olan Düzgün Baba ile ilgili söylencelerin benzeri Munzur Baba (Munzur Sultan) için de geçerlidir (203). Bundan dolayi da Munzur Sultan Baba kendi yasadigi mezrayi terk edip, Ziyaret köyü civarina göçer ve daha sonra orada kaybolur. Baska bir deyimle orada daga çikar ve bir daha kendisinden haber gelmez. Sütünü döktügü yerden de sürekli su gözeleri fiskirir.

PIR-E HANUKAN : (204)

Tunceli / Pülümür / Geriyamiskan (Geliya Musku) köyünde dogmustur. Kendisi Kure(y)san ocagindan olup asil ismi Seyyit Sahkullu (Sakullu) olsa gerektir. Babasi Seyyit Hüseyin’in 2 oglu varmis. Bunlardan birisine halk arasinda Guzo Budela (Deli Guzo /Deli Güzel) deniliyormus. Bu adam belden asagi felçli imis. Ve dolayisi ile kendisi yürüyemiyormus. Ama olagan üstü kerametleri varmis.

Bazen ’’Beni falanca yere götürün’’ diye yakinlarina rica edermis. Onlar istegini kiramaz ve onu götürürlermis. Pire Hanukan oradan sir olur ve baska yerde ortaya çikarmis.

Bir gün kardesi, Pire Hanukan’a söyle demis ’’Kardesim, bana yol göründü, artik gidiyorum. Beni bir daha göremeyeceksiniz’’. Pire Hanukan her ne kadar kendisini de götürmesini rica etmisse de kardesi ’’Sana müsaade yok. Sen kalacaksin’’ demis ve ortadan sir olmus. Pire Hanukan günlerce kardesinin hasretine aglamis.

Pire Hanukan bir gün rüyasinda Hizir Aleyhisselam’i görmüs. Hizir onu atinin yedegine alarak vadi ve tepelerden geçerek Kigi / Pülümür sinirlarinin kesistigi yere yakin, Kizilbel mintikasinda, Kizilmeçit deresi agzinda yer göstermis ve ’’Gel burayi mekan eyle, senin yanindayim’’ diyerek  orayi mekan tutmasini istemis. Pire Hanukan gördügü rüyadan sonra kalkip Kizilmeçit Agalarina gitmis ve ‚’’Beni dere boyu gezdirin, kendime bir yer bulmusum’’der.

Agalar Pire Hanukan’in yanina adam vererek, Zatkan, Çatan, Gabzo, Göl ve Hanikan mintikalarini gezdirmislerse de ‚’’Burasi degildir’’ diyerek ilgilenmemis. Sonra Hanikan altinda Haçkan mintikasini görünce ‚ ’’Burasidir’’ diyerek burayi mekan eylemis.

Burada Abdalan Asiretinden 7 Hane varmis. Bu komsulari onun kerametlerini görünce ona baglanarak, onu ’’HanukanPiri’’ edinmisler.

Kerametleri vasitasiyla ismi kisa sürede çevreye yayilmis.

Haçkan’da arazi suyu olmamasina ragmen Hanukan’da çokmus. Pire Hanukan bu sudan bir kismini Haçkan’a götürmek üzere hark (kanal ) açmaya baslamis. Ancak su ve üzerinden akacak arazi Kerab Aga isimli birine aitmis. Aga engel olmus ve suyu vermemis. Pire Hanukan çok yalvarmissa da kabul ettirememis.

Aga o gece suyun basinda beklemis ancak sabah suyun kesildigini, çesmelerin kurudugunu fark etmis. Aga pisman olmus ve derhal Pire Hanukan’a kosup yalvarmis ve‚’’Su aksin, sana da verecegim’’ demis. Ancak Pire Hanukan ‚’’Artik geçti’’ demis ve teklifi geri çevirmis. Aga atina atlayarak Tercan’a gitmis. Köylüler Pire Hanukan’a rica etmiler, ’’Orasi bir köydür, susuz kalamaz, himmet eyle su tekrar aksin’’ demisler.  Pire Hanukan da ‚’’Tamam, ihtiyaçlari kadar su akacak’’ demis ve bir miktar su tekrar akmaya baslamis.

Pire Hanukan’in bu kerametleri üzerine yörenin Agasi ona ihtiyaci kadar toprak önermisse de Pire Hanukan ‚’’Dünya malinda gözüm yoktur, istemem’’ diyerek kabul etmemis.

Pire Hanukan’in 4 tane oglu varmis. Isimleri Seyyit Dervis Abbas, Seyyit Hüseyin, Seyyit Ali ve SeyyitHisman. Bunlardan Seyyit Ali ile Seyyit Hisman’dan evlat yoktur. Seyyit Abbas’tan 2 evlat vardir. Biri Seyyit Hasan ve Seyyit Dilo’dur. Bunlarin erkek evladi yoktur. Seyyit Hasan’in Seyyit Sahider ve Seyyit Ali Abbas olmak üzere 2 evladi vardir. Amariç (Ayanoglu) köyünde oturan Seyyit Ali’nin 9 çocugu olmustur.

Pire Hanukan muhtemelen 18. YY ikinci yari ile 19. YY ilk yarida yasamistir. Çok sayida kerametleri olmustur. Ve ismi olaganüstü genis alana yayilmistir. Bölge de Pire Hanukan tarafindan çok sayida keramet anlatilmaktadir. Kigi, Pülümür, Yedisu veTercan mintikasinda halk tarafindan çok taninir ve ona inanilir.

BASKÖYLÜ HASAN EFENDI :
Erzincan / Çayirli (205) ilçesi yakinlarinda adi Basköy(206) olan eski bir yerlesim yeri vardir. Daglari çiplak, etekleri sulak olan bu engebeli ve sirin cografyanin günümüzdeki en önemli özelligi köyün girisindeki küçük ve yeni Türbedir. Basköylü Hasan Efendi´nin Türbesi olarak anilan bu mabet, özellikle yazin hergün üzerinde kurbanlarin kesildigi, dileklerin tutuldugu, bir birlerini hiç tanimayan insanlarin kaynasmasina vesile olan bir ziyaretgahtir. Genellikle koçlarin kurban edildigi (207), lokmalarin dagitildigi, niyaz ve dileklerin edildigi türbe köyün girisindeki mezarligin sol tarafinda küçük bir tepe üzerindedir.
Hasan Efendi, 1 Temmuz 1973 tarihinde Hakka yürüdü. Dogumu Hicri 1312, Miladi 1894 / 95 yillaridir. Hakka yürüdügü tarihde yasinin80 civarinda oldugu görülüyor. Uzun saçlari ve sakali vardi. Saçlari örülü ve basina taktigi Fes ´e benzeyen basligin altinda toplaniyordu. Uzun boyu ve davudi bir sesi vardi. Uzun yillar kendi deyimi ile HALKI AYDINLATMAK ve IKRARINI HATIRLATMAK için yörede ki tüm köy ve kasabalari dolasmistir. Kendisine güvenen ve inanan insanlarin ona verdigi para, esya, giysi gibi sadakalari hemen yanibasinda yoksul insanlara dagitirdi . Bu cografyanin Dede´lerinin hepsinden daha taninmis, sayginligi, güvenirliligi ve otoritesi bu cografyanin ötesine Tunceli´den Sivas´a, Erzurum´dan Tokat´a kadar uzanan bir alana tasmistir.

Hasan Efendi yöre Dede’lerinin bir çogunun yaptigi Cem ayininde ATES yalama ve KERAMET gösterme gelenegine itibar etmeyen az sayida ki Dede´lerden biridir. “ Kerameti Yezid´e, Mervan´a gösteriniz ki Hak yolunu görsünler, Inanan insann gösterise ihtiyaci yoktur" derdi. Ancak buna ragmen söyledikleri ve önerdikleri seyler her zaman dogru çikmistir.
Basköy civarinda ki Kureys Kabilesi Dedelerine yöre halki Kör Kureys’ler adini takmistir, Bu Ocagin talipleri yoktur. Ancak kendileri diger Ocaklarda oldugu gibi bir baska Ocaga baglidirlar. Kendisinin Imam Musa-i Kâzim soyundan geldigi var sayiliyor. Mahmud Hayrani soyundan geldigi sanilan Seyyid Mevali evlatlarindan, Seyyid Mustafa Dede´nin torunu, Ibrahim Dede´nin ogludur.
1930 lu yillarda Hasan Efendi bir dönem kendini tamamen ziyaretlere vermistir. Aylarca daglarda, çesitli ziyaretlerde ve mekanlarda insanlardan uzak yasamistir. Bu süre içinde ne yiyip-içtigi tam olarak bilinmiyor. Kendisini taniyanlar koyun sütü ve yogurdu yiyerek beslendigini ileri sürmektedirler. Örnegin yörede Agirgöl (Aygir gölü) denilen ve orada bir yatirin yattigi söylenen daggölü (krater) havzasinda 9 ay yasamistir. Gölü ziyarete gidenler kendisini görmekte ve orada yasadiklarini bilmektedirler. Bu bölgede var olan tüm ziyaretlerde ve türbelerde aylarca, yillarca kaldigi herkes tarafindan bilinmektedir.
Hasan Efendi koyun eti, sütü ve yogurdu disinda hayvansal gida almazdi. Sagligina çok dikkat ederdi. Kaynak sularini bile kaynatir ve öyle içerdi. Kendi nefsini islah etmek için zevk ve eglenceden tamamen elini çekmisti. Alkollü içki, sigara gibi seylerin kullanilmasina sicak bakmazdi. Insan sagligina zarar verebilecek her seye karsi çikar ve kullanilmamasini tavsiye ederdi. ( 208)
Hasan Efendi kendi ifadesine göre 1937 Dersim Vakasina kadar yöredeki erenlerle ve yatirlarla Dersim olayinin KANSIZ sona erdirilmesi için müzakerelere gider. 7 yil "Kan akmasin / Suçlunun yaninda masum ölmesin" diye desdek arar. Ama yatirlar Dersim´in islah edilmesi gerektigini ileri sürerler ve buna karismayacaklarini bildirirler.
1937 / 38 Dersim Vakasi Hasan Efendinin hayatinda bir dönüm noktasi olmustur. Bu olaydan son derece etkilenmistir. "Kuru´nun yaninda Yas´da yandi, Yatirlar seyirci oldu " diyerek bu tarihten sonra her gittigi ziyarete hakaretler yagdirmistir. "Bu insanlar (209), yüzyillardir size niyaz ediyorlar. Yalvariyorlar. Yakariyorlar. Bizi Zalimin zulmünden koru diyorlar. Siz ise yardimci olmadiniz. O halde ne için varsiniz?" diyerek tüm ziyaretlere cephe almis, kendisine engel olmak isteyen kim olmussa basina bir türlü bela gelmistir. Dersim’de gidisatin felaketle sonuçlanacagini ve çözüm arayislarina ziyaretlerden aradigi desdegi bulmadigini ise su dizelerle vurgulamaktadir.

Sahipsiz eskiyalarin yaptigi arsa dayandi
Hasani uykuda kalkti uyandi.
1931 deAsiretleri gördüm
Bunlarin durumlarini sordum.
Dediler, aç kaldik, susuz kaldik
Dagbe dag gezip uykusuz kaldik.
Hasani asiretleri hep gezdim,
Gerçek ziyaretlere name yazdim.
Terbiyesizleri edin terbiye,
Isin sonu gider nereye ?.
Terbiyesizleri terbiye eder mazlumlarin ahi, zari
Üzerine tayin ettirdi Celal Bayar´i.
Cevap vermezseniz Ulu Divan Pirine,
Sizi atacaklarkiyamet yerine.
Mitralyoza dizdi, süngüye takti,
Kimisini de gaz döküp yakti.

Hasan Efendi pek çok sohbet ve konusmalarinda Dersim olayina deginir ve bu davanin Ulu Divan´a kalacagini söylerdi. Zalimin ve suçlunun yaninda mazlumun yandigini ifade eder ve figan eylerdi. Ancak Dersim olayinin faturasini da genelde Atatürk yerine Celal Bayar´a çikarirdi.

YavuzIslamlari bir birine katti,
Alevilerin namusunu bir pula satti.
Yavuz´un elinden kaçanlar çikti daglara,
Evleri yok, daglarda sigindilar magaralara.
Aç kaldilar, çiplak kaldilar,
Hirsiz eskiya oldular.

Yakin tarihe özgü açik bir Demirel karsitligi görülür siirlerinde. Siyasal politikalari ile merkez sag siyasal cepheye karsi tavrini oldukça belirgin bir sekilde ortaya dökmüstür.

Demirel’ekuvvet veren büyük pinar,
Islegi, süregi,seytana ayar.
Lânet olsun Büyük pinar size,
Düsman oldunuz hepimize.
Davayi bir ikeniki ettiniz,
Yaralarimiza zehir kattiniz.
Simdi Demirel’dir Alevileri öldüren,
Saidi Nursi´leri sad edip güldüren.

Üzerinde en ciddiyetle durdugu konu IKRAR’di. Bu deyim halk arasinda söz verme, sözlesme anlaminda da kullanilir. Ayrica Kivra ve Musahiplik baglari olanlarda birbirlerine Ikrar derler. Bir çok kimse ise bu sözün anlamini Haci Bektas Veli´nin EDEP sözcügü ile esdeger görür. Öyle degerlendirir. Pir´ine, Mürsüd´üne, Rehber´ine bagli olmanin yolu da karsilikli verilen Ikrar sözcügünden geçmektedir.
Silip pak eyledik, yoktur korkumuz,
Agir gölü mekan ettik yurdumuz,
Kimselerde yoktur, asla korkumuz,
Ikrar,iman olmus, yolumuz bizim.
Ikrar iman yoldas olsa ne olur,
Dünya ana cadde olur, yol olur,
Insan olan talip olur, kul olur,
Hakka giden yoldur, yolumuz bizim.
Hakka dogru giden ikrar, imandir,
Hak ikrar baginda ulu mihmandir.
Ulu divan kurulacak zamandir,
Hakkin divaninda davamiz bizim.

Hasan Efendinin bazi siirleri düz mantikla okundugunda genellikle anlasilmaz. Bu siirlerine yükledigi GIZ´i bir çok insan farkli anlamda yorumlamaktadir.

Seriatla,tarikattan ikrarin bendini,
Ikrarda erkek, disi yok, tani kendini.
Marifetle, hakikatta yokla kaydini,
Nefsini öldürene alda gel beri.

Seriatnikâhtir, erkegi, disisi hakdir.
Tarikat ikrardir, erkegi disisi yoktur.
Marifetli, hakikatli diyen yalanci çoktur.
Onlara laneti yapta gel beri.

Seriatin yolu, tarikata gider,
Tarikatta ikrar imana gider.
Marifette canini Hakka kurban eder.
Hakikatta niyazla, kurbanin alda gel beri.

Dünya malina fazla ehemmiyet vermezdi. Bununla birlikte oldukca tutumlu bir yasam tarzi vardi. Lüzumsuz masraftan, süs ve lüks yasam tarzindan hosnut olmazdi. Mertlige, misafirperverlige, dayanismaya çok önem verirdi. Hiç kimseyi dislamazdi. Varlikli ailelerin zenginliklerini toplum içinde öne çikarmasini hiç hos görmezdi. Mali zenginligin, gönül zenginligine hizmet araci olmasini arzu ederdi.

Hasan Efendi büyük bir yurtseverdi. Ulusal Kurtulus savasini destekledigini ve Atatürk (Dersim olayinda sitem etmektedir) devrimlerini onayladigini pek çok siirinde dile getirmistir(210). Özelikle Ulusal Kurtulus Mücadelesi hakkinda pek çok siiri vardir.

Ibadet düsmana karsi cephe almaktir,
Düsmani ülkeden sürüp atmaktir.
Mustafa Kemal düsmani çikardi ülkede,
Düsmandan bir eser kalmadi ülkede.
Atatürk kötü mü etti, hey gidi yaramazlar,
Namusunu, vicdanini arayip soramazlar.
Namazi arayan düsman elinde esir olur,
Olanca kazancini elinden çikarip fakir olur.
Haincenankörlük yapmayin Atatürk için,
Sizi düsman esaretinden kurtardi, düsünün.
Mustafa adina Atatürk giydirdiler,
Sirmalikürkün hayirli olsun dediler.
Mustafa Kemal gitti Haci Bektasa,
Malini has etti Cemal Kardasa. ( 211)
Cemal elini vurdu dalina,
Kuvvet verdi, ayagina koluna.
Alinan kuvvetle Rumlari aldi, satti (212)
Sürdü Rumlari denize katti.
Türkiye´nin kizlarini, namusunu düsman aldi,
Düsman ordusuna ates saldi.
Simdi Nurcular Ataya lânet okuyorlar,
Yeniden hali, kilim örnegi dokuyorlar( 213).

Basköylü Hasan Efendi söz ve siirlerinde açik bir Emevi seriati karsitidir. Bunu sohbetlerinde de dile getirirdi. Ibadetin sekil ve biçimde olmayip özde olmasini savunurdu. Buna ragmen Erzincan civarindaki Sünni / Hanefi inancindan olan vatandaslar Hasan Efendiye çok yogun birsaygi duyarlardi. Hiç kimse onu incitmeyi, onunlatartismayi göze alamazdi. Bundan kaçinirlardi(214). Tartisdiklarinda ilahi bir gücün kendilerinicezalandiracaklarina inanirlardi.

Seriat namazla, oruçla degil,
Hakkin Cemaline, didarina egil.
Seriatin manasi serri at,
Gönlünü Hakkin emri rizasina kat.
Dogru ol, dogru tut emri,
At sirtindaki semeri.(215)

Namaz,oruç, cami sendedir,
Bilirmisin, imam, iman kandadir.

 

Basköylü Hasan Efendi, Cem ayininde kadin ve erkek, 7 den 70 e tüm Canlarin bir bütün olarak orada yerini almasi gerektigine inanir.Özellikle 40 lar Cem´ine çok önem verir. Buraya sadece Taliplerin girmesi gerektigini ileri sürer. Bir beyaninda söyle demektedir.
“ Sadece Cem evinde degil, her nerede olursa olsun kendi ailesi ve kocalarindan baskasi haramdir. Cem kapisi Fadime kapisidir. O kapiya Talip olanlar girer. Baskasi giremez. Aralarinda erkek - disi yoktur. Cümlesi birbirine kardes, bacidir. …..O kapidan içeri Hakk var. Hakk, sagi, çürügü, hakliyi, haksizi ayiracak Ulu divandir. Cem Hakkin evidir.Hakkin evinde yalan, dolan, fusku, ficur, haset, fesat, kin, kibir, gurur, adavet, kiy, kiybet, dedikodu yoktur. Çünkü o Cem, sek(il)siz, süphesiz Ulu Yaradanin Hakk kapisir (216). Hasan Efendi, Erzincan ve çevresinde bir efsanedir. Onu yakindan tanimayan, toplum üzerindeki etkisini görmeyen saglikli degerlendiremez. Hakka yürümesindenden bu yanauzunsüre geçmesine ragmen unutulmamasini, issiz Basköy yollarinin gelen ziyaretcilerle dolup tasmasini anlayamaz. Akin akin türbesine kosan bu ziyaretçilerin kimi ona bagliligini yenilemekte, kimileri de manevi mirasinin gelecek nesillere aktarilmasini arzulamaktadirlar. Ancak gerek köy ve gerekse Türbe, sosyal ve siyasal olumsuzluklarin pençesinde can çekisen bir kültürün ayakta kalan son kalintilari olarak Hasan Efendinin agzindan bizlere seslenmektedir.
Millet sizin için yandim tutustum,
Gerçek erenlerin yurduna düstüm,
Düsmaniniza dost olandan kaçtim,
Yaziyi yazin mezarim kaybolmasin (217)

DERSIM’DE BULUNAN BAZI ZIYARETLER :

Dersim bölgesinde pek çok yerde önemli ziyaretler vardir. Bu ziyaretlerin bir kismi çok genis bir bölge halki tarafindan tanindigi gibi diger bir kismi ise daha dar alanda bilinmektedir. Bu ziyaretlerin gene bir kismi yakin dönemde yasamis ve keramet göstermis kisilerin kabirleridir. Bunlarin bir kismi gene bir kaçnesil süregelen ve kudsiyetleri babadan ogula geçtigine inanilan ziyaretlerdir. Bunlardan biri Büklü Baba ziyaretidir. Ziyaret Kureysan Ocagina bagli ve Erzincan / Tunceli sinirina yakin bir alanda olan MutuKöprüsü bölgesinde bulunmaktadir ve bir kaç nesil boyu çok çesitli hastaliklara, özellikle psikolojik sikintilar, depresyon ve sara benzeri hastaliklara sifa bulmakla taninir. Üzerinde Dergah türü bir yapinin da son yillarda insaa edildigi ve Cemevi eklenerek düzenlenen bu yer çok sayida ziyaretçi çekmektedir. Bunun disinda ayni bölgede bulunan veBasköylü Hasan Efendi tarafindan 1953 yilinda kesfedildigi ve Ahmed’i Zenci adli Hz. Ali’ye bagli bir yigidin kabrinin bulunduguna inanilanBüyükÇesme de gene çok taninan ziyaretlerdendir. Bingöl / Kigi bölgesine yakin bir yerde bulunan Kureysan Ocagindan KizilbelEvliyalari, gene Mutu bölgesine çok yakin olan ama Erzincan sinrilari içinde bulunan Avcilar köyündeki Kistim Evliyasi, Kemah civarinda bulunan ve Sinemili Ocagindan olan ve çok önemli Evliyalardan sayilan, ayni zamanda Basköylü Hasan Efendiye Destur veren Seyyit Ibrahim’in kabri ilk akla gelenlerdendir. Dersim ve çevresinde çok sayidaEvliya kabri, ziyaret ve kutsal yerler vardir. Öyle ki neredeyse her köyün sinirlari içinde bunlardan bir kaç tane saymak mümkündür. Dersim Evliyalarini tek tek saymak ve geçmisleri ile ilgili derlemeler yapmak baslica bir alan çalismasi olacagindan biz konuyu sadece çok bilinen bir kaç ziyaretle sinirli tutuyoruz.

DERSIM’DE BULUNAN OCAKLAR……!

Dersim ve çevresinde bugün bir kaç dil konusulmaktadir. Bu dilerde bazi isimlerin telaffuz biçimlerinde ciddi farkliliklar dogmaktadir. Örnegin Türkçede Baba Mansur ismi, Zazaca da Bomesur, Kürtçe/Kirmanci de muhtemelen Ocage Mansüriye biçiminde telaffüz edilmektedir. Ayni sekilde Kure(y)san ismi Zazaca da  Khurêsu veya Gures, Kores biçiminde telaffuz edilmektedir. Bu vesile ile bazi Ocaklarin kendi içinde yeniden ayrismalari ve telaffuz farklarinin giderek daha farklilasmalari sonucu sayica çogalmis olmasi kuvvetli bir ihtimaldir. Bölgede bulunan Ocaklar üzerinde çok daha kapsamli bir çalismanin gerekliligini vurgulayarak tesbit ettigimiz Ocak isimlerini asagida siraliyoruz.

1.      Aguçan (Agu içen /Zehir içen)

2.      Ali Abbas (Celal Abbas),

3.      Baba Mansur,

4.      Dede Karkinlar

5.      Dervis Abdal,

6.      Dervis Beyaz,     

7.      Dervis Cemal,(Seyyit Kemal Kolu vardir),

8.      Hidir Abdal Ocagi

9.      Kizil Deli,

10.  Kure(y)san,

11.  Pir Sultan,   

12.  Sari Saltik (Sari Saltuk)

13.  Seyh Ahmet Dede (Sihamed Dede)(218)

14.  Seyyit Sabun,

15.  Sih Hasanan,(219)

16.  Sinemili

17.  Sultan Munzur,

18.  Üryan Hizir (220)

DERSIM’DE BULUNAN ASIRETLER. !

Bu asiretlerin bir kismi bir önceki Yüzyilllarda Anadolu’da mesken edindigi çesitli yerlerden su yada bu gerekçelerle Dersim ve çevresine yerlesmislerdir. Dersim’in bu asiretlerin meskeni olmasinin  3 temel gerekçesi vardir.

1.                 Dersim Çin’den, Hindistan’ dan baslayarakOrta Asya veya Ortadogu üzerinden Bati Avrupa’ya kadar uzanan, son güzegâhlari, Ingiltere, Iskandinav Ülkeleri, Fransa ve kismen Ispanyacivarlarina kadar uzanan Tarihi Ipek yolunun kiyisindadir.Böylelikle kervanlar araciligi ile yapilan ticaretin kiyisindadir. Bu ticaretin olusmasinda 2 türlükatkisi vardir. Hem dogrudan mal transferi yapan tüccarlardan aracisiz ticaret yapma olanagi vardi, hem de kendi mallarini aracisiz veya cazip sartlarla elden çikarma imkânina sahipti. Diger bir avantaji ise kervanlaridis tehlikelere, saldirilara karsi koruyarak bundan pay (bac) alma olanagina sahipti. Uzunca Yüzyillar bu ticaret genelikle Dersim eteklerinde 3 kola ayriliyordu. Bu kollar A - Dersim yakinlarinda yönünüKaradeniz kiyilarina çevirerek Trabzon ve çevresine yöneliyordu. Bu kervanlarin bir kismi mal ticaretini burada sonlandirirken diger bir kesimi buradan Karadeniz kiyilarina yöneliyor, deniz yolu ile Istanbul veya Karadeniz’in baska kiyilarina devam ediyordu. B –Kervan, Dersim’in eteklerinden, Cibice üzerinden veya Balaban deresi kiyisindan engebeli Kemah bogazini geçerek Anadolu’nun orta ve güney güzelgahlarinda yöneliyor ve oradan tekrar geridönüyordu. C – Diger büyük ve uzun yol Kervanlari ise gene Dersim eteklerini dolanarak Kemah üzerinden batiya, oradan Istanbul üzerinden Avrupa’ya gidiyorlardi. Bu vesile ile Dersim halki hem Hindistan’dan, Çin’den gelen mallari kapisinin önünde alma imkânina sahipti, hem de, Yunanistan,’dan Fransa’danveya Iskandinav ülkelerinden gelen mallarla kolayca tanisabiliyordu.

2.                 Tarihi Ipek yolu, Osmanli’nin (Fatih Sultan Mehmet) 29 Mayis 1453 yilinda Istanbul’u feth etmesi ile cazibesini yitirdi.  Hem dogu ile bati arasinda Kervan tasimaciligi araciligi ile karada , hem de denizlere kiyilari olan kuzey ile güney ülkelerinin gemi tasimaciligi yüzünden deniz yolu ile birkilit noktasi olmasi durumunda olan Istanbul, çekim merkezi olma üzelligini giderek kaybetti. Bunu fark eden Fatih Mehmet her ne kadar mevcut statükoyukorumaya çabaladi ise de alternatif güzergâhlarinolusumunu engelleyemedi. Bu alternatif güzergâhlarin çok önemli olmasa da bile, Karadeniz ve Akdenizekiyi ülkelerin deniz ticaretininin bir kisminin,Istanbul devre disi birakilarak saglanmasina sebebiyet verdi. Burada Bati Anadolu limanlarinin giderek cazibe kazandigini, Trabzon ve çevresinde gemilerden indirilen mallarin kervanlar yolu ile Dersim eteklerinin kiyilarindan Akdeniz’e kaydirildigini görüyoruz. Dersim bu vesile ile denize kiyisi olan kuzey ve güney ülkelerinin ticari mallari ile de kapisinin önünde karsilasmis oluyordu.

3.                 Dersim ve çevresi Kizilbas’ligin en önemli mekanlarindan birisidir.  Emevi ve Abbasi zulmünden kaçanEhli Beyt taraftarlari batida Taskent, Nisabur, Semerkant gibi Orta Asya’ya yakin yerlere,  veya Iran’in kuzeylerine gelen Horasan, Erdebil bigi yerlere siginmislardi. Bu bölgelerin giderek batuya yönelik göç vermeleri sonucu hem bazi Ocaklarin, hem de taliplerin Dogu Anadolu’ya, Dersim yakinlarina yerlestigini görürüz. Bu yerlesmislik burada Ehli Beyt’e bagli bir toplumun dogmasi ve güçlenmesine sebebiyet verdi.

Yukarida ki 3 ana baslik altinda Dersim ve çevresindeAlevilerin içi içe geçmis ciddi bir kümelesmesini görmek mümkün. Osmanli Padisahi Fatih Sultan Mehmet’in, Erzincan ve çevrsinde hüküm süren Akkoyunlular devleti sultani Uzun Hasan ile Erzincan / Çayirli / Otlukbeli’nde, 11 Agustos 1473 tarihinde meydana gelen savasi kazanmasi ile Osmanlilarin bölgede etkinligi artti. Gerçi Akkoyunlu imparatorlari da, tipki Osmanli gibi Sünni ve Orta Asya’dan Anadolu’ya akan Türkmen boylarindandirlar. Ancak Osmanli’ya nazaren Akkoyunlularin Dersim çevresine kümelesmis Alevi Ocaklari ile iliskileri daha yogundur. Baska bir deyimle Osmanli göreceli olarak yerlesik sayilan Bektasi Dergahlari ile iliskileri sicak tutarken, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Safevi hükümdarlari, Alevi Ocaklari ile iliskilerini daha canli tutuyorlardi. Bunda ayni dine inanmalarindan ziyade, Orta Asyadan gelirken birlikte getirdikleri dil, örf, adet ve geleneklerinin bir birlerine benzemelerinin etkileri olsa gerektir.

Yavuz Selim ile Sah Ismail arasinda 23 Agustos 1514'te yapilanÇaldiran savasinda Osmanli kuvvetlerinin galip gelmeleri ve Yavuz’un giderek daha güneye inerek Hilefeti Osmanliya getirmesinin Dersim ve çevresi üzerinde ciddi etkileri olmustur. Bunda Yavuz’un hem Kemah bogazi civarinda yaptigi söylenen ciddi bir Alevi katliami, hemde Hilafetin Osmanli’ya getirilmesinden sonraSeyhülislamlar tarafindan bizzat Aleviler hakkinda yazdigi fetvalar da Alevilerin engebeli olan daglara, Askerin kolay ulasamayacagi yerlere dogru çeken etkenler arasindadir. Ancak Dersim’in, Alevilere mesken olma tarihi çok daha eski olsa gerektir.

Olusan kanaatlere göre Dersime ilk gelen Ocaklar Kureys veBabamansurlardir. Bu konuda iddialardan bir tanesi de, Seyh Hasananlilar ve Seydanlilar olarak bilinen Dersim asiretlerinin HorasanliSeyh AhmetYesevi’nin (221) ogullari olarak tanitilan Seyh Hasan veSeyit adlarinda iki kardes öncülügünde geldikleri ve bu iki kardesten türedikleri söylenmektedir. Horasan’a yerlesen Seyyitlerin Imam Zeynel Abidin’in oglu Zeyd soyundan geldikleri de üzerinde ciddiyetle durulan ve akilci görünen diger idddialardan biridir.

 Diger bir iddaya göre, 1166 yilinda yazilmis ve 1212 (veya 1232)’de ise Selçuklu hükümdari Alaeddin 1.Keykubat tarafindan Sultanlik mühürü vurularak tasdik edilmis türkçe ve arapça karisimi secerede, yakin bölgede (Dersim ve yakin çevresi)12 Türk asiretinin’ adi geçtigini ve bu asiretlerin Selçuklular döneminde (12. yüzyil basinda) Alevi halifeler olan Horasanli Seyit Mahmudi Hayrani ve Sah Mensur Baba öncülügünde Horasan’dan geldikleri (222 ) söylenmektedir.

Secereye göre Horasan’dan Erzincan’a ve Dersim’in Bagin ve Hüsnü Mansur (Mazgirt /Muhundu) bölgesine geldiklerinde bu 12 asiretin Reisleri Bagin’de toplanarak Seyyit Mahmut’un oglu Haci Kureys, Sah Mensur ve Seyit Ali adiyla bilinen Dervis Beyaz’dan mucizeler istemisler. Sah Mensur duvar yürütmüs, Seyit Mahmut Hayrani’nin oglu Haci Kureys ile Dervis Beyaz ise yanan firina girmislerdir. Erzincan ve Bagin arasindaki verimli yerlere yerlesen bu ‘Türk’ asiretlerine Alevilik ve tasavvufa deger veren Selçuklu Sultani 1. Alaeddin sicak ilgi göstermis, baslarindaki tarikat halifelerinin mürsitligi ve rehberligini, mucizelerini ve soyagaçlarini tasdik etmis, bahsi geçen 12 Asireti,  Pirlik veMürsitlik bakimindan Sah Mansur ve Haci Kureys’e, rehberlik makaminda ise Dervis Beyaz’a mürit ederek onlara lokma hakki (hakullah) vermeyi onaylamistir. Dersim ve çevresi Osmanli topraklarina dahil edilmeden çok önceleri Padisahlardan Orhan Gazi ( Dogumu 1281,Saltanati 1326- 1359) ve bizzat Bagin’e gelen Sultan 1. Murad da ( Dogumu 1326, Saltanati 1359- 1389)bu asiretleri himaye etmis, adi geçen Seyyitlerin secerelerini de tasdik etmisler.

DERVIS BEYAZ / DERVIS GEVR SECERESINDEN BAZI AYRINTILAR

 Dersim bölgesi Seyyitler Secereleri ile ilgili bir çok iç içe geçmis ve Seyyitler tarafindan ayri ayri kanaatlerin olustugu farkliliklar mevcuttur. Dervis Gevr /Dervis Beyaz Ocagindan Varto’lu Seyyid Cafer oglu Mehmet Nuri Beyaz Yildirim, ayrica Varto’lu SeyyidMetin Küçük ve Hollanda Dedeler Vakfi Baskani Varto’lu Seyyid Bülent Duran, Mehmet Serif Firat’in çikarmis oldugu DoguIlleri ve Varto Tarihi adli kitapta Secerelerle ilgili bir takimyanlislarin var oldugunu, orjinal Secerenin kendi ellerinde bulundugunu, bunun diger bir çok emsal Secerelerle de kiyaslanarak dogrulandigini eklemektedir. Seyyit Beyaz Yildirim, bölge tarihi ve Secerelerle ilgili kapsamli birikimi olan Seyyid Metin Küçük ve özellikle Seyyid Bülent Duran  bu konuda söyle demektedirler.

 ‘’Mehmet Serif Firat, orjinal Secereyi sadece gözden geçirmis ancak kitabi yazarken Secereye bakarak yazmamis, aklinda kalan sekli ile sahsi kanaatlerini belirtmistir. Bu vesile ile Dervis Gevr /Dervis Beyaz Ocagi hakkinda verdigi bilgilerde yanlisliklar vardir. Bizde bulunan orjinal belgeli  Secere söyledir. Bu Silsile-i serefenin asli Hisn-i' Mansur' den gelmedir." Bu günkü anlamiyla Adiyaman'dan gelmedir deniliyor. Yani, birileri aslini oradan alip Istanbul'a getirip padisaha göstermistir. "Sultan, DERVIS  BEYAZ'i huzuruna kabul etmis, O'ndan sahih bir keramet isteyince, Dag gibi odunlar toplandi. Dervis Beyaz, içine girdi. Odunlar ateslendi. Ates yedi gün devam etti. DERVIS BEYAZ, salimen bu sahih, silsilenin isnadiyla Atesten çikti. Dervis beyaz atese gittigi  vakit, bir çuhadar kisi  ihimmet edüp atese götürdü. Bile atese girdiler." Bakin burada dikkat edilmesi gereken husus Dersim'de yillardan beri yanlis anlatilan bir yorum var. Bu Secere o yoruma açiklik getiriyor. Yorum sudur; Kureys, firina girmistir ve Dervis Gewr'i beraberinde götürmüstür. Dervis Gewre kül sürülmüstür ve bundan dolayi kendisine Gewr denilmistir. Bu çok yanlistir. New (dokuz) ile newe'- nin (yeni) bir sözcük olmadiklari gibi, gewr ile geur de ayni kelimelerdir. Gewr Farsça bir kelimedir ve beyaz anlamina gelmektedir. Biz Farsça bilen Post dedeleri Seyh Hasananli Dede Mahmut Doganoglu kendisi bizim Dersimlidir. Aguçanli Dede Niyazi Bozdogan, Hidir Abdal Ocagindan Dede Mehmet Yaman ve Dede Ismail Aslandogan'na sordum. Her ‘’dördüde’'gewr'in Türkçe anlaminin beyaz oldugunu söylediler. Bakiniz, Secerede de hem Dervis Beyaz , deniliyor, hem de Dervis Gewr deniliyor. Secerede diyor ki "vaktaki ,"DERVIS BEYAZ, Atese gittigi vakit, bir çuhadar kisi. Himmet edüp atese götürdü." Yani burada Kureys atese gidip de Dervis Gewr'i beraberinde atese götürmemis’’. Kisacasi  Secerede yazilan ile Dersim' de anlatilan olay'birbirini tutmuyor. Tersine, atese giren' Dervis Beyaz'dir , Padisahin çuhadarini. Terzisini beraberinde götürüyor. Belge 'bu anlamda' bugüne kadar anlatilanlara bir açiklik getiriyor. Simdi yine Secereye devam edelim. Atesten çiktiktan sonra  Murad, Han 'sual. eyledi. Ki Ey Çuhadar. Sen ne gördün. Çuhadar '(BENIM SULTANIM. BENIM GÖRDÜGÜM SEN DAHI GÖREYDIN VÜCUDUN  ERIYIP MAHV OLURDU EMMA DERVIS GEVR (bakiniz buradada  Dervis Gevr'in Dervis Beyaz oldugunu ispatliyor Türkçe yazilmis oldugu için Gevr  tek 'v'.ile yazilims. Eger bunu farsca veya Zazaca yazarsak ' ‘W’’ yazariz) HIMMETIYLE BANA BIR SEY OLMADI. BEN DAHI O  KADAR. BIR OD IÇINDE BIR YESIL ÇIMENLI YERDIR, GÖL-YOSUN-REYHAN VE AKARSULAR VE. BIR YANDA KAR ILE BUZ .ÇOKTU. VE   KENDÜSÜ  BIR  ALA BEYAZ; KÖSKÜN ÜSTÜNDE  BIR KUS GIBI OTURURDU. ASLA ATES NAMINA BIR SEY GÖRMEDIM.) deyu Sultandan ricaca edüp, Dervis Beyaz'dan ayrilmadi.Vesselam. Ismi MEHMED AGA idi. Mehmed Aga bugün Dersim'de yasayan Hiranlann (Xiran) büyügü oldugunu, bizim Secerenin bir nüshasinin da yeni anlamiyla bir fotokopisinin de olayin hatirasi olarak kendisine verildigini belirtmek isterim. Mehmed Aga padisahin Hiranli terzisi idi. Bu günkü Hiranlarin bir kolunun oraya dayandigi söyleniyor. Artik dedemizle beraber mi gelip Hiranlarin içine giriyor, yoksa kendisi daha önceden mi Hiranliydi bilinmiyor? Fakat Hiranlarin içinde yasadigi kesin. Ve bu kerametin bir belgesi olarak kendisine Seceremizin bir nüshasi veriliyor. Böylece Seceremiz bir kopyasida Hiranli larin elinde de bulunuyor. Peki, bu secerenin bir tanesi neden veya nereden Kureysanlilara geliyor? Simdi bu soruya gelelim. Kenan Güven'in baskisiyla "Çe Sae Gulabi" den alinan ve Ankara'da Kureysanli milletvekili Musa Ates'in yardimiyla tasdik edilen Secerenin türkçesinde, Sayfa alti'da söyle denmektedir: "Hamd Allah'a, salat ve selam Resulullah' a olsun. Alimler den, araplardan, acemlerden, köylerden, sehirlerden herkesin ma' lumu olsun ki bu tescil edilen secereden geçen bütün beveynin haseb ye nesebleri asagida gelecek kisilerin sehadeti ile sabit olmustur. Haremeyni' s-serif yen hacisi, Haci Mustafa oglu Iskenderli haci Ali, Haci Hasani's-seybanf oglu Haci Yusuf dan o, Semdinü' l-misrf' nin .' oglu zeynnül' l- arab' dan, o;. seyh üveyüsü' I-Baküvi' nin oglu seyh Süleym- an' dan, o, ziyaeddin oglu Seyyid Ali' den, O, Seyh' Abdulga- fur oglu Seyh Veliden, Hi.Ali (r.a) nin oglu Hz. Hüseyin' e kadar baba ve annelerinin isimlerini zirkederek rivayet edip. sahitlik etmislerdir-Seyh Veli, Seyh Aliyyü'l Medeni'nin oglu Seyh Hamza' nin, o da Seyh Ahmedüi-Bagdadi' nin, o da adil sahitler huzurunda Seyh Süleyman' i- Bagdadiyyül- Kureysi'nin oglu .Seyh Faris'in, o da Ahmedü'I-Mekki'nin oglu Seyh Muhammed' in sehadetiyle bu secereyi kesin ve dogru' delillerle isbat etmislerdir." Burada tek bir yerde '’Kureys’’ kelimesi geçmektedir ve Kureys'in Bagdat'tan geldigi söylenmektedir.

Burada adi geçen sahis Kureys degil de, Kureys'in ogluSeyh Faris'tir; (Seyh Süleyman'! Bagdadiyyü'l-Kureysi' nin oglu' Seyh Faris'in. Ayrica olaya sahitlik edenelere de Secerenin o zamanki kismina yasanan olay eklenerek, kopyalari ani ve sahitlik belgesi olarak  5 kisiye veriliyor.

1.      Bir tanesi Kureysanlilar'dadir,

2.      Bir tanesi Mehmed Aga'dadir, (Murat hanin Terzisi )

3.      Bir tanesi Trakya’dan' dan gelen Aleviler'e verilmistir,

4.      Bir tanesi Adiyaman Tekkesi'ndedir.

5.      Bir tanesinde Bagdat'(a oldugu söylenmektedir )

 Kureysan Ocagina mensup olup bir dönem Tunceli  Miletvekilligini yapan Musa Ates elimizdeki Soy Seceremizin bir süreti olan ve Istanbul Topkapi Sarayindaki Osmanli Devlet Arsivinden, Milletvekili nufuzunu kullanarak bu Secereyi fotokopi yaparak almistir.

Bu gayet tabiidir ki bütün kiymetli belgeler, fermanlar ve yazilar en az iki suret olara yazilmistir. Elimizdeki Mubarek Soy Seceresi Selçuk Hükümdan Sultan Alaadin Keykubattan basliyarak sirayla Osmanli Pahdisahlarininda imzalari ve Sahlik mühürleri ile sülalemizin takibi yapilarak tastik edilegelmis ve böylece Osmanli Padisahi Sultan Selim'i Sani 'ye kadar 11 tane Sultan ve Padisahlar tarafindan tastik Serhleri çekilmistir. Keza elimizdeki MübarekSoy Secerimize her Padisah tarafindan soy eklemeleri yapilarak ilgili Ocagimizin Dedelerine verilmistir. Devlet arsivinde kalan suretide ayini bilgiyi ve özelligi tasimaktadir. Çünkü arsivdeki suretielimizdekinin aynisidir. Aynca bizim elimizdeki Soy Seceremizle birlikte Seceredede yazili oldugu üzere eski yazi ile yazili bir adet sir tasi da mevcut bulunmaktadir.’’

SeyyitBeyazyildirim, Seyyid Metin Küçük, Seyyit Bülent Duran ‘’Bizdeki orijinal secerede ise bizim babamiza  kadar, yani Cumhuriyete kadar olan bütün isimler yazilidir. Menderes döneminde bu Secere gene tasdik edilmistir. Bu da Secerenin bizim oldugunu gösteriyor. Ankara Noterliginde tercüme ettirdikleri secere, bizim Secerenin bir ekidir, bir kopyasidir ve o Secerenin hiç bir yerinde' ne Kureys'e ait oldugu, ne de Seyyid Mahmud-i Hayrani'ye ait oldugu geçmemektedir. Orijinali  bizde olan Secerenin Dervis Beyaz / Dervis Gevr’lilerinyasadigi Varto'nun Sorik köyünde bulunmasi da gayet dogaldir.

Bu konuda bir kitap çikaran Seyyit Mustafa Aklibasinda’nin çalismasinin da ayni boyutunun sorunlu oldugunu ekleyen Seyyit Beyazyildirim, Dervisgevr / Dervisbeyaz OcaginaPirlik, Rehberlik ve Mürsitlik yoluyla bagli bulunan Taliplerin bulundugu Il, Ilçe ve Asiretleri de açiklamaktadir.

Yukaridaki açiklamalar ve özellikle konuya taraf olan Seyyitlerin anlatimindan da anlasiliyor ki Dersim bölgesiSeyyitler Secereleri ile ilgili bir çok iç içe geçmis karmasikliklar mevcuttur. Secereler ve Ocaklar hakkinda çalismalari olan Arastirmaci Yazar Dç. Dr. Ali Yaman secerelerle ilgili kaynak yetersizliginin yanisira, çok farkli görüslerin oldugunu ve kesin konusmanin yanilgilar içerebilecegini belirtmektedir

Bu çalisma yayinlanmadan ve konuya vakif Kurumlarin /kisilerin görüsleri alinmadan somut görüs belirtmenin tarafimizdan yanilgi içerebilecegini ekleyerek, konu ile ilgili bir noktaya dikkatleri çekmek istiyoruz.

SeyyitDuran ve diger Seyyitlerin açiklamalari içindebirnokta dikkatimizi çekti. Mehmet SerifFirat’tan da kismi etkilendigi görülen NejatBirdogan’in , bölge Seyyitlerinin elinde bulunan Secerelerin 4. Murat dönemine ait olduklari savi bu durumda dogrulugunu kaybediyor. Çünkü Devlet arsivleri ve Padisah tugralarinin Noterliklerde tasdikleri yapilarak karsilastirilan Secere tercümelerinin14. Yüzyil baslarinda Osmanlinin 3. Padisahi olan 1.Murat dönemine (dogumu 1326- Ölümü 1389 / Saltanati 1359 -1389) uzandigini kabul etmek gerekiyor.

Karmasik ve çok boyutlu olan Secere çalismalarinin aslinda bir Akademi veya Bilim Kurulu tarafindan çok sayida profosyonel Tarihçi / arastirmacinin çalismalari ile toplumun geneline kabul ettirilebilinecegini, tek tek Secerelerin ayri ayri ellerden çikmak yerine, profosyonel bir ekibin çok boyutlu çalismasinin üzerine oturtularak saglanmasinin özlemi içinde oldugumuzu vurgulayarak,yazdiklarimiz dahil, tüm secere çalismalarinin makul ancak temkinli karsilanmasi gerektigi fikrimizin, bu tür çalisma yapan degerli arastirmacilar tarafindan dasicak karsilanacagini umuyoruz.

Secerelere göre Horasan’dan gelen 12 Asiret

Secereye göre Horasan’dan gelen 12 Asiret (220) ve reisleri (223) sunlardir :

1.      Delisenler (Delsinler, Delihasanlar, lakabi Hurem began) kabilesinden Cafer (224) (Cafer min kabileti, Delisenler, Elmusamma Üskücüdag, ismihü sülbüsen bilakabi Hurrem Began Bu kabile Hormak asiretidir. Kollari da Hirancik, Balçik, Homenciktir)

2.      Alan kabilesinden Teymur, (Alan kabilesinden Elmusamma, Budan, Burkent oymagi ve baslari Teymur)

3.      Ba-Ilyas kabilesinden Hüseyin, (Ilyas kabilesinden Han adiyla taninan oymagin basi Hüseyin)

4.      Milli kabilesinden Muhammet, (Milli kabilesinden Bozkir oymaginin basi Muhammed)

5.      Izol kabilesinden Abdullah, (lakabi: Iki Bölük), (Izol kabilesinden Üç Ayak oymagi ve baslari Abdullah)

6.      Haydar kabilesinden Ali (lakabi: Karavel), (Haydar kabilesinden Bedirkan oymagi ve baslari Ali)

7.      Karsan kabilesinden Mustafa (lakabi: Saz),(Karsan kabilesinden Hançer dik yulaka saz oymaginin basi Mustafa)

8.      Lal kabilesinden Ibrahim (lakabi: Yürük Uzun), (Lal kabilesinden Baykara oymagindan Ibrahim)

9.      Çakir Tahir kabilesinden Mahmut, (Çakir Tahir kabilesi ve basi Mahmut) min kabileti

10.  Dada kabilesinden Muhammet, (Dada kabilesinden Börek Uzun oymaginin basi Muhammed)

11.  Zor Veliyan kabilesinden Yusuf, (Zor Veli kabilesinden Duvardelen oymagindan Yusuf)

12.  Merdis kabilesinden Abbas. (Merdis kabilesinden Dik Külah oymaginin basi Abbas)

GerçiMehmet SerifFirat, aktarimlarinda Hiran, Arilli, Sahveliyan ve Sadilli asiret adlarinin da geçtigini söyler, ama bu isimlerin listede yer almamasini açiklamaz. Bu durumda söz konusu Selçuklu dönemi veAlevi asiretlerinin iliskilerinin üzerindeki gizem tam olarak açiklanmis degildir. Arastirmacilarin kanaatimce uzun ve sabirli çalismalarla, verilere temkinli yaklasarak üzerindeki gizemi aralayabileceklerini düsünüyorum ( 225) .

Bu arada Sulçuklu ile iliskileri bu secerenin derlenisi ile uyumluluk arz ettigi izlenimi veren Alevilerin aradan fazla zaman geçmeden, konumuz disinda oldugu için ayrintisina girmedigimiz Babai Isyanlarina bas vurmalarinin ardinda ki etkenler ve sonuçlarinin da bir kaç açidan irdelenmesinde yarar olmali.

Babamansur’un, Nejat Birdogan’in “Kureysanlilar’in Soy Agaci” iliskisinde Seyyid Mahmut Hayrani olarak yansitilan ve tarafimdan temkinli yaklasilan degerlendirmede, baska kaynak ve alintilar gösterilerek islenilen söz konusu çalismada, adi geçen 12 asiretin adlari Milli, Izol, Haydar, Kariban, Lal, Arap Tahir, Dada, Zudolyan, Merdini, Ilyas, Sakak ve Desinler seklinde verilmektedir. Sayilari, isimleri, yerleri, etnik kökenleri konusunda uzun yillar ciddi arastirma isteyen, bölgenin tarihi ile de ilintili yapilmasi gereken çalismalara isik tutmak amaciyla bir noktaya tekrar deginmekte yarar olmali. Sah Ismail’in 1501 yilinda, Erzincan’da (Sarikaya) toplamis oldugu Türkmen Kurultayininin yerine (226) bakarak hem kurultayin içerigi, hem de bölgenin etnik ve genel inanci konusunda fikir edinilebilinir.

DERSIM ve YAKIN ÇEVRESINDE (227) BULUNAN ASIRETLER (228)

Dersim ve çevresi Asiretlerinin bir kismi bir birinden ayrilma asiretlerdir. Asiretlerin ayrismalari ayri bir konu ve arastirma gerektirdigi için biz bu ayrismalara girmeyip bir bütün olarak ele aldik. Buna ragmen tüm asiretleri yaz(a)mamis olabiliriz. Bazi asiretlerde halk arasinda çift isimle tanindigi için onlarin her 2 ismini de yazmaya çalistik.

Aguçan /Agu Içen,

Abbasan /Abbas Usagi,

Abdalan,

Alan,

Arilli /Areyli,

Ali Abbas /Celal Abbas,

Arslan Usagi,

Asagi Abbas Usagi,

Asuran (ve içinde Seyhelil - Seyyid Halil, Deman kollari )

Baba Mansur,

Bahtiyaran,

Balaban,

Baluçuklar,

Bal Usagi,

Bar Mansur,

Baruzili,

Bazkâr /Bezkâran,

Behizler,

Beyt Usagi,

Birim,

Bilice,

Butkan,

Canbegli /Canbek,

Cilvank,

Conan,

Çarikli,

Çarekân /Çarek,

Çerkez (229)

Çerik,

Dede Karkinli /Dede Kargin,

Deman /Demenan,

Dervis Cemal,

Ferhat Usagi,

Gavusanli,

Grasür /Giransur,

Gülabi Usagi

Geçko 

Haydaran,

Hidikan,

Hidir Abdal Ocagi,

Hemüklü,

Hiran,

Hormek,

Izollular,

Kalan,

Kalan Asireti içinde Bolo

Kamhutlu,

Karababa,

Karabas Usagi,

Karaballi,

Karikanli,

Karsanli,

Kazililar,

Keçelan /Keçel Usagi)

Keman,

Kir / Kiran,

Kirgan,

Kimsor,

Kobat,

Koçgiri,

Koç Usagili,

Kudan,

Kureysan,

Kurmesli,

Kuzu Çamli,

Laçin,

Lertik,

Lolan,

Maksut Usagi,

Maskan,

Menikan /Menkan ,

Mistan,

Okçiyan,

Pezgevran

Pilvank, (230)

Pir Sultanli,

Resüller,

Rutan /Rotan,

Sari Saltik /Sari Saltuk,

Seter,

Sevkar /Sevkar,

Seyyit Sabun,

Sinemil /Sultan Sinemili,

Sidikanli,

Simko

Sisanli,

Suranli,

Süleymanli,

Sadilli,

Sah Veliyanli,

Sam Usagili,

Savalli /Savalanli /Savalyanli,

SeyhAhmet Dedeler /Sihamettli,

Seyhanli,

Seyh Hasanli /Sihasanli,

Seyh Memedanli.

Tahsurlu,

Üryan Hizir,

99.Yukari Abbas Usagili,

100.Yusufan,

101.Zilanli,

Bu bildirimizde ozanlık geleneğinde Emlek yöresinden bir ozanın yeni şiirlerini tanıtacağız.Emlek yöresinden dedim,çünki Emlek bölgesinin ozanlık geleneklerinde önemli bir yeri vardır. Ülkemizin  tanınmış önemli büyük ozanları bu bölgede yetişmiştir.Eskilerden Emlek dendiğinde geniş bir bölgeyi kapsarken, bugün sadece Sıvas ilinin Şarkışla ve Yıldızeli’nin köyleriyle Yozgat’ın Akdağmadeni ilçesinin güney kısmında bulunan köylere verilen isimdir. Ayrıca Emlek  ismi ozanlığı çağrıştıran bir isim olagelmiştir.

Bölgenin ozanlarından bazıları;  Pir Sultan Abdal, Serdari,Talibi,Ağahi,Kemter,Aşık Hüseyin,Aşık Veli,İzzeti,Kul Sabrı,Aşık Veysel,Ali İzzet,Devrani hemen akla gelenlerdir.Bu ozanların her birisi diğerinin etkisidedir.Çünki  hepsi de  tekke geleneği ozanlarıdır.Aşık Veysel,Ali İzzet de dahil bu gelenekten yetişmiştir.Yetiştikleri bölgede iç içedirler ve her birinden diğerine bir bağ vardır. En eskisiyle yenisi arasında her ne kadar yaş farkı olsa da bir birileriyle  ilgilidirler.

Tanıtacağımız  ozan gibi bir çoğunun da bulunamamış şiirleri vardır.Köyden kente göç arttıkça gizli cönkler ortaya çıkmaktadır.Zaman içerisinde bizleri şaşırtacak düzeyde ve çoklukta şiirlerin gün yüzüne çıkacağına inanmaktayım.Emlekli ozanların her biri ayrı ayrı değerlendirildiğinde onların önemi daha da anlaşılacaktır.Eğiti,tecrübe bilgi,ustalık konusunda bir birlerinden etkilenmeleri yanında şiirlerindeki farklı ustalık yerlerini korumaktadır.

Aşık Veli’ye gelince onun adını küçük yaşlarda tanıdım Çünki benim de doğduğum köy olan Sivrialan da Alevi-Bektaşiliğin usta zakir ve dedeleri vardı. Aşık Veysel’in yakın arkadaşı Hıdır Dede amcazadelerimizdendir. Çoğunluğu Aşık Veli türküleri söylerdi.Aşık Veli türkülerini beşikten beri dinlerdim.İleriki yıllarda hep Hıdır Dede Aşık Veysel muhabbetleri usumdan çıkmaz olmuştur.

Aşık Veli adını Hıdır dedenin okuduğü türkülerin dışında Ali İhsan Tuncalı tarafından  1966 yılında derlenen “Emlek Alevi Aşıkları” adlı kitapın Aşık Veli bölümünde türkülerin altında” Sivrialanlı Hıdır Dede’den derledim” yazıları vardı.Kültür Bakanlığı 1984 yılında İbrahim Aslanoğlu tarafından hazırlanan  Aşık Veli adlı kitabı yayımladı..

Aslanoğlu kitapdaki şiirlerin ve bilgilerin bir kısmını Ali İhsan Tuncalı’dan almasına karşılık,cönklerden,Aşık Veli’nin yakınlarından ve Tuncalı’nın da ulaşamadığı çeşitli yayınlardan derlemiş.Kitap 103 sayfa ve 97 şiir yer almış.Aslanoğlu, kitabının  sonunda yer alan Aşık Veli  adına derlenmiş ancak Kul Veli,Derviş Veli mahlaslı şiirlerin Aşık Veliye ait olmadığı görüşündedir ki biz de bu görüşe katılıyoruz.

 Burada sunacağımız bilgilerde Aşık Veli’nin hiçbir yerde yayınlanmayan ve bilinmeyen 47 adet şiiridir.Bu şiirler elime geçtiğinde hiç de ciddiye almamıştım,ancak şiirleri okuduktan sonra gördüm ki  diğerleriyle benzerlik ancak biçim ve şekil yönündendi.Acaba bu Veli başka bir Veli olmasın diye düşündüm.Başka bir Veli’nin olması da bir kazançtı.Çünki yeni bir ozan ortaya çıkacaktı.Şiir mahlaslarına bakıldığında aynı tarzın kullanıldığı dikkat çekmakteydi.Aşık Veli genelde “Velim Eyder”mahlasını kullanmaktadır.Elimizdeki şiirlerin bitiminde “Velim Eyder” sözcüğünü görünce  kuşkum kalmadı.Aşık Veli’nin yeni şiirleri ortaya çıkıyordu.

Bu şiirleri nasıl mı elde ettik?

Yunus Koçak emekli bir Emniyet Müdürüdür.Halk kültürü ve tekke edebiyatını yerinde araştıran birisi.Diyorki;”1961 yılında Hasan Dede kasabasından Hasan Dede son postnişinlerinden  Bardak Dede’nin oğlu Abdullah Dede  oğlu  Hasan Demirhan’ın bir işini yaptım.Bana çok minnettar oldular.Ne yapacağını şaşırdılar.Eski kitaplara merakım vardı.Babasının kitaplarını gösterdi ve öykülerini şöyle anlattı.”Bu yazma eserleri babamındır.Dergahtan kurtardım.Bunlar Dergah ziyaret defterleriymiş.1925 yılıydı.Keskinden  üç dört at araba dolusu asker geldi.Kapıyı kilitleyip bizi dışarı çıkarttılar,sonradan gördüm ki.Ne kadar kitap,defter varsa at arabalarına yüklüyorlar.Dergahın çok zengin bir kütüphanesi vardı.Babamın yazdıkları hatıraları diyerek bir takım belgeleri kurtardım.Geri kalan kitapları üç at arabasına yükleyerek Kızılırmak’a götürüp döktüler”Abdullah Dede bunları bana bir hüzün içinde anlattı.Dedi Yunus Koçak.”İstersen bunları sana hediye edeyim “Abdullah Demirhan’a ne diyeceğimi şaşırdım.Bu emanetler benim için hala kutsallığını korur.Yıllarca bunları inceledim.Günümüz Türkçesine çevirdim”

Yunus Koçak gerçekten de çok ciddi bir çalışma sonucu şiirleri ve bazı anıları güncel dile aktarmış.Elinde bulunan ziyaret defteri dedikleri cönke çok önem vermektedir.Fotokopisinden çalışmakta ve orijinalini çok iyi korumaktadır.Eline geçen bu belgelerden Hasan Dede kitabını hazırlamıştır.Bu kitapta Hasan Dede’nin  bir çok bilinmeyen şiiri de yer almaktadır.

Elimizdeki belge Yunus Koçak’ın elindeki orijinal belgelerin fotokopisi ve şiirlerin günümüz Türkçesine çevirisidir.Orijinal defterin boyutları 12x14 cm.Defterin sayfası 284.Kapağın hemen ön yüzünde Sahibi Mustafa Bin-i Yakub-u Cemal yazısı yer almaktadır.İkinci sayfada” bu deftere 1224 de başladım” yazısı ile başlanıyor ki,bu gün ki tarih 1808 e karşılık gelmektedir.Ancak iç sayfalarda bir yerdeki tarihde  1802 kaydı bulunmaktadır.

Bu ziyaret defterinin özelliği,dergaha gelen her ozanın mutlak birkaç şiir yazmasıdır.Defter  her ne kadar Yakub-u Cemal imzasını taşımış olsa da sonuçta hatıraları içermektedir.Defterde çokça şiir olması yanında, bir çok dua da yer almaktadır.Yine her Bektaşi dergahında olduğu gibi duaların tamamının Türkçe olması  belgenin önemini artırmaktadır.Bu cönkteki en çok şiir Aşık Veli’ye aittir.Ancak dergaha uğrayan her ozan kendinden bir şeyler yazmıştır.Zakirler ise cemlerde söylediği usta  malı şiirleri deftere yazmadan geçememişler.Bunlar Hatayi,Teslim Abdal,Kul Himmet,Pir Sultan Abdal,Dedemoğlu,Nesimi şiirleridir.Dergaha bizzat gelerek kendi şiirlerini yazan ozanlar  da şunlardır:

Emini,İsmail,Haydaroğlu,Siyahi,İbrahim,Başeri,Yesari,Hüseyini,Amini,Kul Hüseyin,Ali,Fadıl,Derviş Ali,Dertli Kemter,Aşık Kemter,Dedemoğlu,Derviş Süleyman,Mehemmed,Hasan Baba.

Konumuz olan Aşık Veli Kimdir?

Aşık Veli’nin ölüm tarihi bilinmekle birlikte,doğumu konusunda her hangi bir kayda rastlanılmamıştır.Ancak akrabalarından derlenen bir araştırmada ozanın  60 yaşında öldüğü belirtilmiştir.Buna göre Aşık Veli 1793 doğumludur.1818  yılında öldüğü bilinen Emlek Kale Köyünden ustası Kemter Aşık Veli’nin yetişmesinde etkili olmuştur.Aşık Veli ustasının  ölümü ardından şu şiiri yazar:

Şu yalan dünyada bir üstad buldum

Beni bırakmadın işime felek

Şakirt olan şaşkın olur dembedem

Ne okursun bilmem guşuma felek

Aşık Veli, Emlek yöresi köylerinden İğdecikli dir.Yoksul bir ailenin  çocuğu olarak büyür.Ancak yakın köylerden Kale köyüne tutma olarak verilir.Ağası yörenin zenginlerindendir.Kızı Suna ile birlikte büyür.17 yaşına gelince Suna’ya aşık olur.Babasından istetir.Çulsuza kız vermeyeceğini söyleyen ağa kızını Yozgat Mahal Köyünden akrabalarına verir.Bunun üzerine Veli Suna’ya olan tutkusundan dolayı yanık türküler söylemeğe başlar.

Hel hel ettim Mağara’dan uçurdum

Telli kızın gitti derler bu yola

Elim ile evlerini göçürdüm

Telli kız gitti derler bu yola

Telli kız dediği Sunanın gitmesi Veli’yi deliye çevirir.Veli huzursuzdur.Ustası Kemter ona yeni bir yol göstererek Hacı Bektaş’ı ziyaret etmesini önerir.Sıvas,Yozgat üzerinden Hacı Bektaş’a varan Veli,Hacı Bektaş Postnişini Hamdullah Çelebi’yi ziyaretinde Çelebi’nin çocuğunu kaybettiğini,çok üzüldüğünü görür ve kendi derdini unutup Çelebi’yi teselli etmeye başlar.

Derde tabi olup derman aradım

Vardım ki tabibin derdi benden çok

Her derdin dermanı sendedir bildim

Ne hikmet ki senin derdin benden çok

Hak böyle buyurmuş bina kurunca

Ağlamayı gülmeye eş verince

Tabipler tabibi dertli olunca

Besbelli ki şu dünyada dertsiz yok

Veli’nin Hamdullah Çelebi ile ilişkilerini geliştirmesi ozanın ufkunda geniş açılım oluşturur.Sıvas ile Hacı Bektaş arasında uzun süre gidip gelmeler sırasında Çelebi’nin de önerisiyle Hasan Dede Kasabasında, Hasan Dede tekkesine de uğramadan geçemez.O dönemler tekkeler özellikle ozanların uğrak merkezidir.Hasan Dede Tekkesi Anadolu’nun en işlek tekkelerinden birisidir.Çünkü Anadolu’nun ortasında bulunur.Doğudan batıya,batıdan güneye bütün yolların kesim yerlerindedir.İşlerliği,zenginliği bu nedenledir.Burada aşevleri,mihmanevi,dedeevi,ozanevi, konuklar için yatakhane gibi önemli binalar bulunmaktadır.Cem yapılırken zakirler güçlü tarikat aşıklarından kurulmuştur.Aşık Veli de bunlardan bir tanesidir.

1818 Yılında ustası Kemter’in ölümü ozanı Emlek’ten uzaklaştırır.Öyle zannediyoruz ki bu süre içinde Aşık Veli Hasan Dede tekkesinde kaldı. Bu sırada da Hamdullah Çelebi adına tekkeler arası ilişkileri de yürüttüğünü düşünüyoruz.Hamdullah Çelebi ilişkileri bunu kanıtlıyor.

Aşık Veli’nin Hasan Dede tekkesinde bulunan şiirlerinin bir ikisi dışında hepsi hiç duyulmayan şiirleridir.

Horasan ilinden Anadolu’ya

İslahata  geldi pir Hasan Dedem

Seyreyle didemden akan selini

İslahata geldi Pir Hasan Dedem

Peşinde ordusu gayet fırkatlı

Taçları yeşildir dilleri tatlı

Böyle er görmedim gayet heybetli

İslahata geldi pir Hasan Dedem

Haydarı Berek’e bekcidir koydu

Necef denizinden kılıçın aldı

Tahta kılıç ile çok kafir kırdı

İslaha geldi pir Hasan Dedem

Ol Berek dağında Haydar seslenir

Varan deli akıllanır uslanır

Tahta kılıç kılıfında paslanır

İslaha geldi pir Hasan Dedem

Aksede üstünde gördüğüm böyle

Gül yüzlü efendim gördüğün söyle

Pir Otman Baba’ya bir niyaz eyle

 İslahata geldi pir Hasan Dedem

Velim derki şüphesiz Ali

Bir ismi Hasandır,bir ismi Ali

Niyaz et Allahın sevgili kulu

İslahata geldi Pir Hasan Dede

Aşık Veli’nin zamanın büyük bir bölümünü Hasan Dede’de geçirdiği anlaşılıyor.Aleve Bektaşi felsefesi onun şiirlerinde  bambaşka bir anlam kazanıyor.Şiirlerinin içini süsleyen,ona anlam kazandıran,ona şevk veren Hacı Bektaş evlatlarından olduğuna inanılan Çelebilerden kendisi de ozan olan Hamdullah Çelebi Aşık Veli için bir ışık olmuştur.Bu ışık Veli’nin yüreğini de aydınlatmaktadır.Ancak 1826 yılında Sultan 11.Mahmut’un Bektaşilere uyguladığı kıyım ve sürgün bütün insanlığı yaralamıştır.Türkçe’nin ve Türk kültürünün temsilcisi Bektaşi tekkeleri diğer tarikatların padişahı kışkırtmasıyla o dönem hem Türk kültürü büyük darbe alıyor,hem de bir çok insan sürgün ediliyor.Bazıları dar ağacına çekilirken,altmış yaşın altında olan tekke binaları da yıktırılıyordu.

Hamdullah Çelebi Türkiye Alevilerinin Hacı Bektaş makamındaki temsilcisidir.Sultan 11.Mahmut merkezi tekkede oturan  Alevilerin liderini  de Amasya’ya sürgüne göndermiştir.

Aşık Veli on beş yıldır göremediği piri  Hamdullah için aşağıdaki türküyü söylüyordu.Bize bazı şiirlerin verdiği ipuçları Aşık Veli’nin 1826 sürgünü  sırasında Hasan Dede tekkesini zaman zaman ziyaret ettiği ya da o çevrede bu ocağın faaliyetlerini gizlice sürdürdüğü yönünde bilgiler ortaya koyuyor.Onbeş yıla yakın bir zaman neden Çelebi’yi ziyarat için Amasya’ya gidemediği de bir yasaklı çağrışımını da göstermektedir.Büyük bir ihtimalle Veli’nin Çelebiyle olan ilişkileri ve Aşık Veli’nin ardından yazdığı şiirler yakın bağların çeşitli engellerle süremediğini göstermektedir.Bu şiirden  anladığımıza göre yıl 1841 civarıdır.

Bu bilgiler ışığında Aşık Veli’nin bugüne kadar ele geçmeyen bu şiirleri Hasan Dede tekkesinde  bu dönemde nasıl  birikmiş olabilir diye düşünüyoruz.Ziyaret defterlerine yazıldığı belirlenen şiirler ozanlar tarafından bizzat yazılmış,Ancak  yasaklı dönemde  Hasan Dede tekkesinin açık olduğunu da yakın bir ihtimal olarak düşünmekteyiz.Yarı dokunmazlık ve Aşık Veli’nin de bu tekkede gizlendiği, şiirlerin  çokluğundan da anlaşılmaktadır.Aradan on beş yıl geçiyor,bu sürenin öncesinden de Çelebi için yazılmış bir çok  Veli şiiri vardır ki bu şiirlerin bazıları Hasan Dede tekkesi dışında var olan şiirlerdir.

Pek çok arzuladım varayım dedim

Varamadım gül yüzlü yar küstün mü?

Haki payına  yüzler süreyim dedim

Süremedim gül yüzü yar küstün mü?

On beş yıl yaklaştı olmadı çare

Erenler terkim kılmadı zara

Fazlı gibi kendi kendim hançere

Vurmadım gül yüzlü yar küstün mü?

Sıra ister Beytullah’ın yolları

Onun yolu zordur yokuş belleri

Al yanakta al kırmızı gülleri

Deremedim gül yüzlü yar küstün mü?

Aşık oldum Ehlibeyt’in nuruna

Amasya’da yatan gerçek pirime

Elim bağlı belim bağlı darına

Duramadım gül yüzlü yar küstün mü?

Eşiğine süremedim yüzleri

özüme tütüyordur ayak izleri

Dili şeker ezer şirin sözleri

Eremedim gül yüzü yar küstün mü?

Velim eyder işim ahızar  idi

Bizi bu sevdaya salan yar idi

Danışmaya çok müşkülüm var idi

Soramadım gül yüzü yar küstün mü?

Aşık Veli’nin derdi büyüktür.1826 yılında Amasya’ya sürgü edilen Çelebi onun şiirlerinde bir ilhamdır.İçinde yatan Amasya özlemi bitmek bilmez.Çelebi’nin daha bir yıllık sürgününün ardından söylediği şiirindeki özlem de on beş yıl sonraki de bu kadar sıcaktır.

On iki aydır sevdiğime hasretim

Varaydım Şahı merdan aşkına

Nasıl gider bu sinemden hasret

Göreydim şahı merdan aşkına

Kırk gündür gördüğüm yoktur düşümde

Pusu mihnet gitmez oldu başımdan

Irmak kapısından Ferhat taşından

Varaydım şahı mardan aşkına

                   ...

 Velim eyder bu melhemin dadına

Aşık yanar maşuğun oduna

Küllü maksuduna her muradına

Ereydim şahı merdan aşkına

Zaman zaman Hasan Dede tekkesi dışında memleketine gittiği,ancak buralarda kalmadığı da anlaşılmaktadır.Eldeki şiirleriyle tekke ziyarat defteri içinde bulunan şiirlerinden ancak birkaç tanesi aynı şiirdir.Örneğin Aşık Veysel’in de plağına aldığı,bazı zamanlarda Ali İzzet Özkan’ın da “benim şiirim” dediği

Mecnunum Leylamı gördüm

Bir kerece baktı geçti

Ne söyledi ne de sordum

Kaşlarını yıktı geçti

Şiirindeki İzzeti mahlasından dolayı bu şiiri Ali İzzet kendisine mal etmek istemiştir.Bildirimizin sonuna koyduğumuz Arap harfleriyle yazılmış şiirin orjinali ziyarat defterinde yer almaktadır.Ve şiirin mahlası şöyle bitmektedir.

Velim eydir ne hikmet iş

Uyumadım ki görem düş

Zülfünü kement eylemiş

Bağrıma taktı geçti

Bu şiirin de 1853 yılından çok daha önceleri yazıldığı ortadadır.Şiir yörede çok tutulmuş olmalı ki,yıllarca dilden dile günümüze kadar aktarılmıştır.Sıvas Gemerek İlçesi Çepni Kasabasında Aşık Veysel ve Ali İzzet ‘in de tanıdığı İzzeti adlı bir  ozan bu şiirde kendi mahlasını kullanmış.

Böylece bu şiirin de Aşık Veli tarafından söylenmiş olduğu kanıtlarla ortaya konmuş olmaktadır.

Aşık Veli’nin yeni bulunan şiirleriyle eskiden derlenmiş ve kitaplaştırılmış şiirleri hem konu,hem söyleyiş hem biçim, hem de mahlaslarda tartışma götürmeyecek birliktelik vardır.Konular bakımından üç isim  hemen dikkati çekmektedir.Birincisi Hacı Bektaş Postnişini Hamdullah Çelebi’ye söylenen şiirlerin her iki dosyada da aynen yer alması,Sevgilisi Telli Suna için söylenmiş şiirlerin ve ustası Aşık Kemter şiirleri çokça işlenmiş.Deyişler her iki dosyada da 7,8 ve 11 heceli, 4+3,4+4,6+5,4+4+4.Ancak her iki dosyada bulunan  ortak şiirlerin  toplamı 4 adettir ki bunlar tanınmış şiirlerdir.Birisi Mecnunun Leylamı gördüm,İkincisi Ağlatırsan beni yoluna ağlat /Beni neğah yere ağlatma Ali,üçüncüsü; Ben duraklı söylenişlerde de farklılık yoktur.

İbrahim Aslanoğlu’nun Aşık Veli isimli kitabında derlenen şiirlerin toplamı 80 adettir.Bizim elimizdeki dosyada bulunan şiirlerin toplamı 47 adethocamdan böyle duydum gafiller,dördüncüsü; Derde tabi oldum tabibi buldum/Bildim ki tabibin derdi benden çok.

Elimizde bulunan şiirlerin başlıklarını veriyorum.Bu başlıklar şiirin ilk mısralarına göre belirlenmiştir.

• Horasan ilinden Anadolu’ya
• Yari olmayanın yarası olmaz
• Dedim beni öldürün,altısı da bir gelir
• Her sabah her sabah seher vaktinde
• Sene bin iki yüz elli yedide
• Silinmesin garip gönlümün yası
• Hub derilmiş meclisimiz
• Pek çok arzuladım varayım dedim
• On iki aydır sevdiğime hasretim
• Şavka şavka edin beni öldürün
• 11. Ağlatırsan beni aşkına ağlat
• Şahımerdan zürriyeti kendisi
• Bugün sılaya varıban
• 1Doldurdu doldurdu verdi
• Ben hocamdan böyle duydum gafiller
• Irıza gecesi ibadet eder
• Muhabbetin aklım aldı
• Kulp takıp efendime taş atmış
• Elhamdüllah çok şükür ol hüdaya
• Gül yüzlümün gül cemalini gördüm de
• Kahbe...... baki demiş gafiller( s.133)
• Ucundaki ağlayan Abdullacı.........?
• Aşık oldum sevdim sırrı hüdayı
• Gül yüzlü güneşim mahi taban
• Deli gönül akıllan uslu ol..........
• Allah Cebrayile böyle buyurdu
• İslam dininin ....... sormuşlar
• Bugün mümünlerin kerbela günü
• O mah yüzler bilmeyene açılmaz
• Hüda birdir ismi bin bir okunur
• Hüsnünde........bismillah hecedir
• O Ali’nin her oyunu sırdandır
• Ali evladına canım kurban olsunki
• Bir a...........................
• Cihanı yakar ateşi
• Dilden dile düşen oldum
• Aman mürvet....... düşürme
• Ben sılaya ne yüzünen gittim
• Derde tabi oldum tabibi buldum
• Cömertlik hakkında aslı Ali evladı.....?
• Bahar seli gibi dağlar başında
• gel gönül uyma başıma gelene
• Allah bir Muhammad Ali Allahu Ekber Allah Ekber
• Ya Muhammet Mustafa La feta illa Ali
• Ya Ali mahi muharremdir gam üstüne gam dolan
• Huvel Himmet Allah dedi,huvela husamet dedi
• Mecnunum Leylamı gördüm

Insanligin yarattigi degerlerin basinda kültür gelir. Kütürel yaratimlar olmazsa insan yasaminin ve toplumlarin bir degeri de olmaz. Insani diger yaratiklardan ayiran en önemli unsur kültürdür. Insan emeginin ve düsüncesinin bulunmadigi yerlerde kültürden söz etmek imkansizdir. Kisiler ölür giderler, ancak arkasinda biraktigi degerlerle yeniden yasarlar, ölümsüzlesirler. Iste insani ölümsüzlestiren, yasami ve biraktigi degerlerin nesilden nesile geçmesi, toplumlari etkilemesi bu degerlerin yaratimindandir. Insan küçük bir deger yaratir. Yaratilan bu degeri toplum alip devlestirir, efsanelestirir, ilgili ilgisiz bir çok misyon yükler. 0 zaman kisinin yarattigi bu öz deger insanligin ortak degeri, ortak kültürü olur. Söz edecegimiz Hüseyin Gazi de bu ortak degerlerden bir tanesidir.

HÜSEYIN GAZI KIMDIR?

Hüseyin ve Battal Gazi adlari çogu kez birlikte anilir. Battal Gazinin adiyla birlikte anilan Hüseyin Gazi adi da satir aralarinda geçer. Halk tarafindan siirlestirilir. Devlestirilir, eren, evliyalastirilir. Ancak onun kimligiyle ilgili bilgi bulunmaz. Bilinenler ise efsanelesmis, abartilmis bilgilerdir. Tarihi kaynaklarda çok fazla yer atmaz. Ancak isimlendirilerek geçistirilir. Destan kahramani Battal Gazi’nin adinin geçtigi yerde babasi olarak anilir, onun ötesi bilinemez. Hüseyin ve Battal Gaziye ait bilinen bilgiler onlarin Arap oldugu yönündedir. Arap ve Emevi kaynaklari, Emeviler’in Anadolu fethinde görevlendirilmis bir Müslüman komutandir biçimindeki yorumuyla Hüseyin Gazi’nin üzerine yaratilan degerlere bakildiginda farkliklar ortaya çiktigi görülür. Ancak O’nu dogrudan dogruya bir Türk komutani biçiminde yansitan kaynaklar da mevcuttur.² Hatta daha da ileri giderek onun bir Türk beyi oldugu noktasinda yaklasan arastirmacilar da vardir “Hüseyin Gazi, Abdul Melik Gazi, Battal Gazi’nin Türk olduklari Anadolu’ya bir uç beyi olarak geldikten kaydedilmektedir³

Hüseyin Gazi ile ilgili mevcut bilgiler hem yeterli degil, hem de Hüseyin Gazi’nin kimligini yansitacak düzeyde degildir. O’nunla ilgili bilgiler daha çok efsanelere dayanmaktadir. Battalnamelerde ise Seyyit Battal Gazi’nin babasi oldugu yönündedir. Jacob su bilgiyi vererek Hüseyin Gazi’nin kesin yerini belirliyor “Battal Gazi’nin babasi Hüseyin Gazi’dir. Hüseyin Gazi’nin mezari ise Angora (Ankara) Hüseyin Gazi Köyü’ndedir”⁴

Yine bir batili yazar Hasluck efsanelerden çikartarak su bilgileri aktariyor “Malatya seraskerinin kardesi olan Hüseyin Gazi’nin Angora’ya bir saldiri sirasinda basi kesilmis, Hüseyin Gazi kesik basini kentten 1,5 saat uzakliktaki daga koltugunun altinda tasimistir’5

Hüseyin Gazi ile ilgili elde bulunan bilgiler birbiriyle çelisiyor. Çelismeyen tek bilgi ise Türk destan kahramani Battal Gazi’nin babasi oldugu yönündeki birlikteliktir.

Anadolu halki tarafindan Hüseyin Gazi’ye yüklenen misyonla verilen tarihsel bilgiler tam bir çeliski içindedir. Hüseyin Gazi veya Battal Gazi Seyit üvaniyla nitelendiriliyor, ancak bu nitelemenin ardindan Emeviler adina savasan bir komutan ya da karaman olarak karsimiza konuluyor. Bunu anlamakta güçlük çekiyor insan. Seyyitlik bilindigi gibi Hz. Ali’nin ikinci oglu Imam Hüseyin’in soyundan gelenlere verilen ünvandir. Ehlibeyt ise Hz. Muhammed’iii kizindan olan yakinarina verilen addir. Yani Hz. Ali’nin çocuklari ve torunlaridir. Bunlar ise Emevilerle her zaman düsmanlik içidedir. Emevi hanedanligi Ehlibeyt’in yakaladigi bütün nesillerini katletmektedir. 0 nedenle de Hüseyin Gazi Malatya seraskerinin kardesi olamaz. Dolayisiyla de Anadolu’da yasadigi söylenen tarihte de bir yanlislik vardir. EmeviIerin yikilis tarihi 750 dir. 0 tarihten önce Hüseyin Gazi’nin Anadolu’da yasiyor olmasi, savasiyor olmasi mümkün görünmüyor.

Hüseyin Gazi olsa olsa dokuzuncu yüzyilin sonlari ile onuncu yüzyilin baslarind Anadolu’ya gelmis olabilir.

BIR TARIHSEL SAHSIYET OLARAK HÜSEYIN GAZI

Arap kaynaklari ya da ondan esinlenen Türk kaynaklarinin büyük bir bölümü Hüseyin Gazi’yi Emevi savasçisi göstermis olsa da bunu mantik olarak çözmek mümkün olmuyor. Hüseyin Gazi’nin Abbasi döneminde yasamis Oldugu tarihi bilgilerle çelismiyor. Çünkü Türklerin Müslüman oluslariyla, A rap olsun Türk ya da baska milletlerden guruplar olsun Abbasiler adina çalismislardir. Çünkü Ehlibeyt yanlilari, Ehlibeyt sülalesi Emeviden çok çekmistir. 0 nedenle de Hüseyin Gazi’nin Abbasiler’in ilk dönemlerinde onlar adina Anadolu’da savasmis olma olasiligi daha kuvvetlidir. Abbasiler’in ilk dönemlerinin disinda yani onlar da Ehlibeyt nesli ve taraftarlariyla barisik olmamislar. Emeviler’in yerini al mislardir. Eger Hüseyin Gazi adindan anlasildigi gibi seyyitse ki, durum onu gösteriyor, Abbasiler’in ilk dönemlerinde yasadigi ve Anadolu’da oldugu kesindir. Eger Arap’sa, ya da Türkse de durum pek degismiyor. Çünkü Abbasiler adina savasanlar daha çok Türkler’dir.

Hüseyin Gazinin Arap ya da Türk olmasi bir gerçegi degistirmiyor o gerçek de Hüseyin Gazi’nin bin yildir Anadolu topraklarinda Türk kültürü içinde yasiyor olmasidir. Hüseyin Gazi, Battal’in babasidir. Cafer, Battal’in önceki ünvanidir. Battaldan Abdulvahhap olarak bahsedilir. Roma döneminde savaslar Amoriom civarinda yapilmistir. Hergan kalesi Arap savaslari sirasinda Bizanslilar için tarihi bir deger tasiyordu. 838’deki savastan sonra bu  kale Araplar tarafindan ele geçirildi6

Bu kale Akreonös denilen bölgede son yillarda ortaya çikarildi. Bahsedilen Arap türbelerine görüldügü kadar bu bölgelerin hiçbir yerinde rastlanilmamaktadir demektedir Hasluck. Arap yazarlari isim benzerliginden yola çikarak Amoryum’u Angora olarak tanimladilar⁷ Hüseyin Gazi türbesini yakin bir kasabaya yapmislardir. Oysa Romalilar Amoryum’u Hüseyin Gazi’nin ölüm yeri olarak göstermektedirler. Arap kaynaklari ile bati kaynaklarida birbirini yalanlar nitelik tasimaktadir.

Hüseyin Gazi’nin gömütünün Ankara’da olmasinda bütün kaynaklar birlesirken bazi kaynaklardaÇorum Alaca ilçesindeki makamini göstermektedir. Bu konuda Sir Charles burasini bir kilise olarak tanimlarken su bilgileri de aktarir. Alaca’daki Sahmaspur Tekkesi Bektasi yönetimi altinda yari harabe bir yerdir.(⁸) Yine bir batili yazar Hamilton ise bu yerin Selçuklutekkesi oldugunu (9) belirtir. Ayrica bu tekkenin Konya medresesi seklinde plaiilandigim da ifade eder. Alaca halkiiiin ifadesi ise burasiniii bir Yunan tapinagi oldugu yönündedir. Burada gömülü bulunan Seyyit Hüseyin Gazi ayni zamanda bir dervis olan Battal Gazi’nin babasidir. (10)

BEKTASILIK VE HÜSEYIN GAZI

Hüseyin Gazi Anadolu’da Bektasiler ve Aleviler tarafindan benimsenmis-Bektasi ozanlarinin siirlerinde Hüseyiii Gazi adindan söz edilir. 0 Alevi-Bektasi insaninin yüreginde, gönlünde yasadigi gibi bir yatir ve makamlarla da kutsanmaktadir. A. Yasa Ocak Haci Bektas Veli’nin Anadolu’ya geldiginde ilk is olarak Battal Gazi’nin Eskisehir’deki zaviyesine ugradigini ve her yil Alevi Bektasiler’iii düzenli olarak kurban bayramlarini burada geçirdiklerini kaydederler. (Il)

Büyük Türk gezgini Evliya Çelebi seyahatnemelerinde türbe ve dergahlari anlatirken Bektasi tekkelerinden ve islevlerinden de uzun uzun söz eder. Selçuklu diyarindan Danismentlerle çikip 476 tarihinde Rum (Ilkelerinden Karaman sehirlerini aldigi vakit burayi alip ve üzerlerine imaret ve diger seyler yaptirmislardir. Sonra Horasan’daii Haci Bektas Veli 70Oadamiyla Rum’a gelmek için Ahmet Yesevi hazretlerinden izin alinca gelip bu Seyyit Battal Gazi mevkiinde oturmustur. (12)

Haci Bektas Veli’nin Anadolu’ya gelisinde dogrudan dogruya Battal Gazi Türbesi çevresinde konaklamasi ve burasini sahiplenmesi, ardindan Hüseyin Gazi’niii sehit düstügü yeri bulup buraya bir türbe yaptirmasi da halk arasinda söylenegelen sözlerdir.

Bekta.siligin temel kaynagi Haci Bektas V eli Vilayetnamesi açik bir sekilde Battal Gazi zeviyesinin kendilerince kullanildigini, kutsandigini kutsal yer olarak anildigini belirt mektedir. (13) Haci Bektasa bagli bulunan Aiiadolu Alevileri’nden çesitli guruplarin burada cem törenleri yaptiklari, cemin ardindan diger tekkelere bilgi ulastirilip birlik saglanmasinin buradan yapildigi sanilmaktadir. Haci Bektas VeIi’iiin Seyyit Battal Gazi Zaviyesi ile siki baglantisidir. Belirtildigine göre Haci Bektas Veli, Haydarisiyle, Torlagi’yla, Isigiyla bütün Kalenderi zümreleri gibi Seyyit Battal Gazi’yi pir tanimakta ve her yil kurban (hacilar) bayramini müritleriyle birlikte onun zaviyesinde kutlamaktadir.(14)

Orta Anadolu Bektasileri’niri, yani Ankara civarinda yasayan Bektasiler’in Hüseyin Gazi türbesini kalabaliklar halinde ziyaret ettiklerini bildiren Evliya Çelebi, burada gördüklerini söyle anlatiyor “Hüseyin Gazi tekkesin in vakiflari çoktur. Senede bir kez burada cem yapilir. Kirk, elli bin adam toplanir. Ama Hiiseyin evladindan ve peygamber sülalesinden olan bu Hüseyin Gazi din ugruna sehit olmustur”. (15)

Su dizeler halk tarafindan Celali Isyancisi Çomar Bölükbasi adina yakilmistir. Bu siirde bile ulu bilinen kisilerin adlari anilmadan geçilmemektedir.

Ediyor erenler hakka niyazi

Yetis Hünkar Veli, Hüseyin Gazi

Yezit’in elinden birakma biz

Yitirdim heyimi kimden sorayim

Kanli yarasini nasil sorayim (16)

Alevi Bektasi ozanlarinin en büyüklerinden Pir Sultan Abdal bir siirinde Hüseyin Gazi’yi söyle aniyor:

Hüseyin Gazi Sultan binsin atina

Dayanilmaz çark-i felek zatina

Bizden selam söy len ev kiilfetine

Çikip ele karsi aglamasinlar (17)

Bir baska Bektasi ozanindan baska bir örnek;

Kalkti Malatya ‘dan sökün eyledi

Yetis Hüseyin Gazim, Seyyit Battalim

Atanin hayftni alayim dedi

Yetis Hüseyin Gazim, Battal Gazim (18)

Abdulbaki Gölpinarli Bektasi azizlerini sayarken söyle söylemektedir:

“Kizilbaslarin ziyaret yerleri Hz. Ali’nin yattigi Necef, Imam Hüseyinin yattigi Kerbela, Musa Kazim, Muhammed Taki’niii yattiklari Kazimiye, bunlardan baska Haci Bektas, Abdal Musa, Hüseyin Gazi, Battal Gazi vb. azizleri de ziyaret ederler” ~(I9)

Batili arastirmacilardan Hasluck, Hüseyin Gazi’nin Bektasi büyüklerinden oldugunu su sözlerle aktarmaktadir “Ankara’nin dogusunda Hüseyin Gazi Dagi üzerinde Bektasiler tarafindan savasçi bir veli olarak kabul edilen ve Arap soyundan gelen bir veli vardir”.(²⁰)

Hüseyin Gazi’nin Arap ya da Türk olmasi Bektasiler açisindan bir sey degistirmiyor. Onlar kendi kültürlerinde yasatarak onu bir Türk gibi görmüs, kendi kültürleriyle bütünlestirmislerdir. 0 halde Hüseyin Gazi yasadigi kültürel degerlerin bir varligidir.

HÜSEYIN GAZININ TÜRBESI VE MAKAMLARI

Hüseyin Gazi adina bir çok yerde türbe ve makam vardir. Bunlardan en önemlisi Ankara Hüseyin Gazi Dagindaki tekkesi çevresinde bulunan yatiridir. Burada bulunan türbesi çevresinde 13. yy.da yaptirilan Bektasi tekkesi 1925 yilina kadar görevini sürdürmüs, bir Türk okulu olarak insanlarimiza hizmet vermistir. Alevi-Bektasi edebiyatinin yaratici ozanlarinin bu tür tekkelerdeyetistigi bilinen gerçeklerdir. Ankara’daki türbesiniii disinda önemli bir yatiri da Divrigi ilçesine hakim Igimbat adi verilen dagin zirvesine kuruludur. Taslarla örülü üç metre uzunlugundaki mezar ve türbesinin 1959 yilinda onarildigini yazan ve burasiyla ilgili Özen’in kitabindan ediniyoruz “Hüse yin Gazi savasarak.Divrigi’ye kadar gelir. Körküsü Köyü civarindaki korulukta kolundan ok yarasi alir, bakimsizliktan kolu göverir, (kangren olur) düser. Hüseyin Gazi’nin ok yarasi aldigi yer bugün adini Gazili ziyaret yeri olarak almistir. Ziyaret Körküsün Köyü korulugu içindedir. Hüseyin Gazi’ninbakimsizliktan kopan kolu da Kömek Köyü civarindadir. Bu ziyaretin adi da Gökkoludur. Her yil civar köylülerce bu iki adak yeri ziyaret edilir”. (20)

Hüseyin Gazi ile ilgili büyük bir makam da Çorum Alaca ilçesindedir. Burayla ilgili halkin ortaya koydugu bir söylence vardir. “Hüseyin Gazi sehit düsüiice oglu Battal Gazi Malatya’da bulunuyormus. Bagdat halifesi Abdulselam’dan babasinin yerini ister, o da daha babanin kani kurumadi. Onun öcünü al da öyle gel der. Bunun üzerine Seyyit Cafer Battal Gazi yola çikar. Çorum’a bir saatlik yerde Alaca kazasina Baliklar Havuzu denilen simdiki Hüseyin Gazi Tekkesi’ne misafir olur o vakitler burasi manastirmis.

Kesis’in adi da Sambaz Baba imis. Kesis der ben seni birine benzetiyorum, sen Hüseyin Gazi’nin oglusun. Seyit Battal’i içeri almis, yemek yemisler, Sonra kesis latasini çikartip bir kapi açar, orada yesil cübbe, yesil sarik ile, yesil örtülü kurandan bir asir okurlar. Bunun üzerine Sambaz Battal’i babasinin kanini almak üzere Ankara’ya gönderir. Battal dört gavurun basini keserek getirir. Sambaz birisin tanir. Iste babanin katili bu idi diye gösterir. Bu basi tekkenin esiginin önüne gömer ki, dünya durdukça çignensin. Bu tekkeye Hüseyin Gazi kolu yahut kulu denir.’. (21)

Söylencelerdeki savlar da Hüseyin Gazi’nin yasadigi dönemi göstermesi bakimindan önemlidir. Bu bilgiler ise bizim savimizi destekler niteliktedir.

Hüseyin Gazi’nin gerek yurt içinde gerekse yurt disinda bir çok makaminin oldugu biliniyor. Bu makamlari da bize sunu gösteriyor ki, Türk insaninin Hüseyin Gazi’ye sahip çikarak, onu kendi kültürlerinin bir parçasi saymalari Hüseyin Gazi’nin hangi irktan geldiginin pek de önemli olmadigini gösteriyor. 0 Türk insaninin geleneginde bütünlesmis birisi olarak ortaya çikiyor. 0 nedenle de Türk halki Hüseyin Gazi’yi bünyesine alarak O’nu hem Anadolulastirmis hem de Türklestirmistir.

Evliya Çelebi; Anadolu’yu gezerken ugradigi önemli yerlerden birisi de Ankara Hüseyin Gazi türbesidir. Evliya Çelebi, Hüseyin Gazi ile ilgili bize farkli bilgiler de sunmaktadir. Bu nedenle Hüseyin Gazi’nin bu kültürde bir kimligini daha görmüs olmaktayiz. “Hüseyin Gazi Engürü’nün kible tarafinda uzak bir yer olan Hüseyin Gazi Köyü’nde gömülüdür. Kendisi Rum harplerinde sehit olmustur. Kendisine asik olan kral kizinin mezari da malumdur” (22)

Hasluck ise Hüseyin Gazi’nin gerçek mezarinin Alaca’da oldugunu ileri sürmektedir. Yukaridaki söylencede de anlatilan Papaz Sahmaz bu bilgide de geçmektedir. “Shamas Battal tarafindan Islam yapilmis rahip olarak da anilmistir. Sahmaz’in adi Alaca’da kendi adiyla da korunmus, ancak bu tekkede Hüseyin Gazi’nin mezarinin oldugu bildiriliyor.”. (23)

Genç arastirmacilardan Yagmur Say Hasluck’dan farkli düsünerek sunlari söylüyor “Hasluck’in yargisina katilmak olanaksizdir. Bütün Battalnamelerde Hüseyin, Battal Gazi’nin babasi olarak geçer. ve mezari da Ankara Hüseyin Gazi dagindadir”. (24)

HÜSEYIN GAZI TÜRBESI

Hüseyin Gazi gerek tarihi kisiligiyle, gerekse biraktigi kültürel mirasla biii yildir Anadolu insaniyla yasamaktadir. Yigitligi, kahramanligi ve tarihsel sahsiyeti, kendisine yakistirilan eren, evliyaligi tarih aralarinda ve menkibelerde yasarken onun için yaratilan kültürel degerler her zaman Anadolu insaniyla birliktedir.

Hüseyin Gazi türbesi Ankara’da en yüksek tepenin koyugunda bulunmaktadir. 13. yy. da yapildigi anlasilan tekke binalarinin sadece yikik duvarlari günümüze kalmistir.

Köylülerin anlattigina göre burasi en kalabalik ziyaret yerlerinden birisi olarak varligini sürdürmüstü. Türbenin üstü kursun kaplama, duvarlari tarihi piriketlerle örtülüymüs, ancak günümüzde bütün bunlar yok olmus. Cumhuriyetin ilk yillarina kadar varligini sürdüren tekke binalarinin çesitli bölümleri hala yikintilarindan da belli olmaktadir.

Kocaman bir cemevinin kalintilari türbenin giris kapisinin hemen önünde durmaktadir. Bu bölmenin arkasinda bulunan kalintilarin, arastirmayi yapan Kültür Bakanligi mimarlarindan Kemal Soyer’in anlattigina göre mihmanevi, cem~evi, dedeevi, bakicilarin kaldiklari evler, dervis evleri, ahirlar, samanliklar mevcudiyetini yikintilariyla sürdürmektedir. Adi geçen mimarin söyledigine göre burada yapilacak bir çalismayla eski binalari yeni bir projelendirmeyle yeniden ortaya çikacaktir. (25)

Büyük Türk gezgini Evliya Çelebi Seyahatname’de bize burayla ilgili genis bilgiler sunarken, Hüseyin Gazi tekkesinin vakfiyeleri, zengin, gösterisli samdanlari ekim arazileri bulunmaktadir. Ayrica bu alanda 100 dervisin görev yaptigini anlatiyor.(²⁶) Yüz dervisin görev yaptigi bir yerlesim biriminde buraya gelen ve burada yasanan kültürel degerleri kestirmek mümkündür. Yine türbede bulunan kirik bir kitabeden okunduguna göre burasi Yildirim Bayezid dnemide tamir görmüstür. Ancak yapilis tarihiyle ilgili kesin bir tarih bulunmamaktadir. 13. yy da yaptirilan bir Bektasi tekkesi oldugu ve iki kez kapatildigi bilinmektedir. Bu kapatilis tarihleri Bektasi tekkelerinin kapatilisina denk düsmektedir.

BUGÜNKÜ DURUMU VE ÇEVRESINDE OLUSAN KÜLTÜREL DEGERLER

Tarihi misyonunu 1925 yilinda noktalayan türbe ve tekke merkezi o tarihe kadar bir Türk okulu olarak islev yapmaktadir. Döneminde yasamis olan kisilerden edindigimiz bilgilere göre burasinin üstü kursun kubbe ile kapaliymis. 1940’larda köylüler tarafindan kursun kiibbeler sökülerek alinrnis, evlerin esyalari ve mallari yagmalanmistir. Önemli esyalarinin yakiflarin deposunda Oldugu söylenmektedir.(²⁷)

1925 yilinda Tekke ve Zaviyeler yasasiyla türbenin kapatilmasi halki inançsal olarak çok fazla etkilememis, insanlar inançlarini yasamak  sarp, yolsiiz daga at, esek sirtinda bile çikamayarak, yaya uzun bir yolciiluktan sonra ulasmayi göze almislardir. “At, esek bile zorliikla çikiyordu. Sii bulmak büyük sorundu. Bu kosullarda türbeye insanlar akin akin gider kurbanlarini kesip, dualarini yaparlardi(²⁸) diyor 78 yasindaki Haci Ali Beyanli ile Mehmet Kos. Köylüler tarafindan yagmalanip, yikilan türbenin yapilisini adi geçen sahislar söyle anlatiyorlar “Kalabali zengin bir adam vardi. Haca gidecegi günden bir hafta evvel rüyasinda Hüseyiii Gazi’yi görüyor. Adam Hüseyin Gazi adini da, türbesini de bilmiyor. Ankaralilar’dan sordugunda Karapürçek Köyünün üstüiideki tepede türbesi bulundugunu söylüyorlar. Adam burasini buluyor. Harap halde görünce, katir ve eseklerle buraya kum, çimentoçektirerek türbenin üstünü yaptiriyor. Bugünki halinin yapilisi böyle olmustur.(²⁹) Yapilis yilinin da 1965 tarihi oldugunu beyan ediyorlar. Yine 1960’larda bu alanda arastirmalar yapan Prof. Dr. Hikmet Tanyu ise su bilgileri veriyor “Halen Hüseyin Gazi Türbesi etrafi harap duvarlarla çevrili olup, çati kubbe gibi seyler kalmamistir. Alti metre kadar uzunlugundaki Hüseyin Gazi mezari bile yikik durumda.”

Yer yer mum yakilmis, pencere içinde mumlar bulunuyor. Kismen kapali türbenin sag tarafinda adarian iki adet mum duruyor. Para, bez, iplik baglanmis, adanmis süpürgeler var. Mezar üzerine para birakilmis, bezleri tasa baglayip koymuslar. Mezarin sag tarafindaki duvarda, mihrap gibi yerde dügme, boncuk, ufak tas parçalari, paralar, adaklar yapistirilmis. Paralarin degeri yüz paralik ve be.s kurusluktur. Duvarlara ziyaretçiler imza ve tarih kazimislar. Kurban da kesilmis, bu kadar çesitli adet yeri ve isaretine nadiren rastlamak mümkündür.³⁰

KÜLTÜREL DEGERLER

Hüseyin Gazi türbesi çevresinde olusan kültürel degerlerden en basta geleni geleneklerin yüzyillardan bu yana hala yasatiliyor olmasidir. Halk inancina göre dergaha adanan kurbanlar, özellikle yoksullara dagitilmasina yöneliktir. Bu bir nevi dayanisma örnegidir. Kurban kesenler türbe yöneticileri, dedeler, yoksullari incitmemeye özen gösterirler. Sofraya birlikte oturulur, kurban birlikte yenilir. Bazi günlerde de etli as günleri düzenlenir ki, et yiyemeyen kimseler bundan yararlansin. Türbe yöneticileri bunu gelenek haline getirmislerdir. Buradaki asil amacin insanlarin birligi ve kardesliginin anlatilmasidir. Hatta çogu dervisler ve tekkenin postnisini tarlada isçilerle çalisarak insanlari üretime yöneltir. Kesilen kurbanlarin asil amaci insanlar arasindaki dayanismayi pekistirmeye ve toplumsal yasamaya yöneliktir.

Halk ozanlari ve gezgin dedeler buraya sik sik ugrarlar ve insanlarin bilinçlenmesini saglamak için birkaç gün kalir, sazli sözlü eglence Konuk Defteri toplantilari düzenlenirdi. Bu tekkedeki olu.san degerlerin Iç Anadolu’da ve çevresinde büyük bir fonksiyonu olmasi bakimindan önemlidir. Hüseyin Gazi tekkesi bölgenin merkezi tekkesi durumunu daima korumustur”³¹

 BUGÜNKÜ DURUM

Halkin yogun ilgisi Hüseyin Gazi türbesine devam etmektedir. Halk buraya kurban kesip adak adamak amaciyla gelmektedir. Tarihi konumunu sordugumuzda pek bilgi alamamaktayiz. Ancak inanç ve adaklariyla ilgili bilgiler bulmak kolay olmaktadir. Genellikle kurbanlar kesilmekte. Horoz kesilip adak adanmaktadir. Hüseyin Gazi türbesinde bulunan tarihi degeri de olan adak yerleri söyledir. Türbenin karsisindaki dagin etrafindan üç kez dolanmak halk arasinda dilegin yerine getirilecegi inanci yaygindir. Mum yakilmakta, mezar basindaki türbe bahçesinde kucaklanarak, ya da sirta sürtülerek agrilarin geçecegine inaniliyor. Bir de d elikli tas vardir. Hüseyin Gazi’nin savaslarda gürz olarak kullanildigina inaniliyor. Gürz tasinin deliginden kafalarini içeri dogru sokulunca bas agrilarinin geçecegi düsünülmektedir. Türbe duvarina tas yapistiriliyor. Tas tutarsa dilek kabul edilmis oluyor. Yine agaçlara çaput baglamak adeti devam ediyor. Kutsal magradan su almak en önemli sifa olarak algilaniyor. Simdiki türbedar Cemal Mutluer Dededen zemzem suyu, ya da duali su isteniyor. Cöher en çok istenilen seylerin basinda geliyor. Cemal Dede türbedeki Hüseyin Gazi’nin mezarinin hemen yanibasinda bulunan temiz topraktan halkin cüher diye aldigini ifade ediyor. Türbe yöneticisi Cuma Kaman’da her geçen gün ziyaretçilerin arttigini, halkin buraya hizmet görmek istegi oldugunu, herkesin mutlaka barinak yeri, kurban kesiminden sonra yemek yeme yeri, cemevi, ibadethane, mescit gibi seylere ihtiyaçlari oldugunu söylüyo r.

Hüseyin Gazi türbesinde halkin gereksinimlerini karsilamak türbe ve çevresinde olusan kültürel ve tarihi degerlere sahip çikmak, tarihi misyonunu yasatmak amacina yönelik bir dernek bugün için burasinin yönetimini üstlenmistir.. Türbede çevrenin genel düzenini saglamak, gelenlere yol göstermek amaciyla bir yönetici, türbede ziyaretçilerin inanç ve ibadetlerini yapmada yardimci olmak ve onlarin sorularini yanitlamak amaciyla bir de Dede görev yapmaktadir. Dernegin amaçlari söyle siralanmaktadir.

Hüseyin Gazi Dernegi’nin amaci Anadolu toplumunun tarihsel degeri, büyük bir sahsiyet ve bir Anadolu ereni olan Seyyit Hüseyin Gazi’nin maddi ve manevi yasamini, insanliga kattigi kültürel degerleri arastirip, ortaya çikartip, tanitip, yaymak ve var olan külliyesini yaptirip yasatmaktir deniliyor.

Hüseyin Gazi kültürünün uzun yillar Anadolu’nun orta yerindeki dagin zirvesinde daha da yasayacagi gözleniyor.

Dipnotlar :

1 Taberi. Katip Çelebi (Cihannuina, 633) Hasluck, Bektasiligin Tetkiklcri. 1929.

2 Hüseyin Hüsamettin, Amasya Tarihi

3 isiiiail Göikein, 2. Malatya ve Çevresi Battal Gazi ve Halk Kültürü Sompozyuiiiu., Abdal   Gaziye ait.

4 Jacob, 1912, s. 245.

5 Hasluck. 928.

6 F. W., Hasluck, M.A. Christianity and isiain Under the Sultans, VoI ii. Oxford 1929.

7 A.g.e., s.71 i-712.

8 Hamilton Asia Minor. s. 402.

9 I-I:j,iii)ivn Loc. Cit, S. 711 Dipii ot.

10 HoiniItoii Loc. Cit, s. 711 Dipiiot.

I1 A. Yasar Ocak, Kajeiidej.iler

12 SeyahatntiiIed~ii aktaran 1. Ali Sarai, Seyyit Battal Gazi Bildiri le ii, s. 9 Sarar ya

13 A. Yasar Ocak Kalendei.iI~i.

14 A.Yasar Ocak Kuleiideriler, v. 207.

15 Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Cilt: 1,2, s. 7>0, Üçdal Nesriyat.

16 Ali Haydar Avci, Çomar Bölükbasi adli inakalesi, Beiham Dergiyi.

17 Pir Sultan Abdal, Yasami-Siirleri, Ali Yildirim, Ayyildiz Yayinlari.

19 Abdulbaki Gölpiiiarli, Kizilbas Maddesi, Islaiii Ansiklopedisi.

20 Battal Gazi ve Malatya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu. Hüseyin Gazi baslikli bildiri.

21 Hikmet Taiiyu, Ankara ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri, s. 180.

22 Ismail Ali Sarar, Seyyit Battal Gazi Bildirileri. s. 9

23 Hasluck, 1928, s. 96.

24Yagmur Say, Alevilik Arastirmalari, Seyyit Battal Gazi, s. 45.

25 Koii u Ke nal Soyer tarafiiidaii an lati 1 iiiistir. Kül tür BakanI igiiida mi itar olarak uzun yil lar çalismis bulunan Soyei, buradaki yapilaiiinayi Bakanlik adina takip edip aslina uygun bir sekilde ya. pilinasiiii saglaiiiistii.

0 Hikiiiet T:inyii, Aiik:ira ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri, Hüseyiii Gazi BölUinLi.

26 Evliy~i Çelebi, Seyahaiiiaiue, 1 ve 2. cilt, s. 710, Uçdal Nesriyat.

27 Mehmet Kas. Karapürçek köytinden. 76 yasinda.

28 Haci Ali Beyanli, Karapiirçekli, 17 yil ttiibedarlik yapmistir. 78 yasinda.

29 Adi geçen kisilerin beyan lari.

3 1 G ü lagÖz, Brosür, Anadol iiya Isik Saçan Eren H üseyiii Gazi Seyyit adli brosür.

 Gülağ Öz

Türklerin Anadolu’ya yerleşmeye başladıkları 12. Yüzyıl’da bu topraklarda tarihin derinliklerinden kalma bir çok kavim yaşamaktadır. Bu yerleşik halkın milliyeti ve dini ne olursa olsun onlarca uygarlığın yaşadığı toprakların ürünü olmaları yadsınamaz.Göçebe bir topluluk olarak Anadolu uygarlığı topraklarına ayak basan Oğuz boyları bu kültür tarafından yadsınamadı, dışlanamadı, kısa sürede bir kaynaşma oluşmaya başladı.

Her ne kadar Selçuklu devlet yapısı içerisindeki Arap- Acem kültürü resmileşse de Oğuzların taşıdığı öz kültür Anadolu insanına da yabancı gelmeyerek bir etkileşim kısa sürede kendisini göstererek 13.yüzyılın dev kültürünün yaratılmasını sağladı. Moğolların Türk yurtlarını sürekli tehdit ve işgali sonucu Anadolu’ya halkla birlikte gelen Horasan Tasavvuf okulu bilginlerinin de kendi geleneksel tasavvuf düşüncesini yaymaları kaçınılmazdı.
Anadolu Selçuklu medreselerinde verilen Fars eğitim yapısı gerek Anadolu yerleşik aklına gerekse Oğuz göçerlerine ters gelmekteydi. Bu anlamda Horasan kökenli Anadolu Erenleri adıyla da anılan bilginler ister istemez kendi okullarını oluşturma gereğini duymuşlardır. Tamamen Türkçe ye dalı eğitim kurumları Ocak ya da tekke denilen kurumlar aracılığıyla yapılmaktadır. Şimdi bu kurumların başında bulunan bilgin ya da Anaolu Erenlerinin çok kısa biyografileriyle tanıtmaya çalışacağız.
Bu çalışmamızda kronolojik tarih sıralamasına sadık kalarak hatta bazı erenleri de atlayarak bir portre çıkartmaya çalışacağız.


DEDE KARGIN :

Kaynakların satır aralarında sıkça sözünü ettiği bu Türkmen babasının gerçek yaşamına ilişkin çok bilgi ulunmamaktadır. Buna karşın Anadolu aydınlanmasında büyük bir ışık olduğu kesindir. Çünkü onunla ilgili en detaylı bilgiyi Baba İlyas’ın torunlarından Elvan Çelebi vermektedir. Kendisinden övgüyle söz eden Elvan Çelebi dedesi Baba İlyas’ın doğrudan doğruya Dede Kargın ocağına bağlı olduğunu söylemektedir. Bundan anladığımız şudur ki Anadolu Erenlerinin ilki konusunda bilgi edinmemizi de sağlamaktadır. Hacı Bektaş Velayetmamesi onun Güneydoğu Anadolu’da aşayan bir Türkmen babası olarak anmaktadır. Velayetname’den aşağı yukarı bir asır önce yazılmış olan Elvançelebi menakıbnamesinde daha farkılı ve geniş bilgiler vardır ki buna itibar etmek durumundayız.Buradan edinilen bilgilere göre Dede Kargın Moğol istilası önünden kaçarak Anadolu’ya 1200 lerin başında gelip Elbistan yöresine yerleştiği anlaşılmaktadır. Aynı eser’de Elvan Çelebi ünlü Anadolu evliyalarından Aynu devle, Şeyh Osman, Bağdı Hacı, Mihman Hacı ve Baba İyas’ın Dede Kargın halifelerinden olduğunu belirtmektedir.
Bu gün için Anadol’nun bir çok yerinde dede Kargın makamlarının olduğu sanılmaktadır. Çünkü çoğu bölgede onun adı sıkça anılmakta ve yaygınlaşmaktadır. Anadolu Oğuz boylarının bazılarının da Dede Kargına bağlı olduğu bazı kayıtlardan çıkmaktadır. A.Yaşar Ocak, 3. Murat dönemine ait bir defterde Dulkadirli oymağından 24 tanesinin “ Cemati dede Kargın diye kayıtlı olduğunu belirtmektedir.
Bu gün için Anadolu’nun bazı bölgelerinde tesbit edilebilen Dede Kargın Ocakları şöyledir. Diyarbakır Bismil ilçesinde Alevi köylerinin bulunduğu alanda Dede Kargın Ocağı bulunmaktadır. Ayrıca Malatya Fethiye İlçesinde Dede Kargın Köyü, Maraş Pazarcık yöresinde Dede Kargın Köyleri, Çubuk Kargın Köyü ile birlikte Ankara Kale İçinde bugün Zenger Paşa Konağının içinde Dede Kargın Ocağı bulunduğunu Enver Behnan Şapolyo Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi kitabında ayrıntılı olarak vermektedir.

EBUL VEFA

Ebul Vefa bir Horasan Ereni olarak Anadolu bilgin erenlerini oldukça etkilemiş ve onların mürşidi konumundadır. İran’ın Kusen kentinde dünyaya gelmiştir. Anadolu Alevi kültürünün temel taşlarından birisi olarak bize yansımaktadır. Onun fikirleri bir ok zümreyi etkisi altına almıştır. Anadolu Türkmen Aleviliğinin birinci harcı olan Baba İlyas’ın da Ebul Vefa’ya bağlı olduğu bilinmektedir. Araştırmacı Nejat Birdoğan Ebul Vefa kültürü hakkında şu tümceleri kullanmaktadır. “Ebu Vefa kültürü olmasaydı Anadolu’daki kimi erenlerin, Türk olsun, Kürt olsun kültürleri olmayacaktı. Giderek Hacı Bektaş kültürünün bile olacağı kuşkuluydu”
Horasan’da eğitine başlayan Ebul Vefa yaşamının büyük bir bölümünü Bağdat‘da geçirmiştir. Tasavvufi bilgilerinin dışında matematik, fizik alanında da büyük bir ünü vardır. Özellikle trigonometri konusunda oldukça çalışmaları vardır. Sinis hesaplamalarının da Ebul vefa tarafından geliştirildiğini batılı bilim adamları açıkça söylemektedir. Bağdat’ta 1017 tarihinde ölmüştür.

AHMET YESEVİ

Yine bir Horasan Ereni olarak anılan Ahmet Yesevi’yi bu bölüme almamızın bir çok haklı nedeni bulunmaktadır. Çünkü bu gün bile etkileri ve şöhreti Anadolu insanının gönlünde yaşamaktadır. Ahmet Yesevi daha çok bu gün Bektaşilik olarak anılan tarikatın manevi önderi olarak karşımıza gelmektedir. Kaynaklar gerek Ebul Vefa gerekse Ahmet Yesevi’nin aynı gurup ve kişileri etkiledikleri yönünde bilgi vermektedir. Mevcut bililer Hacı Bektaş Velinin müridi olan Baba İlyas’ı hem Ebul Vefa’ya bağlayarak Vefayi tarikatından gösterirken hem de Yesevi’ye bağlayıp Yesevi tarikatından göstermektedir.
Ahmet Yesevi Türk dili ve Türkçe’nin Horasan’daki en önemli temsilcilerinden birisidir.Yazdığı Divan Hikmetlerinde şiir dilinin adını insanlığa sevdirmiştir. Hacı Bektaş ve çevresini et çok etkileyen Ahmet yesevi düşüncesi kırsal kesim insanına daima sıcak gelmektedir.
Ahmet Yesevi’nin meclislerinde hem kadın erkek birlikte katılır hem de dem dahi alınırdı. Bu gün Bektaşiliği etkileyen ve bu düşüncenin içinde bulunan ritüeller Yesevi etkisinden başka bir şey değildir.
Ahmet Yesevi Ebul vefa ile çağdaş olup ölüm tarihi 1067 olarak bilinir.


BABA İLYAS

Anadolu Türkmen kültürünün oluşumunda ve Anadolu’nun özgürleşmesinde, dinsel ve sosyal hoş görü taşımasında en büyük rol hiç şüphesiz ki Baba İlyas’ın rolü oldukça büyüktür. Bu büyük Türkmen babası’nın temelini attığı Babai tarikatının üç önemli kaynaktan beslendiği ortadadır. Belki de başarını sırrı budur. Hallacı Mansur ve özellikle, Ahmet Yesevi ve Ebul Vefa’nın fikirleri onda önemli bir bileşken olmuştur.
Baba İlyas Horasan Ereleriyle, Anadolu Erenleri arasında hem birleştirici hem de önemli bir köprü olmuştur. Çünkü Kendisine bağlı Hacı Bektaş, ve onun yakın çevresi Sarı Saltuk, Ahi Evren, Abdal Musa gibi önde gelen şahsiyetler Baba İlyas okulunda yetişmiş ve ona candan bağlı şahsiyetlerdir.

Horasan doğumlu olup doğum tarihi konusunda bilgi yoktur.Ancak Moğol baskısıyla Anadolu’ya Selçuklunun ilk yıllarında Alaaddin Kaykubat döneminde geldiği bilinir. Keykubatın verdiği önemli devlet görevlerini kabullenmeyip Amasya Çat, bu günkü adıyla İlyas köyüne tekke kurup halkı eğitmiştir. Ona bağlı Anadolu Erenleriyle de çok büyük bir bağ kurmuştur.
Selçuklu devlet sisteminin bozulması saraya yönetici olarak alınan Farsı kökenli yöneticilerin keyfi tutumları ve, halktan vergi diye topladıkları ganimetleri hovardaca harcayan ve giderek halkı yoksullaştıran tutumlarına karşı, Türkmenin sesine kulak verip onlara önderlik yapıp kurtarma mücadelesinde Selçuklu devletiyle girdiği savaşta, Malya ovasında onbinlerce Türkmeni yabancı Frank askerleriyle kıran Keyhüsrevin zalimce tutumu hem kendi sonunu hazırlamış, hem de Anadolu’da yeni bir uyanışmaya da ışık yakmıştır.1239 da baş kaldıran Babailer 1240 yılında yenilmişlerdir. Baba İlyas idam edilmiş, çevresinde bulunan Hacı Bektaşlar bir dönem saklı kalmışlardır. 1243 Kösedağı savaşında Moğollara yenik düşen Selçuklu devleti içinde yeni devletçiklerin çıkması Babalara yeni görevler yüklemiştir.

Gülağ ÖZ

? Teşekkür ederim, sayın Gülağ Bey. İsmim Ahmet Günbulut, mahlasım Âşık Selimi. Şarkışla’da doğdum, ilk tahsilimi Şarkışla’da yaptım. Ortaikiye kadar okudum, sonra terk ettim. Terk ettikten kısa bir süre sonra evlendim. Bu evlilikten altı çocuğum var; üç kız, üç erkek. Şöyle diyelim 1960 yılında âşıklığa başladım. Âşıklığa başladığım bugüne kadar da bir şeyi düşünmeden hep âşıklık geleneğine hizmet ettim. Gerekçesi ne ise o yönde kendimi geliştirmeye ve halka faydalı bir insan olmaya çalıştım. Öyle bir kimseyim ben.

Sizin şiirleriniz halk şiiri dünyasında bir kıvılcımdır bence. Bu kıvılcımın kaynaklık ettiği ilkeleri söyler misiniz?

? Çok teşekkür ederim. Şimdi şöyle arz edeyim. 1960 yılında komşumuz olan Şarkışla’nın Kızılcakışla köyünün Kodro mezrası var idi. Şimdi Kızılcakışla’nın bir mahallesi haline geldi. Belediyelik oldu Kızılcakışla. Orada yaşayan Cafer ile Çoban Mehmet vardı. Benim kendisini tanıdığım dönemde yatan hasta idi. Çok iyi bir kimseydi. Kendisini yetiştirmiş, ben ona çıraklık yapma sureti ile kendimi buldum ve gerçekleri ondan öğrendim. Ondan ilham buldum, beyit aldım, gerçekten tanıdım çok faydalandım, hâlâ da kendisini ziyarete giderim. Benim kaynağım ustalığımı yapan Çoban Mehmet’tir. kendisine saygım sonsuzdur.

Yaşadığınız yöre, güçlü ozanlarımızın yaşadığı bir bölge, onlardan etkilendiğinizi söyleyebilecek misiniz? Örneğin, bir Serdari sizin gibi Şarkışlalı. Bir Kemteri var yörenizde. Âşık Veli, Agâhi, Âşık Hüseyin, Âşık Ali İzzet ve de Âşık Veysel. Size çok yakın bir mıntıkada yaşadılar, bunlardan etkilendiğinizi söyleyebilir misiniz?

? Şöyle arz edeyim. Âşıklar sayılamayacak kadar çok. Köklü geleneğimiz, âşıklık geleneğine hizmet etmiş, isimlerini altın harflerle yazdırmış kişilerdir. Hepsine de saygım sonsuzdur. Ben geçmişte yaşayan âşıklarımız ve günümüzde yaşayan âşıkların geleneğimize hizmet etmiş insanlar olarak çok üstün kişiler olduğuna olduğuna inanırım. Yalnız ustamdan başka beni kimse etkilemedi diyemem. Veysel ile yakın bağlarımız olduğu halde, hatta üstat derdi ki “yahu Selimi ben senin yazdığın bu eserleri yazamıyorum, çok güçlü ve derinden mana dolu eserler yazıyorsun da korkmadan (çekinmeden) her gittiğin yerde oturuyorsun” demiştin.

Bir de tarihsel süreç içerisinde düşünürsek, onların hangilerinden etkilendiğinizi söyleyebilirsiniz? Örneğin, bir Yunus Emre yaşadı, Mansur vardı. Seyit Nesimi vardı. Pir Sultan Abdal ve Karacaoğlan vardı, Emrah vardı. Âşık Ömer vardı, bunlardan da etkilendiniz mi?

? Şimdi efendim üstadımın yanına gidene kadar âşıklık nedir bilmeyen bir kimseydim. Ustamı tanıyıp Sefil Selimi mahlası verildikten sonra, âşıklık olayını öğrenmeye başladım. Ondan sonra bizim bünyemize yer eden, halkımızın arasında isimlerini demin arz ettiğim gibi tarihimize işlemiş âşıklarımızın var olduğunu, ondan sonra öğrendim. Bütün âşıkları okuyup öğrenmeme rağmen, onlar bizim tarihçemizde isimlerini mecbur etmiş kişilerdir. Ben de onların yanında bir insan olabilmek için, âşık olabilmek için gereği neyse onu yapmaya çalışıyorum. Şimdi ben deyim ki bu örneklerle, Karacaoğlan, Yunus, Dadaloğlu, Köroğlu. Herkesin kendi içinde var olmuş kişilerdir, bugün bir Köroğlu, daha geri getiremezsiniz. İkinci Köroğlu buna benzemez, ama hiç olmazsa geleneğimize hizmet eden şahıs olarak belki benzer örnek vermiş olabilirim. Dadaloğlu, alabildiğine yiğitleme yapmış bir âşığımızdır, fakat Köroğlu kadar değildir. Bir Karacaoğlan güzellemelenin en güzel çeşitlerini vermiştir. Ama ikinci bir âşık geldiği zaman Karacaoğlanı taklit ederek onun etkisinde kalmıştır. Kendine has bin çığır açar da onların yanında yer alabilirse, ancak o zaman filan âşık da vardı denilebilir. Bunun en güzel örneklerinden biri Âşık Veysel'imizdir. Âşık Veysel'i tek bir örnek olarak gösterebilirsiniz, kendi çığrında. Bunlardan ibret alarak Sefil Selim'iniz de hiç olmazsa ben de bir âşığım, onlara benzer bir örnek olarak bulunabilir, düşüncesiyle buraya geldim.

Sefil Selimi mahlasını size kim verdi?

? Selimi mahlasını üstadım Çoban Mehmet verdi. Bana, “Âşık olacaksan adın Sefil Selimi olacak” dedi.

Sefil Selim’in manası ne?

? Coşkun manasındadır. Aynı zamanda geleneğimizde, âşıklık geleneğinde uyulması gerekli olan bir esas vardır. Âşıklarımız yetiştirdiği âşığa bir isim verir. Bu isim geleneğe hizmet etmesi için verilir. Kendini yetiştirip, adını kabul ettirmeye başlayınca, bu âşık da demek ki filan yerden filan dergâhtan yetişmiş de ismini ustası vermiş, ismin budur denmiş, bu geleneğin icabı.

Sizce âşıklık geleneği nasıl olmalıdır?

? Âşıklık geleneğimiz çok yönlü esaslara dayanmaktadır. Şamanizm devrinden bugüne kadar. Aynı zamanda belirli bizim kültürümüzü halkımıza vermek isteyen çok esaslı müzik bilgileriyle, esaslı özlü tarihçemizi bilmekle inanmış, halkımızın arasında yaşatmaya çalıştığımız gerçekleri, ancak ellerindeki müzik aletleriyle, aracı olma sureti getirmişler. Ben diyorum ki âşıklığınız, âşıklarımız nasıl olmalıdır? Âşıklar bugünkü hayatımızda, ta ki dünyanın var olduğu zamana kadar hiçbir maddi mekâna dayanmadan, halkımıza hizmet örneği verebiliyorsa, ancak âşık olabilir. Eline sazı alan insan, onu para kazanmak için yapıyor ise sanatı yapamaz. Çünkü güçlü eseri meydana getiremez hemen. Kulaktan doğma birşeyler yapma suretiyle halka sunmaya çalışacaktır. O da halkımızı zedeleyecektir. Gerçek kültür varlığını taşımayacaktır. Ben diyorum ki; sanatı sanat için değil, sanatı toplum için yapmalıdır. Sanatı ayakta tutabilmek için, sanat budur diyebilmek için, ölçülenin ve kalıpların içinde, her ne şart olursa olsun, ona hata getirmeden, leke getirmeden yapmalıdır. Âşık böyle olmalıdır.

Buna bağlı olarak Âşık Veysel ozan geleneğinin son halkasıdır. Âşık Veysel öldü. Âşıklık da öldü diye söyleniyor, bu konuda ne söylersiniz?

? Eleştirmenlerimiz; edebiyat araştırmacılarımız halk edebiyatını, âşıklık geleneğini, âşıkları araştıran araştırmacılar Veysel’den sonra âşıklık ölmüş derken, şöyle biraz gerçeklere yaklaşmıştır derim. Neden Âşık Veysel, âşıklığı yakalamış, tam manasıyla yaşamış bir ekol, bir esas meydana getirmiştir. Bunu yazan kişiler, öyle derken Veysel’den sonraki insanların bozulacağını ve âşıklığa tam manasıyla hizmet etmediklerini anladığından olsa gerek ki, Veysel gittikten sonra herhalde Veysel gibi bir âşık daha yaşamaz Âşıklık geleneği ölmüştür demekle, bunu vurgulamaya çalışıyorum.

Siz kendinizi halk arasında nasıl tanımlıyorsunuz ya da halk sizi nasıl tanıyor?

? Ben bir halk ozanı olarak, otuzbeş yıllık hizmetim var. Âşıklık geleneğine yayımladığım dört tane kitabım var. Ondan sonra dört tane daha olacak, isimleri Yarbadeci, Yalankot, Kul Yanmasın, Çobanın Can Pınarında’dır. Şimdi Sefil Selimi gerçekleri anlatan bir halk ozanıdır. Bizim halkımız cahildir. İstisnalar kaideyi bozmaz. Avamdır, okumadan sadece kulak dolgunluğundadır. AhIak budur yahutta bazı korkularla yaşamaya çalışan insanlar okumadan herkese karşı cephe alırlar. Şimdi aynı duruma düşmüş durumdayım. Halkın arasında okuduğum bir şiirden dolayı “Yahu duydunuz mu Selimi Kızılbaş olmuş, neden Ehl-i Beyt’e        bir şiir okumuş”. Yahu kardeşim Gülağ Bey Ehl-i Beyti sevmeyen insan dindar olamaz. Allahı sevmiş olamaz.     

Yeri gelmişken buna bağlantılı      olarak bir soru sorayım. Babanızla aranızın açık olduğu söyleniyor, örneğin babanız sizi evlatlıktan reddetmiş, buna bir bağlantısı var mı?

? Tabii, tabii var, şöyle âşıklığa başladığım dönemlerde, çok heyecanlı olduğum dönemlerde babam, yazdığım şiirlerden dolayı işte oğlum falanca âşık gelmiştir bir defa Ehl-i Beyt’ten bahsetmemiştir. Şöyle yapmıştır sen neden Ehl-i Beyt’ten bahsediyorsun, Oniki İmamdan bahsediyorsun, yazdığım şiirler hep bunlarla dolu. Her gün akşama kadar geliyorlar, babama Ali Efendi yahu senin oğlan âşık olmuş. Öyle Alevilerin söylediği şeyleri söylüyormuş, bu ayıptır. Yahu bizim ecdadımızda soyumuzda böyle bir adam yetişmedi. Ama onlar bilmedi, bilmiyorlar. Gerçek bu, okusunlar bütün tarih kitapları dinimizin vecibelerini yerine getiren bütün kitapları okusunlar. Ortaya getirsinler, tartışalım. Eğer bildikleri varsa hepsini örnekler vermek suretiyle ben kendilerine izah edeyim ve aynı zamanda ilçemizde ulu caminin imamı olan Bekir Efendi vardı, adam beni sorguya çekti. Onbeş, yirmi kişi içerisinde yirmiüç tane soru hazırlamış, onlara ben elimi kulağıma attım, cevap verdim, Adam dedi ki, oğlum sen âşıkmışsın da yerin ufakmış dedi. İşte böyle efendim, bizim halkımız gerçekten okumadan vaiz olan kişi, Öğrenmeden bilmeden gerçeklere hemen bir karar ve yorum getirmek durumundadır. Ama sayenizde Sefil Selimi hiç onların dedikodularına itibar etmeden gerçekleri yaşamaya ve daima da anlatmaya varan, uygulayan bir insandır. Ben böyle bilip böyle düşünmüyorum. Bazı

sürtüşmeler olmuştur, fakat sonradan rahmetli babam ölmeden evvel oğlum sen gerçekmişsin, amma biz geç anlamışız, demişti.

Şiirleriniz sanatçılar tarafından bestelendi. Cemlerde, semahlarda söyleniyor. Bu sizi rahatlatıyor mu ya da çevrende bir rahatsızlık yaratıyor mu?

? Ben gayet rahatım bu konuda. Ama çevremde rahatsızlık oluyor. Tabii eserler bulundukça onların istemedikleri, söyletmek istemediklerini söylemiş oluyorum. Varıp herhangi bir yerde tesadüfen bulununca, Sefil Selimi’nin orda olduğunu duyunca adam rahatsızlık duyuyor. O zaman ne oluyor? Toplum arasında cahil kimseleri aleyhimde kışkırtmaya, bana karşı cephe almaya zorluyorlar. Yaptıkları bazı gecelerde, şimdi efendim hakikaten üzüleceğim bir şey var, bu bir leke değil tabii. Alevi diye bir topluluk var. Bu topluluğu kabul etmek lazım. Sünni diye bir topluluk var onu da kabul etmek lazım. Bunların arasında ben nasıl kalıyorum, onu anlatacağım. Yazdığım eserlerden dolayı Alevi dediğim toplum eserlerimin bütününü kabul ettiği halde, Sünni kökenli bir halk ozanı olduğum için, “ulan bu yezidlerden gelen bir âşık, sonradan gelenlere çeker mi” diye bir tereddütde bulunuyorlar. Sünniler de duydukları zaman eserlerimi. “adam iyi adamdı ama Kızılbaş oldu; iyi de yazıyor söylüyordu ama, filan eserini söylemese iyi olurdu, Kızılbaş oldu" diyorlar. Ben arada kalıyorum.

Bu Ehl-i Beyt temasını nereden aldınız, Ehl-i Beyt'e ilginiz nasıl oldu?

? İnsan çok okudukça, çok öğrendikçe daha da çok ileri inandıkça ve olgunlaştıkçadır.

Ustanızdan mı öğrendiniz?

? Tabii efendim sohbetlerinde.

Üstadın da Alevi kökenli miydi?

? Sünni kökenli, hatta Hacca gitmiş, gelmiş bir kimse. Bana bütün sohbetlerinde kesinlikle Oniki İmamdan, Ehl-i Beyt’ten ve onları geçmişlerinden öyle canlı bir tarihi hadisesini yaşamış gibi anlatırdı. Hz. Ali’nin cenklerini onların isimleriyle anlatır. Hadiseyi kim yapmıştır, kimler yapmıştır ve nasıl olmuştur, bugün bizim mevcut kitapları karıştırdığımız zaman çoğunun böyle yalan yanlış yazıldığını anlarsın. Gerçeklere yaklaşmak istenmemiştir. Vatandaşımızı çıkarcılar birbirine düşürtmek için çok kötü şeyler ortaya getirmişler ve yaşıyoruz. Ehl-i Beyt Kerbela’da şehit olduysa yetmişüç kişiyle bunun nedeni de bir çıkardır. Yine dünyalıdır, hilafet çabasıdır. O nedenle tahakküm altında kalmıştır ve onlara kastedilmiştir. Bunları şimdi anlayınca biz Ehl-i Beyt diyorsak, Peygamber efendimizin torunlarıdır. Ben onları zikretmeyim de kimi zikredeyim?

Ozanın görevi birleştirici olmak değil mi? Yani Alevi Sünni içinde gerekli değil mi? Bu yönde bir çabası olması gerekmez mi?

? Şimdi âşıklarımız, mevcut âşıklarımız bugünkü Türkiye’de hiçbir parti sınıfında ve amblemi altında bulunmamalı diyorum ben. Gerçekleri yansıtabilmeli. Herhangi bir partiye hitap etmişsem muhakkakki partinin düdüğünü çalacağım. Partiye hitap etmezsem toplum için gerekli olan gerçekleri dile getireceğim, onları yazacağım, hür olacağım. Gördüğüm yanlış kimde, gördüğüm doğru kimde ise onu yazacağım. Bunca âşıklarımız her şeyden evvel, hiçbir sınıfın ben şuyum, ben buyum demesiyle bunların etkisi altında şiir yazmamalı. O zaman bölücülük olur. Bir sınıfa hizmet eden adam, öbür sınıfı kabul etmiyor demektir. İşte Selimi de herhangi bir sınıf ayrımı yapmadığı için orada kalmıştır. Ama gerçekleri yazmaktan hiç de çekinmeyen halk ozanıdır. O nedenle ben âşıklara sesleniyorum diyorum ki, âşıklarımız hiçbir partinin, görüşünü, düdüğünü çalmasın, çok fazla okusunlar, bilgi edinsinler, gerçekleri anlatsınlar. Asılıyorsa, kesiliyorsa bugün neden diyoruz ki, Nesimi'mizin derisi yüzüldü, sokaklarda ezildi. Pir Sultan asıldı. Yahu kardeşim adam bildiğini söyledi. Düşüncesini söylediği için o duruma geldi. Örnek verilirse, kıvançla anlatıyorum, onları anlatırken neden ben öyle olmayayım, gerçekleri yazayım hiç olmazsa, çünkü çıkarcılık değil, âşıklık maddiyete tenezzül etme sanatı değildir. Âşıklık ülifiyet taşıyan bir sanattır. O nedenle halk şiirimizi yazan âşıklarımız mümkün olduğu kadar hiçbir sınıf ayrımı yapmadan, filan Alevidir, filan Sünnidir, filan gavurdur, filan günahkârdır, filan sevapkârdır diye ayrımcılık yapmıyorlarsa, işte o zaman âşıktır. Benim anladığım böyle.

Son bir soru. Biliyorsunuz Kültür Bakanlığı “Ozanların Sesi” diye bir dergi çıkarıyor. Bu dergi ile ilgili bir şeyler söyler misiniz, eksik bulduğunuz bir şey var mı? Ya da sizi tatmin ediyor mu?

? Ozanların Sesi dergisi çok kaliteli bir dergidir. Sanatçılarımızdan âşıklarımızdan kültürümüzden olabildiğine bahseden bir dergidir. Bu nedenle derginin devamlı suretle devam edilmesini ve bütün okuyucularına ulaştırılmasını arzu ediyorum. Çok kıymetli bir eserdir. Aynı zamanda yaşayan ozanlarımız kıyıda, köşede kalmadan istedikleri zaman Kültür Bakanlığımıza müracaat etmek suretiyle, eserlerini bu dergide yayınlatıyorlar ve yayınlatacaktırlar. O nedenle çok çok mutluyum, bu dergiden çok memnunum. Dergiyi yayınlayan emeği geçen yazarlarımıza en derin saygılarımızı sunar, teşekkür ederim.

Ben teşekkür ederiz.

Feyzullah Çınar: Çamşıhı'nın Çamağa köyünde 1937’de doğdu. Türkü söylemeye 1950 de başladı. İlk plağı 1966 da çıktı. Kısa sürede 200 binin üzerinde satış yaparak, en doruğa gitti. Bütün bunlara karşın yaşadığı süreç içinde hiçbir zaman maddi bir gelir elde edemedi. Anakent Belediyesi’nde Park ve Bahçeler Müdürlüğü'nde çöp-çüpçülük kadrosunda çalışırken, ani bir rahatsızlık sonucu yaşamını yalnız bir parkta noktaladı. Ankaralı sanatseverler onun anılarını yaşatmak için her yıl anma günleri düzenliyorlar. Mamak Belediyesi Ozan Der işbirliğiyle Tuzluçayır semtinde “Feyzullah Çınar Parkı” yapıldı.

Feyzullah Çınar’la ilgili kaç yazı okudumsa, hepsinde Ahmed Yesevi’nin soyundan geldiği yazılı. Beni uzun uzun düşündüren bu saptamada her ne kadar gerçek payı olursa olsun, bu sanatçının kişiliğinde olumlu ya da olumsuz etki etmez. Çünkü Feyzullah Çınar halk müziğinde bir devdir. Ahmed Yesevi’nin soyundan gelmesi sanatçıya bir şey katmaz.

1950'den itibaren türküleri duyulmaya başladı. 1937 yılında Anadolu’nun kıraç, verimsiz bir yöresinde doğarken, çocukluğunu çobanlık yaparak geçirdiği Çamşıhı ilçesi Çamağa köyünde üretim tüketim ilişkilerini kavramaya başlıyor. Toprağa verilen emeğin karşılığını topraktan alamayan köylülerin durumları, Feyzullah Çınar’ı da rahatsız etmiştir. Topraklara isyan etmesi, onu Köroğlulara Pir Sultanlara kadar götürmüştür. Yaşlı köylülerin ağızlarından duyduğu bu değerleri araştırmaya koyulmuştur. Öğrendikçe, gördükçe dünyayı, toplumu kafasında biçimlendirmiştir. Kuyucu Yusuf Paşa’yı, Hızır Paşa’yı tanımadan geçmemiştir. Gözünün önüne Osmanlı'nın kadıları, mollaları, askerleri de gelmiştir. Güçlü Osmanlı’ya kim karşı koyabilirdi? Ayağı çarıklı, sırtı börklü Pir Sultan Abdal’ın haddine mi kalmıştı?

Altmışlı yılların ortalarına doğru plaklar dönüyor köy odalarında, kahvelerde, meydanlarda, hele bir de teyp denilen yeni bir gavur icadı daha çıkmış ki deme gitsin. O gavur icatlarının içinden çıkan seslerden bir gür ses daha çıkıyor.

16. asrın büyük ozanı Pir Sultan Abdal’ın taviz vermeyen sesi yeniden dalgalanıyor Anadolu’nun içlerinde.

Eğer göğerir de bostan olursam

Şu halkın diline destan olursam

Kara toprak senden üstün olursam

Ben de bu yayladan Şah'a giderim

İsyan olan bir sese çocukluğumda ilk kez tanık oluyordum. Nedir bu boyun eğmezlik, kimdir bu boyun eğmeyen, isyankar ozan? Kimdir Hızır Paşa ve mollalar? Kadılar? Güzel güzel barış içinde yaşamak varken bütün bunlar niçin?

Bütün bu nedenlerin, niçinlerin içinde yatan gerçek, usta sanatçının söylediği Pir Sultan + Köroğlu çıkışlı türkülerin içinde saklıymış meğer.

Anadolu kavimlerin uğrak yeri olmuştur hep. Çok kavim gelip geçmiştir bu kapıdan. Kimi kavimler kaybolup giderken kimileri göç etmiştir. En son konuğu Türklerdir. Yok olan kavimler kaybolup giderken, potasında eridiği Anadolu insanına çok şey vermiştir. Anadolu kültürünün, Alevi-Bektaşi kültürünün hoşgörüsünün oluşumu da Anadolu'daki kültürlerin bileşimidir.

Bir Alevi-Bektaşi kültürü sanatçısı da olan Feyzullah Çınar, Anadolu kültürünü türkülerinde toplayıp, güzel bir yorumla sunmuştur.

Türkiye’yi adımlayarak dolaştı adeta. Her gittiği yerde, herkesten bir şeyler alarak kattı türkülerinin içine. Halkın Feyzullah Çınar’da en beğendiği şey Pir Sultan türküleridir. Başka bir şey doyuramazdı halkı ancak bu kadar. Pir Sultan Abdal’ın kendisi ancak böyle seslendirebilirdi türkülerini. Değişik bir yorum, güçlü bir nefes dolanıyordu sazın üstünde. Onu unutulmaz sanatçılar arasına koyan bu özelliğidir. Onu bu türün dışında düşünmek hayalcilik olur. Sanatçının bu yönleri yanında çileyle noktalanan özel bir yaşamı da vardır.

Çok yoksulluk, parasızlık çekti. Sanatının zirvesi ona maddi bir şey veremedi; ama çok büyük bir ölümsüzlük bıraktı. Nesilleri onun güçlü sesini unutmayacaklar kolayca. Aşağıya aldığımız şiir, ozanın ağzından Feyzullah Çınar’ı anlatmaya yetiyor kanımca, onun ardından bizlerin söyleyeceği şeyler, ozanlar kadar onu tanımlayamaz.

Sana uyu demek içimden gelmez

Çünkü çok uyumuş uyardın Feyzom

Senin gibi, temsilinde eğilmez

Dik başlı dağları sayardın Feyzom

• Sen derdin ki hiçbir Ozan yoz değil
• Çıkarcının elindeki koz değil
• Kanaatın tahammülün az değil
• Bir dilim ekmekle doyardın Feyzom

• Çoşardın çağlardın, öyle bezmezdin

Dalgındın dalardın, hafif gezmezdin

Yeri gelir karıncayı ezmezdin

Yerinde devlere kıyardın Feyzom

• Bağırıp çağırdın kötü düzene
• Neler dedin ezilene ezene
• Zaman geldi et yerine kazana
• Biliyoruz hedik koyardın Feyzom

• Topraklarda değil bizde yatansın

Hergece hergece ışık tutansın

Bize gülüp geçen düzen utansın

Böyle derdin neler duyardın Feyzom

• Çok gamsızlar uyanmıştır sesine
• Dostluk çağrısına pir nefesine
• Yalan konuşmadın erkekçesine
• Hak der sarhoş olur ayardın Feyzom
• Bir zamanlar Mahzuniyle inlerdin

Cömert idin bir ikramt binlerdin

Piroğluydun mürşitleri dinlerdin

Olursa hatadan cayardın Feyzom

Mahzuni Şerif

Gülağ Öz

ERZINCAN / Çayirli (1) ilçesi yakinlarinda adi Basköy (2) olan eski bir yerlesim yeri vardir.Basköy Erzincan´a 145, Çayirli ilçesine yaklasik 25 km. mesafededir ve ilçenin kuzeyine düser.Eskiden Bayburt / Gümüshane kismen buradan geçen yol üzerinden saglaniyordu.Erzincan’in kuzeyindeki sarp Kesis Daglari (3) üzerinden ulasilmak istendiginde Erzincan´a uzakligi 45 km civarina inmektedir.

Hakikate Erenlerin Bahçesi

Cumhuriyetin kurulus yillarindan sonra uzun bir dönem Çayirli´ya bagli bir Nahiye olan Basköy, ulasim elverissizligi, tarim ve hayvanciligin son yillarda önemini yitirmesi sonucu hane sayisi küçülerek 15 haneli (4) küçük bir köy durumuna gelmistir. Daglari çiplak, etekleri sulak olan bu engebeli ve sirin cografyanin günümüzdeki en önemli özelligi köyün girisindeki küçük ve yeni Türbedir.

Basköylü H asan Efendi´nin Türbesi olarak anilan bu mabet, özellikle yazin hergün üzerinde kurbanlarin kesildigi, dileklerin tutuldugu, bir birlerini hiç tanimayan insanlarin kaynasmasina vesile olan bir ziyaretgahtir. Genellikle koçlarin kurban edildigi (5), lokmalarin dagitildigi, niyaz ve dileklerin edildigi türbe köyün girisindeki mezarligin sol tarafinda küçük bir tepe üzerindedir.

Hasan efendi (6) olarak bilinen bu zat Erzincan ve çevresindeki Alevilerin Dede geleneginden gelmektedir.Bu cografyanin Dede´lerinin hepsinden daha taninmis, sayginligi, güvenirliligi ve otoritesi bu cografyanin ötesine tasmistir. (7) Bu yüzden de Basköy denince ilk akla gelen Hasan Efendi olmustur.  

Hasan Efendi 01 Temmuz 1973 tarihinde Hakka yürüdü. Dogumu Hicri 1312, Miladi 1894 / 95 yillaridir. Hakka yürüdügü tarihde yasinin 80 civarinda oldugu görülüyor. Uzun saçlari ve sakali vardi. Saçlari örülü ve basina taktigi Fes´e benzeyen basligin altinda toplaniyordu. Uzun boyu ve davudi bir sesi vardi. Uzun yillar kendi deyimi ile HALKI AYDINLATMAK ve IKRARINI HATIRLATMAK için yörede ki tüm köy ve kasabalari dolasmistir. Kendisine güvenen ve inanan insanlarin ona verdigi para, esya, giysi gibi sadakalari hemen yanibasinda yoksul insanlara dagitirdi.(8)

Hasan Efendinin aldigi sadakalari yöre Dede´lerinin genellikle yaptiklarindan farkli olarak yanindaki yasli, yoksul ve yardima muhtaçlara dagitmasi onu çok saygin bir konuma getirir. Bir çok Dede bu uygulamadan rahatsiz olur ve ona cephe alir. Ancak ilk baslarda bu konuda yanliz olmasina ragmen kendini tüm halk kesimlerine kabul ettirir.Baslangiçda karsi çikan Dede´lerde süreç içinde pratigine katilmamakla birlikte ona saygi duymaya baslarlar.Hatta yöredeki Sünni Hanefi inancina mensup insanlar üzerinde bile müthis bir sayginlik kazanir. Zamanla hiç bir kimse açiktan kendisine cephe alamaz duruma gelir.Ve sayginligi Erzincan yöresinin çok ötesine tasarak,Tunceli´den Sivas´a, Erzurum´dan Tokat´a kadar uzanan bir alanda taninan bir Dede olarak toplumda ki yerini alir.

Hasan Efendi yöre Dede´lerinin bir cogunun yaptigi Cem ayininde ATES YALAMA ve KERAMET gösterme gelenegine itibar etmeyen az sayida ki Dede´lerden biridir. “Kerameti Yezid´e, Mervan´a gösteriniz ki Hak yolunu görsünler, Inanan insann gösterise ihtiyaci yoktur" derdi. Ancak buna ragmen söyledikleri ve önerdikleri seyler her zaman dogru çikmistir. Kimileri bunu insanin 6. hissi olarak açiklasa da bir anlamda Diyalektik Materyalizmin sinirlarini zorlayan bir pratik söz konusudur. Bu anlamda Keramet 6. His midir? Yoksa Tanrinin (Doga üstü gücün) belirli insanlara verdigi bir özellik midir ? ayrismasina girmek bu örnekte gereksiz görülmektedir.

Hasan Efendinin kimince KERAMET, kimilerince de önsezi olarak degerlendirdigi yüzlerce olaganüstü beyanlari vardir. Bu yörede yasiyan her insan bu olgulardan haberdardir.(9) Bir çogu bizzat yasamistir veya güvenilir insanlardan duymustur. Materyalist dünya görüsüne inanan insanlar bile bu örnekler karsisinda sasirmaktadirlar.

Kendisinin Imam Musa-i Kâzim soyundan geldigi var sayiliyor. Mahmud Hayrani soyundan geldigi sanilan Seyyid Mevali evlatlarindan, Seyyid Mustafa Dede´nin toru nu, Ibrahim Dede´nin ogludur. Seyyid Kureys seceresinden oldugu ileri sürülmektedir. Hüseyin Pasa ve Ibrahim adlarinda kendisinden küçük 2 kardesi da ha vardir. Esi Elif E(A)mber Anadan 12 Erkek evladi olmus ve hepsi küçükken vefat etmistir. Kardesi Hüseyin Pasa Dedenin oglu Kamer (10) Dede´yi kendisine evlat edinmistir.

Basköy civarinda ki Kureys Kabilesi Dedelerine yöre halki Kör Kureys´ler adini takmistir, Bu Ocagin talipleri yoktur. Ancak kendileri diger Ocak geleneklerinde oldugu gibi bir üst Ocaga baglidirlar.

1930 lu yillarda Hasan Efendi bir dönem kendini tamamen ziyaretlere vermistir. Aylarca daglarda, çesitli ziyaretlerde ve mekanlarda insanlardan uzak yasamistir. Bu süre içinde ne yiyip-içtigi tam olarak bilinmiyor. Kendisini taniyanlar koyun sütü ve yogurdu yiyerek beslendigini ileri sürmektedirler. Örnegin yörede Agirgöl (Aygir gölü) denilen ve orada bir yatirin yattigi söylenen daggölü (krater) havzasinda 9 ay yasamistir. Gölü ziyarete gidenler kendisini görmekte ve orada yasadiklarini bilmektedirler. Bu bölgede var olan tüm ziyaretlerde ve türbelerde aylarca, yillarca kaldigi herkes tarafindan bilinmektedir.

Hasan Efendi koyun eti, sütü ve yogurdu disinda hayvansal gida almazdi. Keçiyi hiç sevmezdi. Bunu da söyle gerekçelendirirdi. “Bu hayvan dogaya çok zarar veriyor.Yesil fidan ve agaçlari kemiriyor, kurutuyor. Sarp kayalara tirmanarak hilebazlik yapiyor“ Bu vesile ile evlerde keçi beslenmesine sicak bakmazdi. Gerçekten de keçi ormanlara çok zarar verdigi bilinen bir hayvandir. Manda ve sigir cinsinden evcil hayvanlarin et, süt, yogurt gibi hiç bir ürününü yemezdi. Kümes hayvanlari ise ortalikta beslendikleri ve sagliga zararli gidalari yedikleri için, örnegin mayis ve benzeri seylerle beslendikleri için yemez ve tavsiye etmezdi. Arilari bal yaptiklari ve çaliskan olduklari için severdi. Halka imkânlari dahilinde aricilik yapmalarini tavsiye ederdi. Son yillarinda sabahlari koyun yogurdundan yapilma yag ile bali eritir ve bir- iki kasik alirdi.

Sagligina çok dikkat ederdi. Kaynak sularini bile kaynatir ve öyle içerdi. Kendi nefsini islah etmek için zevk ve eglenceden tamamen elini çekmisti. Alkollü içki, sigara gibi seylerin kullanilmasina sicak bakmazdi. Insan sagligina zarar verebilecek her seye karsi çikar ve kullanilmamasini tavsiye ederdi. (11)

Hasan Efendi kendi ifadesine göre 1937 Dersim Vakasina kadar yöredeki erenlerle ve yatirlarla Dersim olayinin KANSIZ sona erdirilmesi için müzakerelere gider. 7 yil "Kan akmasin / Suçlunun yaninda masum ölmesin" diye desdek arar. Ama yatirlar Dersim´in islah edilmesi gerektigini ileri sürerler ve buna karismayacaklarini bildirirler.

1937 / 38 Dersim Vakasi Hasan Efendinin hayatinda bir dönüm noktasi olmustur. Bu olaydan son derece etkilenmistir. "Kuru´nun yaninda Yas´da yandi, Yatirlar seyirci oldu" diyerek bu tarihten sonra her gittigi ziyarete hakaretler yagdirmistir. "Bu insanlar (12), yüzyillardir size niyaz ediyorlar.Yalvariyorlar. Yakariyorlar. Bizi Zalimin zulmünden koru diyorlar. Siz ise yardimci olmadiniz. O halde ne için varsiniz?" diyerek tüm ziyaretlere cephe almistir. Gittigi her ziyaretin, yatirin taslarini kirmis, tükürmüs ve küfür etmistir. Ilginçtir, kendisine engel olmak isteyen kim olmussa basina bir türlü bela gelmistir.

Halka dönerek "Kendine hayri olmayanin size ne hayri olur?" diyerek onlari bu mabetleri ziyaretten men etmeye çalismistir."O Erenler ki sizi Dersim katliamindan bile korumadilar, artik onlardan ne beklersiniz?" diye ayrim gözetmeksizin hemen tüm ziyaretlere cephe almistir.(13)

Dersim (14) yöresinde her yil yüzlerce kurban kesilerek ziyaret edilen Düzgün Baba ziyaretine de hakaret etmekten geri kalmamistir. Ancak Dersim´de yapilan katliam larin buyutlarinin çok yüksek olmasi sonucu Düzgün Baba´nin son gün TOPUNU ATESLEDIGINI ileri sürmüs (15) ve "Haso kendisine katliam çok agir olacak, engel olalim dediginde Haso´yu dinlememistir, Sonra gördü ki zulüm ve katliam çok agir, kendi de topla rini atesledi. Ancak çok geç kalinmisti" demistir. Düzgün Baba´nin "TEK BIR TANE TOP atisi yaptigini ve Dersim´in islah edilmesi konusunda fazla ileri gidildigine kendisininde sonunda kanaat getirdigini" iddia etmektedir. Dolayisi ile Düzgün Baba´yi da ayni kategoride degerlendirmektedir.

Kanunsuz Allahin kullari azgin olur,

Ismi aleme Sultan Düzgün olur.

Sultan Düzgün düsman ile dosttur,

It derisinde yapilan posttur.

Sultan Düzgün Kureysin evladi,

It gibi Alevilere havladi,

Evladi Düzgün´ün Ömer´e oldu kari,

Teslim etti ona küllü vari.

Üç kere asker doldurdu Alevilerin içine,

Alevilere sormadi, kusurun ne ? Suçun ne ?

Ayrica yörede ki Agirgöl, Tüzük Baba, Bagir Pasa ziyaretlerine de çok kizgin oldugunu her firsatta dile getirmistir.

Dersim olayindan hemen sonra kendini bir dönem insa nlardan uzak yerlere atar. Uzun süre magara ve issiz yerlerde yasar. Bir yandan aylarca ziyaretlerde kalirken, diger yandan da ziyar etlere ates püskürmeye devam eder. Tüm ziyaret ve yatirlari katliama engel olmadiklari için adeta SUÇ ORTAGI olmakla itham eder. Dersim olayinda yatirlara yönelik yazdigi siirlerden su kesitler çok önemlidir.

Sorulsa Dersim´in sebebi Mansur

Daima isledigi, günahi kusur.

Kirilan Alevileri Mansur kirdi

Kureysilerin candan Piriydi.

Sey Hasanlilarin sebebi Dervis Cemal (16)

Alevileri kirdiran Mustafa Kemal

……………………….

Sahipsizlerin sebebini soran olmadi

Ziyaretler Hasan´in sözünü kale almadi.

Dersim civarinda ki asiretlerde yaygin olan eskiyalik ve ahlaki çöküntünün bir felaketle sonuçlanacagini ve çözüm arayislarina ziyaretlerden aradigi desdegi bulmadigini ise su dizelerle vurgulamaktadir.

Sahipsiz eskiyalarin yaptigi arsa dayandi

Hasani uykuda kalkti uyandi.

1931 de Asiretleri gördüm

Bunlarin durumlarini sordum.

Dediler, aç kaldik, susuz kaldik

Dagbe dag gezip uykusuz kaldik.

Hasani asiretleri hep gezdim,

Gerçek ziyaretlere name yazdim.

Terbiyesizleri edin terbiye,

Isin sonu gider nereye ?.

Terbiyesizleri terbiye eder mazlumlarin ahi, zari

Üzerine tayin ettirdi Celal Bayar´i.

Cevap vermezseniz Ulu Divan Pirine,

Sizi atacaklar kiyamet yerine.

Mitralyoza dizdi, süngüye takti,

Kimisini de gaz döküp yakti.

Hasan Efendi pek çok sohbet ve konusmalarinda Dersim olayina deginir ve bu davanin Ulu Divan´a kalacagini söylerdi. Zalimin ve suçlunun yaninda mazlumun yandigini ifade eder ve figan eylerdi. Ancak Dersim olayinin faturasini da genelde Atatürk yerine Celal Bayar´a çikarirdi. Bunu sohbetlerde dile getirdigi gibi dizelerinde de yer vermistir.

Atatürk Dersimin programini çizmisti,

Dersime gitmek için ordu dizmisti.

Ordular Dersim´e doldu,

Ismi sonunda Tunceli oldu.

Dersimi islah edip öldürdü,

Olmaz, yaramazi güldürdü.

Olmaz yaramazdir Dersimin sebebi

Yaralari sarmaya yoktur tabibi

Yavuzun devrinde kaçmislardi daglara,

Kimseler birakmadi mor sümbüllü baglara.

Dersimlileri feci olarak ezdiler,

Makineli tüfekle kursuna dizdiler.

Çocuklari süngülere taktilar,

Kimisini dahi ates vurup yaktilar.

Hamile kadinlarin karinlarin yardilar,

Karninda ki çocuklari süngülere vurdular.

Hasan Efendinin siir, beyan ve sohbetlerinden Dersim olayina özgü çikardigim sonuç söyle özetlenebilir. Bu olayin tarihsel kökü Hz. Muhammed´e uzanmaktadir. Dost katagorisinde görmesine ragmen sitem ettigi kisiler.

A-- Hz. Muhammed, Hz. Ali´ye “ Zülfikâri artik kullanmiyacaksin” dedi. Böylece o günün kosullarinda Islamiyeti gönülsüz benimseyenler bu durumdan cesaret alarak firsat kolladilar ve Hz. Muhammed´in Hakka Yürümesinden sonra Hz. Ali´ye cephe aldilar.Bu durumdan ilk sorumlu Hz. Muhammed´dir.

B--Emevi Devletini 750 yilinda yikarak, daha sonra tüm yetkilerini Hz. Muhammed´in amcasi Abbas soyundan gelenlere devreden Abbasi Devletinin kurucusu Eba Müslüm 2. sorumludur.

C-“Haci Bektas-i Veli, kuvveti Osmanli ogullarina verdi. Alevilere zulmü hakaret ettiler. Aleviler içinde de hakli-haksiz davasi baslayarak bir birlerini kirdilar.” sözlerinden anlasildigi gibi Haci Bektasi Veli´yi de sorumlu tutmaktadir.

D-“….Daha sonra Mansur, Ha ci Kureysi hazmedemeyerek ve Haci Kureyse ettigi ahdü peymanini bozarak ayrildi. Millet içinde talip muhibabinin ikrari bu yoldadir diye tarikat kurarak, Ben Baba Mansur´um, o Kureys´dir, diyerek asiretler içerisinde tefrikatla yalan isnat edip Kureys´e karsi Baba Man sur, Siyh Hasaniler ile bir olup, Dervis Cemal´i millet içine göndererek -Ben de Pirim- diyerek milleti kandirdilar. Millet de Dervis Cemal´i Pir etti. Ondan sonra haksiz-hakli seçilmez oldu. Dervis Cemal, Kureyslilere karsi Siyh Hasanilere kuvvet verip asiret kurdu. Asiretler bir birini kirdi. Böylelikle eskiyalik basladi. Hükümet de bu yüzden eskiyayi kirdi. Çocuklari süngülere taktilar. Dersim´e olan zulmi hakaret hiç görülmemistir“

Bu açiklamaya göre Alevi toplumunu bölüp-parçaladigi ve yönünü sasirttigi için Mansur sorgulanmaktadir.

F-Atatürk “Dersimi islah edin “ demis fakat pesini takip etmemistir. Yetkiyi alan Basbakan Celal Bayar ise ‘’Dersim´i islah edecegim ‘’ derken (17) kirmistir.

Zulmi hakareti Celal Bayar´dir ettiren.

Dünyayi fesada verip bir birine kattiran.

Bu dizeleri ile suçun Celal Bayar´da oldugunu vurgulamasina ragmen onu denetlemedigi için Atatürk hakkinda da su dizeleri söylemistir.

Batin erenleri Atatürk´ü öldürdü,

Sahipsizleri sad edip güldürdü.

Tarihsel süreçte yasanan katliamlarin ve haksizliklarin sorumlulugu konusunda Alevi kaynaklari ile hemen ayni fikirdedir. Ilk 3 Halife ile baslayip Emevi, Abbasi ve Osmanli dönemlerinde devam eden süreci siirlerinde islemistir. Akici bir dilde bol miktarda yazilan siirlerinden bazilari söyledir.

Emevilerin yolu geliyor Yavuz´a,

Yavuz´un isbati herdem Tauz´a

Milletlerin içine soktu ayri bir din, mezhep,

Milletler bir birine oldular kasap.

....................................................

Insanlara Seytan olursa kilavuz,

Göz önüne alinir Sultani Yavuz.

………………………………

Yavuz Islamlari bir birine katti,

Alevilerin namusunu bir pula satti.

Yavuz´un elinden kaçanlar çikti daglara,

Evleri yok, daglarda sigindilar magaralara.

Aç kaldilar, çiplak kaldilar,

Hirsiz eskiya oldular.

Yakin tarihe özgü açik bir Demirel karsitligi görülür siirlerinde. Gerek seriatcilara açik desdek sunulmasindan ve gerekse ekonomik ve siyasal politikalari ile merkez sag siyasal cepheye karsi tavrini oldukca belirgin bir sekilde ortaya dökmüstür.

Demirel´e kuvvet veren büyük pinar,

Islegi, süregi, seytana ayar.

Lânet olsun Büyük pinar size,

Düsman oldunuz hepimize.

Davayi bir iken iki ettiniz,

Yaralarimiza zehir kattiniz.

................................................

Simdi Demirel´dir Alevileri öldüren,

Saidi Nursi´leri sad edip güldüren.

Hasan Efendinin derin bir bilgisi ve genis dünya görüsü vardi. Osmanli döneminde Lise dengi okul olan Rüstiyeden mezun oldugu söylenmekle beraber bu bana pek inandirici gelmemektedir. Zira Osmanli dönemi Rüstiye okullari sayica az olmakla beraber mezun olanlari genellikle devlete bürokrat olarak geçerlerdi. Ancak kendi dönemine özgü iyi bir egitim aldigi ve kendini gelistirdigi gerçektir. Bir dönem civar köylerde ögretmenlik yapmistir.(18) Çok okur ve yazardi. Yazdiklarinin bir kismini HER NEDENSE daha sonra atese atar ve yakardi. Onu sahsen taniyanlar genis bilgi birikimi yüzünden ona DERYA-I UMMAN (19) derlerdi. Sohbeti hos bir insandi. Her gittigi yerde duyan bütün taniyanlari sohbetine katilmak için akin akin yanina kosarlardi.

Elini öpmek isteyenlere elini vermezdi.(20) Israrla elini öpenlerin o da elini öperdi. Bazen çok küçük yastaki çocuklar ve gençler bu davranis karsisinda sasirirlardi. Kibirden nefret ederdi. Ona göre kibir Seytan´a özgü bir seydi. Gençliginde bir takim kötü aliskanliklari (21) olmasina ragmen bu zaafiyetlerinden kendini kurtarmistir. Nefsini kontrol altina almis olup tüm dünya zevk ve sefasindan elini çekmistir. Fazla yemez içmezdi. Son yillarinda ancak belirli ailelere veya kisilere ugrardi.(22) Onun en büyük zevki yaninda oturan kisilerle birlikte C enk kitaplari okumakti. Hz. Ali´nin Hayber Cenkleri, Battal Gazi´nin kahramanliklari, Kerbela Vakasi … gibi kitaplardan bölümler okunur bu ko nuda saatlerce sohbet edilirdi. Yanliz basina kaldiginda bir çok insan onun bir seyler konustugunu duyardi.Veya birilerine ( Bir seylere ) küfür ederdi. Yagciligi, yalani , dolani, rüsveti… vs hiç sevmezdi. Herkesin kusurunu yüzüne karsi söyler ve kendisini toparlamasini önerirdi.

Üzerinde en ciddiyetle durdugu konu IKRAR ´di. Bu deyim halk arasinda söz verme, sözlesme anlaminda da kullanilir. Yörede ayrica Kivra ve Musahiplik baglari olanlarda birbirlerine Ikrar derler. Bir çok kimse ise bu sözün anlamini Haci Bektas Veli´nin EDEP sözcügü ile esdeger görür. Öyle degerlendirir. Pir´ine, Mürsüd´üne, Rehber´ine bagli olmanin yolu da karsilikli verilen Ikrar sözcügünden geçmektedir.

Silip pak eyledik, yoktur korkumuz,

Agir gölü mekan ettik yurdumuz,

Kimselerde yoktur, asla korkumuz,

Ikrar, iman olmus, yolumuz bizim.

Ikrar iman yoldas olsa ne olur,

Dünya ana cadde olur, yol olur,

Insan olan talip olur, kul olur,

Hakka giden yoldur, yolumuz bizim.

Hakka dogru giden ikrar, imandir,

Hak ikrar baginda ulu mihmandir.

Ulu divan kurulacak zamandir,

Hakkin divaninda davamiz bizim.

Hasan Efendinin bazi siirleri düz mantikla okundugunda genellikle anlasilmaz. Bu siirlerine yükledigi GIZ´i bir çok insan farkli anlamda yorumlamaktadir.

Nice bin kez gelip gittim.

Ancak kemalet sirrina yettim.

Özümü, sözümü kâmile kattim,

Katilan söz ikrar imandir.

Kendim Mustafayim, özüm Ibrahim,

Ismim Hasan, Haydar, Ibrahimdir dayim,

Yatagim Ali´den verildi payim,

Verilen pay ikrar imandir.

Hasani Saniyim, anamdir Ismet,

Cavidan ilmi oldu kismet.

Babam Kambere verildi himmet,

Verilen himmet ikrar imandir.

Bazi siirlerinde söylediklerini anlamak için de onun gözü ile bakmak gerekir. Kisi Aleviligin 4 kapisini , 40 makamini bilir ve ayni mantikla yaklasirsa anlasilmasi daha kolay olur.

Dünyaya getiren olmussun Ata,

Yarattin mazlumu zalim mukadderata.

Zalimi, zorbayi verdin azata,

Cefayi çekene lazim degilsin.

Ali´ye Zülfikâr verdir kirdirdin,

Allahin emri diye emirler verdirdin.

Helali, harami kendin yedirdin.

Senden gelen bal olsa zehir olur lazim degilsin.

Ali´nin emeklerini verdin suya,

Kurban olayim o güzel boya.

Ebu Cehil gibi düsersin kuyuya,

Çikaran yoktur, lazim degilsin.

Gizemli siirlerinde öne çikan ayrinti her zaman öze dönüstür. Nefsini islah etmeyi ve ilme yönelmeyi tavsiye eden siirlerinden su örnek dikkat çkicidir.

Seriatla, tarikattan ikrarin bendini,

Ikrarda erkek, disi yok, tani kendini.

Marifetle, hakikatta yokla kaydini,

Nefsini öldürene alda gel beri.

Nefsi Seytan olan kendisinedir,

Yikilmis viran olmus bir binadir.

Çekmis hançerini Simir-i fenadir,

Yol Yezidinden uzak olda gel beri.

Seriat nikâhtir, erkegi, disisi hakdir.

Tarikat ikrardir, erkegi disisi yoktur.

Marifetli, hakikatli diyen yalanci çoktur.

Onlara laneti yapta gel beri.

………………………………..

Seriatin yolu, tarikata gider,

Tarikatta ikrar imana gider.

Marifette canini Hakka kurban eder.

Hakikatta niyazla, kurbanin alda gel beri.

Yeryüzünde ki yanlislarin arkasinda gördügü sebepleri ise söyle degerlendirmektedir.

Kanun görmemis Allahin vücut azasi,

Mukadderatta yazdigi kader kazasi.

Kur´anla Incil´dir Allahin kanunu,

Seytanin eline vermis her yanini.

Edip eyleyen her seye kadir Allahtir,

Sözlerim dogrudur, yemini billahtir.

Söz ve siirlerinde tepki gösterdigi degerlerden biri de Boz Atli Hizir´dir. Gerek Dersim Vakasi nedeni ile ve gerekse diger konularda sitem ettig ini görmekteyiz.

Hizirda bir imdat olmadi,

Alevileri düsman elinden almadi.

Hizir Alevilere borçludur,

Hemde gayet çok borçludur.

Hizir nerde kaldi, kesilen kurbanlari görsün,

Tutulan oruçlarin ve lokmalarin hesabin versin.

Abayi ceddimizden bu ana kadar çagiriyoruz,

Hizir kavus carimiza diye bagiriyoruz.

Hangi darlikta, esirlikte kurtarmis ?,

Düsman dibinden mi sarsip aktarmis ?.

Düsman daima Alevilere galiptir,

Aleviler düsmana daima magluptur.

Halka en çok önerdigi sey okumakti.’’Okuyup devlet dairelerine yerlesin ve fakir fukarayi, mazlumu YENI BIR DERSIM KATLIAMINDAN koruyun’’ sözünü sürekli söylerdi. Bu yüzden de gençlere çok önem verirdi. Gençlerini okutmasi için yaslilara tavsiyelerde bulunurdu. Yoksulluk içinde çocuklarini okutan insanlari takdir eder, oku(t)mayan insanlara da Cahil derdi. Gençlerin okuyup ailelerine, çevrelerine ve halkina faydali olmalarini isterdi.

Dünya malina fazla ehemmiyet vermezdi. Bununla birlikte oldukca tutumlu bir yasam tarzi vardi. Lüzumsuz masraftan, süs ve lüks yasam tarzindan hosnut olmazdi. Mertlige, misafirperverlige, dayanismaya çok önem verirdi. Hiç kimseyi dislamazdi. Varlikli ailelerin zenginliklerini toplum içinde öne çikarmasini hiç hos görmezdi. Mali zenginligin, gönül zenginligine hizmet araci olmasini arzu ederdi.

Her zaman dogru olmayi, iyi ahlaki, büyük-küçük sevgisini, mütevazi ve alçak gönüllülügü, önermis, kan davalarindan, kinden, nefretten, kibirlikden, zalimlikten, siddetden, yalan-dolandan, kul hakkindan uzak durmayi ögütlemistir.

O dönem yöre geleneklerinden toplumsal bir sorun olan Baslik parasina açikca karsi çikardi.(23) Baslik parasinin bir yikim oldugunu, bu gelenegin kesi nlikle Alevilere yakismadigini ve kalkmasini tavsiye ederdi. Anne- babalara “Allahin emri tek degil, çift tarafli olur. Bu yüzden evlendirmek istediginiz kiz ve oglanin bir birlerine muhakkak gönlü olmalidir” derdi. Feodalizmin çözülme süreci ile birlikte azalan Baslik parasi gelen egi , onun baslattigi girisimlerle Erzincan civarinda daha süratle çözülmüs ve SÜT HAKKI adi altinda kizin annesine sunulan küçük bir meblag disinda oldukca azalmistir. Gelinen süreçte Baslik parasi artik yadirganir olmustur.

Kiz veya erkek evladi arasinda asla ayrim yapmazdi.”Hepsi de evlattir. Yeterki hayirli olsun” derdi. Kadin haklari konusunda Hz. Fatma´yi öne çikaran bir çok siiri vardir.

Erkektir, disidir diyene lânet,

Hatice, Fatimeden alindi himmet.

Ikrar kapisidir, farz ile sünnet,

Kablel Entemutu alda gel beri.

Yol Yezidi daima yolu bozar,

Seytanin kuludur, eyleyin hazar.

Hatice, Fatime ona lâneti yazar,

Nâr-i cehenemi sal da gel beri.

……………………………….

Dogum ile isbat olundu vücut,

Rahmet çesmesi Fatimeden mevcut.

Cümlemiz bir birimize eyledik sücut,

Talipten ötesi yok dediler.

Evlilikte tek esliligi savunan ayrica su siiri vardir.

Buyrugun gömlegi ikidir,

Biri nikâh çekmez çekidir.

Iki can bir gömlegin hakkidir,

Hakkin emri ceset ile candir.

Hasan Efendi büyük bir yurtseverdi. Ulusal Kurtulus savasini destekledigini ve Atatürk (Dersim olayinda sitem etmektedir) devrimlerini onayladigini pek çok siirinde dile getirmistir.(24) Özelikle Ulusal Kurtulus Mücadelesi hakkinda pek çok siiri vardir.

Ibadet düsmana karsi cephe almaktir,

Düsmani ülkeden sürüp atmaktir.

Mustafa Kemal düsmani çikardi ülkede,

Düsmandan bir eser kalmadi ülkede.

Atatürk kötümü etti, hey gidi yaramazlar,

Namusunu, vicdanini arayip soramazlar.

Namazi arayan düsman elinde esir olur,

Olanca kazancini elinden çikarip fakir olur.

Haince nankörlük yapmayin Atatürk için,

Sizi düsman esaretinden kurtardi, düsünün.

Mustafa adina Atatürk giydirdiler,

Sirmali kürkün hayirli olsun dediler.

Mustafa Kemal gitti Haci Bektasa,

Malini has etti Cemal Kardasa. (25)

Cemal elini vurdu dalina,

Kuvvet verdi, ayagina koluna.

Alinan kuvvetle Rumlari aldi, satti ( 26)

Sürdü Rumlari denize katti.

Türkiye´nin kizlarini, namusunu düsman aldi,

Düsman ordusuna ates saldi.

Simdi Nurcular Ataya lânet okuyorlar,

Yeniden hali, kilim örnegi dokuyorlar. ( 27)

Basköylü Hasan Efendi söz ve siirlerinde açik bir seriat karsitidir. Bunu sohbetlerinde de dile getirirdi. Ibadetin sekil ve biçimde olmayip özde olmasini savunurdu. Buna ragmen Erzincan civarindaki Sünni / Hanefi inancindan olan vatandaslar Hasan Efendiye çok yogun bir saygi duyarlardi. Hiç kimse onu incitmeyi, onunla tartismayi göze alamazdi. Bundan kaçinirlardi. (28) Tartisdiklarinda ilahi bir gücün kendilerine ceza vereceklerine inanirlardi.

Seriat namazla, oruçla degil,

Hakkin Cemaline, didarina egil.

Seriatin manasi serri at,

Gönlünü Hakkin emri rizasina kat.

Dogru ol, dogru tut emri,

At sirtindaki semeri.(29)

Namaz, oruç, cami sendedir,

Bilirmisin, imam, iman kandadir.

Ahmak mihrapla kibleyi senden ara,

Önüne verme, çevir didara.(30)

Nurcular Muaviye´nin dölü,

Ömer´den aliyorlar yolu.

Imamla, iman kalb evinde kimdir kurtaran seni,

Kalpteki dev´i (31) çikarirsan kalbin olur Hakkin evi.

Insan olan Hakki ibadeti kendinden bilir,

Serri atmaz isen sana kim sefaat verir.

Sonra sefaat menziline giremezsin, ( 32)

Eger Hakki fehmedip kendinden bilemezsin.

Hasan Efendi seriatcilari, zalimleri ve riyakârlari ayni kategoride degerlendirir.

Yavuz´la Muaviye´nin tefrikati birdir,

Seytan bunlar arasinda gizlenmis sirdir.

Islam içerisinde çok tefrikat yaptilar,

Hakkin emri rizasindan disari saptilar.

Hacabas hiç kalmazdi Islam olurdu,

Hakkin emri rizasi yerini bulurdu.

Hasan Efendinin bazi söz ve siirleri nin anlamini pek çok insan farkli yorumlamaktadir. Bir çok siirinde Alahi suçlayan sözleri için bazi kimseler “Güç ve kudreti eline geçiren zalim Devlet adamlari için “ derken, bazi kimseler de “Anlamini biz bilemeyiz. Manevi anlamda söylemektedir” (33) Veya “ Bizim çapimiz i asar, Efendinin bir bildigi vardir” seklinde degerlendirmektedirler.

Allahtir sebep olanlarin basi,

Kurumaz oldu gözlerdeki yasi.

Allahtir eskiyalarin basi,

Hille, firildakla dönüyor isi.

Firildagi çevirdikce Seytani kalkar,

Milletleri bir birine düsman ederek yakar.

Allahin emriyle Seytan dönüyor,

Insanlari yakip yandiriyor.

Sanmayin Seytan Allahtan sürgündür,

Allah ile beraber, toylu, dügündür.

Biri birinden hilebaz, firildakci desise,

Yazdiklarimdan alin dogruca bir hisse.

Allahin emrine, sözüne inanmayin,

Sakin, sakin inanipta kanmayin.

Allahtir milletleri birbirine takan,

Allah degilmidir, varip kül edip yakan.

Nice bin kez gelip gittim,

Ancak kemalet sirrina yettim.

Özümü, sözümü kâmile kattim,

Katilan söz ikrar imandir.

Imtihan olduk, imtihan bitti,

Kirk birde defterine kaydetti.(34)

Ikrar, iman carimiza yetti.

Dünya ahiret korkusu yok dediler.

Alevi-Bektasi inancinda büyük yeri olan Pir kavrami için baglilik ve karsilikli denetleme anlaminda siirleri vardir.

Pir´de taliptir kendini bilirse,

Sarraf kiymetlidir cevahir alirsa.

Talibi okutur, manadan dersini alirsa,

Talip hirstan, nefsden beri olursa.

Galip Hakkin emri kanun, buyruktur,

Güzel manali dersleri fazladir, çoktur.

Haktan ayri, gayri yoktur, emrine tabidir,

Ak defterde okunan talip hesabidir.

Bu yol talip üzerine kurulmus,

Haktan böyle emir fermen verilmis.

Ulu divanda talip olani seçerler,

Talip yoluyla Hakkin kapisini açarlar.

Talip yolun buyrugu malidir,

Hal içinde hal olmus, halidir.

Basköylü Hasan Efendi, Cem ayininde kadin ve erkek, 7 den 70 e tüm Canlarin bir bütün olarak orada yerini almasi gerektigine inanir.Özellikle 40 lar Cem´ine çok önem verir. Buraya sadece Taliplerin girmesi gerektigini ileri sürer. Bir beyaninda söyle demektedir.

“ Sadece Cem evinde degil, her nerede olursa olsun kendi ailesi ve kocalarindan baskasi haramdir. Cem kapisi Fadime kapisidir. O kapiya Talip olanlar girer. Baskasi giremez. Aralarinda erkek - disi yoktur. Cümlesi birbirine kardes, bacidir. …..O kapidan içeri Hak var. Hak, sagi, çürügü, hakliyi, haksizi ayiracak Ulu divandir. Cem Hakkin evidir.Hakkin evinde yalan, dolan, fusku, ficur, haset, fesat, kin, kibir, gurur, adavet, kiy, kiybet, dedikodu yoktur. Çünkü o Cem, sek(il)siz, süphesiz Ulu Yaradanin Hak kapisir.(35)

Islam dininin, Hz. Muhammed´in Hakka yürümesinden hemen sonra yolundan ve amacindan saptirildigini söyler. Hatta bu konuda Hz. Muhammed´in esi Ayse´yi, Ehl-i Beyte cephe aldigi için çok agir dille suçlar. Kuran-i Kerim´in eksik toparlandigini, 116 sure 6666 ayet varken , simdi elde 2 sure ve 365 ayetin eksik toplandigini (toplattirildiginii vurgular. (36) Yolun Emeviler döneminde iyice saptirildigini, Eba Müslüm´ ün Horasan is yani ile yikilip yerine Abbasi Devletinin ( Miladi 750) kurulmasindan sonra, onlarinda zulüm yapmakta Emevilerden geri kalmadigina deginir.

Osmanli döneminde Haci Bektas-i Veli´nin , kurucu Osman Beye (1299) desdek sunmasini dogru bulmaz. Ayni sekilde Balim Sultan´i da çok kötü suçlamaktadir. Ancak Yavuz Selim´in Anadolu Alevilerine yaptiklari katliamlari çok daha agir yermektedir. Cumhuriyetin kurulusunu ve Atatürk devrimlerini açik bir sekilde desdeklemesine ragmen gelinen süreçte Türkiye Cumhuriyetinin, Alevilere yaklasimda Osmanlinin devamina dönüstügünü vurgulamaktadir.

Siyasal liderlerden Süleyman Demirel´i çok agir bir dille elestirmekte, onun Saidi Nursi ile birlikteliklerini, dolayisi ile seriatci ve gerici akimlarin sistem içerisinde ki rollerini irdelemektedir. Kisaca söylemek gerekirse bu gün yeni konusulan boyutlari 40- 50 sene önce söylemistir. Türkiye´nin basina bela olan, ülkeyi çok yönlü siyasal çalkanti ve çikmazlara sürükleyen sagci iktidarlarin politikalarini sürekli elestirmistir.

Hasan Efendi Basköy´de yasadigi evde Hakka yürümüstür.(37) Anlatilanlara göre ayni gün su siiri kaleme almistir.

Mürsüd olanin dogrudur özü

Hakka dogru gider yolu izi

Nur ile nurlanir Cemali, yüzü

Zatsiz, sifatsiz mürsüd olurmu ?

Mürsüdün kalbi nur ile doludur

Hakkin emri-rizasinin oglu, kuludur

Insanlarin açilan sevgili gülüdür

Kara çalidan açilan gül mürsüd olurmu ?

Ben mürsüdüm diyen yalanci kezzap

Caferiyim deme, mezhebin hangi mezhep ?

Nari cehennemde çekecek azap

Hakkin emrini tutmayan mürsüd olurmu ?

Ikrarsiz kimin mali helaldir kime ?

Inanmiyan baksin kitabi cime

Hakki görmiyen gözler gelsin avucuma

Kendini görmiyen kör mürsüd olurmu ? ( 38)

Taus-u Melek´te Alim-i ulema idi

Benlik gururla silindi kaydi

Hakkin divaninda ayagi kaydi

Özünde gurur olan mürsüd olurmu ?

Gönlü gözü var dünyalikta

Yolu zulüm kalmis aralikta

Can gözü ile görmiyen kalir karanlikta

Canan´a ermeyen mürsüd olurmu ?

Mürsüd seriatin serrini atar

Malini tarikatin varina katar

Marifette kiymetli cevahir satar

Hakikat damgasi olmayan mürsüd olurmu ?

Bir bakis ile dört köseyi görmeli

Hakkin gizli sirlarina ermeli

Dost evine edep ile varmali

Güzelde gözü olan mürsüd olurmu ?

Hasaniyem , mürsüdüm dükkâni cevahirdir

Nüfusu daglari, taslari eritir

Diriyi öldürür, ölüyü diriltir

Böyle bir makamda olmayan mürsüd olurmu ?

Hasan Efendi, Erzincan ve çevresinde bir efsanedir. Onu yakindan tanimayan, toplum üzerindeki etkisini görmeyen saglikli degerlendiremez. Hakka yürümesindenden bu yana uzun süre geçmesine ragmen unutulmamasini, issiz Basköy yollarinin gelen ziyaretcilerle dolup tasmasini anlayamaz. Onun toplum üzerinde biraktigi derin etkiyi görebilmek için arastirmaci-yazarlar henüz hayatta olan ve onu yakindan taniyanlarla görüsüp fikirlerini almali, bunun sosyolojik boyutlarini derinlemesine irdelemelidirler.

Akin akin türbesine kosan bu ziyaretçilerin kimi ona bagliligini yenilemekte,(39) kimileri de manevi mirasinin gelecek nesillere aktarilmasini arzulamaktadirlar. (40) Ancak gerek köy ve gerekse Türbe, sosyal ve siyasal olumsuzluklarin pençesinde can çekisen bir kültürün ayakta kalan son kalintilari olarak Hasan Efendinin agzindan bizlere seslenmektedir.

Millet sizin için yandim tutustum,

Gerçek erenlerin yurduna düstüm,

Düsmaniniza dost olandan kaçtim,

Yaziyi yazin mezarim kaybolmasin (41)

Aleviligin ve Bektasiligin zengin kültür birikimini, felsefi güzelligini ve evrensel kucaklayiciligini omuzlayacak, ileriye tasiyacak emin eller aramaktadir. Bu felsefenin son erenlerinden biri mirasina el atilmayi, örnegin bir Vakif kurularak kazanimlarinin topluma aktarilmasi görevi ile karsi karsiyadir. (42)

DIPNOTLAR

1-Çayirli´nin eski ismi Mans´dir.Erzincan´dan 114 km.uzaktadir. Kurulus tarihi bilinmeyen Mans, 1071 Malazgirt savasindan sonra sirayla Mengücekogullari´nin, Anadolu Selçuklulari`nin ve Ilhanlilar´in egemenligine girer. 1401 tarihinde Osmanlilarin eline geçti. Kisa bir dönem Timur imparatorlugunun ve Akkoyunlular´in hakimiyetine girdi. 1473 de yeniden Osmanlinin eline geçti.( Akkoyunlu hükümdari Uzun Hasan ile Fatih arasinda yasanan Otlukbeli savasinin geçtigi yer Mans topraklari içindedir.) 1916 yilinda Rus isgaline ugrar. 1917 Ekim devriminden sonra subat 1918 yilinda Rus ordusu geri çekilir.

2-Bir dönem Nahiye olan Basköy´ün hangi tarihlerde kuruldugunu tesbit edemedim. Eski Basköy harabe ve kalintilari büyükce bir köyü andirir. Kanaatimce 80-100 hanelik bir yerlesim yeriydi. Sürekli göç veren ve giderek küçülen Basköy kisa bir süre önce yerini yeni kurulan köye birakti. Yeni Basköy 15 hanelik bir köydür ve eski köyden bir kaç yüz metre mesafededir. Yesili olmayan, kendini yeterince ifade edemeyen bu k öyden sayisiz tahsilli insan, bürokrat çikmistir. 2000 Yilinda köyü ziyarete gittigimde yasli bir Dede çocuklarinin tümünü okuttugunu, oglunun birinin Hakim, bir digerinin ise Mühendis oldugunu söyledi. Ayrica köyden çikan egitimli insan sayisinin çok fazla oldugunu belirtti. Bunda Hasan Efendinin insanlari okumaya tesvik edisinin payini bilemiyorum. 1970 Yillarda Ankara Mezarliklar Müdürü olan Alisan Canpolat, (Hasan Efendinin yakin akrabasidir) daha sonra politikaya atilmis ve CHP Ankara Milletvekili secilmistir.

Eski Basköy´de gördügüm diger bir ayrinti ise tarihi zenginligi oldu. Köyde ki hemen her mezar üzerinde çok çesitli figürler vardi. Örnegin dualar, maniler, koç ve benzeri hayvan figürleri, Türk bayraginin ay-yildizi, çesitli estetik görüntüler…vs. Bir mezartasi ise biyikli- heybetli bir erkek heykelini andiriyordu.

Istanbul´da ikamet eden ve o an izinli gelen bir bey bana tarihi evini gezdirdi. 108 yil önce Michael adli bir Ermeni tasustasi tarafindan yapildigini söyledigi, muazzam bir kültür hazinesini çagristiran evin çökmek üzere olmasi içimi sizlatti. Çesitli oyma taslar, tasüstü süslemeler, büyük emek verilerek yapilan kabartmalar, agaç oymalar ve süslemeler..vs.

Ev sahibi tavanda yarim kalan bir direk tepeligini göstererek, Ermeni adam çok marifetli ve gururlu bir ustaymis. Bu tepeligi oyarken gece oyma biçagini çalmislar. Ve o da kizginlikla isi terk edip gitmis. Bu yüzden bu oyma tepelik yarim kalmis” dedi.

Bir küçük müzeyi andiran evin harap halini görünce fotograflarini çektim ve ertesi günü daha önce tanistigim Çayirli savcisi ile birlikte Ilçe Kaymakamina giderek durumu arz ettim ve buranin koruma altina alinmasi için girisimde bulundum. Kaymakam Bey çok memnun kaldi ve durumu not ederek gereken girisimde bulunacagi sözünü verdi. 

3-Kesis daginin yüksekligi 3000 metredir ( Ali Kemali, Erzincan- 15 Agustos 1931 Erzincan Valisi) ve üstünde ki krater Aleviler tarafindan kudsi görülen Agirgöl (Aygir gölü) adinda bir ziyarettir.

4- Bu tesbit 2000 yili itibari ile geçerlidir.

5-Basköylü Hasan Efendi sadece koyun eti yerdi. Sigir, manda, keçi ve kümes hayvanlarinin etlerini yemezdi. Bazi kimseler keçi etini yememesini, keçinin kuyrugunu dik tutarak EDEP yerinin görünmesine baglarlar.

6-Hasan Efendinin soyadi Canpolat´tir.Kendi tabiri ile adi Haso´dur.

7-Ancak Basköy ve yakin civardaki bazi köylüler, basta Hasan Efendinin asireti olup halk arasinda Kör Kureys´ler olarak bilinen ve talipleri olmayan Dede´ler genellikle Basköylü Hasan Efendiyi sevmez ve ona çesitli onur kirici unvanlar takarlardi. Örnegin Üçkagitci, yalanci...vs

8-Hasan Efendinin Hakka yürümesindan bir kaç yil önce aldigi sadakalari yoksullara verme aliskanligini biraktigi, en azindan zayiflattigi biliniyor. Bu konuda sunlari söylemistir. "Yasli esime bakmasi için gelinimin gözünü doyurmaya mecbur kaliyorum"

9-Bu yazinin sahibinin ailesi bu konuda yüzlerce örnek vermektedir. Örnegin

---A---Babam´a (Yil 1959. Çayirli´ya bagli Bulmus / Balaban Çiftliginde) "Birileri evinizi yikmak isteseler bile onlara karsi silah kullanmayacaksiniz, O zaman Haso sizinle beraberdir" dedikten çok kisa bir süre sonra arazi anlasmazligi yüzünden silahlanan bazi köylüler bize ait bir meregin çatisini yikarlar. Silahini kapan babama, komsumuz Sahhüseyin Sarikaya Dedenin esi engel olur ve "Hasan Efendinin sözlerini unutma" der. Babam sakinleserek geri döner. Mahkemeyi, dolayisi ile sorunlu araziyi babam kazanir.

---B-Babam ve Amcam anlatiyorlar. 1946 Yilinda Tercan Ilçesine bagli Elmali Köyünde mehtapli bir gece de isil isil isiyan Ay´a dönerek. Kürtce / Zazaca “Asme, Asme Amerikan be Rus vejinere tu ser tu sere ci kene. Rindekiya tu bozmiskene” der. Türkçesi “ Ay, Ay, Amerikalilarla Ruslar üstüne çikacaklar ve üstünde siçacaklar. Güzelligin, zerafetin bozulacak.” Anlami ‚’’Ey Ay. ABD ve Ruslar seni kesfedecek ve sirlarini desifre edecekler.Gizemin çözülecek.(K.B.)

Henüz Uzay calismalarinin ve Aya Astronot gönderilmesinin teorilerinin bile olmadigi bir tarihte bu söz söylenmistir. ABD ve Sovyetler Birligi uzay çalismalari üzerinde yaptiklari yaris da ilk defa 27 yasindaki Rus Askeri pilot Juri Gagarin 12 Nisan 1961 tarihinde Aya ayak basmistir.

---C--- Babam anlatiyor. “Birgün ben, Hanim yengen, (amcam Mehmet Ali Balaban´in esi) ve Kilise (Yeni adi Balyayla) köyünden Kudanli Dedelerden Seyyit Mehmet Kudali birlikte Agirgöl´e ziyarete gidiyorduk.(Amcam bu tarihin 1964 yili olabilecegini söyledi) Görünürlerde hiç kimse yoktu ve biz bir vadiden geçerken yukaridan taslarin yuvarlandigini gördük. Seyyit Mehmet basladi Efendiye özenerek Milpet ziyaretine “Sen bana keramet mi göstermek istiyorsun ?” diye küfür etmeye. Ben bundan alindim. Ziyarette Hasan Efendiyi gördük. Lokmalar dagitildiktan sonra Seyyit Mehmet´in yolda ettigi küfürleri Efendiye anlattim. Efendi çok Celallendi (hiddetlendi) “Sen o tasl ari kendine attin” dedi. Sonra basladi anlatmaya.“Babam ben çocukken hakka yürümüs. Ben bir gün rüyamda babami gördüm. Bana Dersim´de Ibrahim Dedeye git, emanetini al dedi. Ben de kalktim Ibrahim Dedeye gittim. Emanetimi almak için geldigimi söyledim ve rüyami anlattim.Bana 3 defa -“Sen Ibrahim Dedenin oglu musun?” diye sordu. Ben de “Evet” dedim. Çikardi bana Babamin beratini verdi ve “Sen artik serbestsin. Bundan böyle ziyaretlerden icazet almaya gerek kalmadi” dedi. Peki senin elinde beratin, mührün var mi? Neye dayanarak küfür ediyorsun“

( Hasan Efendinin bahsettigi Ibrahim Dede Sinemili Ocagindandir ve Imam Muhammed Bakir evlatlarindan geldigi ileri sürülmektedir. Türbesi Erzincan´a yaklasik 30 km. mesafede, Kemah´a bagli eski adi ile Gamarik nahiyesi civarinda, ulasima elverisli bir yerdedir. 1933 yilinda Hakka yürüdügü zannediliyor. Hakkinda keramet sahibi olduguna dair bol miktarda rivayet mevcuttur. Hasan Efendi bu zat için “Bizim üstadimizdir.Ben ondan feyz aldim“ deyimini kullandigini bir çok kisiden duydum.

10-Kamer Dede halk arasinda Aga ismi ile taninir. Sira ile Emine, Naciye, Ali, Makbule, Fadime, Hasan, Elif, Erengül isimli 8 çocugu vardir ve hepsi evlenmislerdir. Istanbul, Kartal / Yakacik´da ikamet eden Kartal Belediyesinden emekli Muhasebeci Ali, ögrencilik yillarinda bir dönem spora ilgi duymus ve Boks dalinda bir çok müsabakalara katilmistir. Küçük kardes Hasan da Istanbul, Alibeyköy´de ikamet etmekte ve insaat isleri ile ilgilenmektedir.

11- Annem anlatiyor.” Bir yaz günü Efendi bizim evde idi. Masaya büyük bir karpuz getirdik ve kesdik. Karpuz oldukca kirmizi idi ve istah kabartiyordu. Efendi birden bastonunu alarak sagina soluna sanki bir köpegi kovar gibi öfke içinde “ Host defol, uzaklas” seslendi. Biz hiç bir sey görmemis ve anlamamistik. Efendi ne oldu? Niye celallendin? Diye sorduk. Dedi ki “ Karpuz çok güzel görünüyordu ve nefsim çekti. Seytan nefsimi bozmak ( irademi kirmak-K. B. ) için karpuz kiligina girmis. Hemen fark ettim ve kovdum”. Efendi karpuzu yemedi.

Anlami. Insanoglu iradeli olmalidir. Altina girdigi hükümlülükleri yerine getirmelidir. Nefsi konusunda iradesini zorlamayan, nerede durmasi gerektigi konusunda zorlanabilir.(K.B.)

12-Burada kast ettigi insanlar Alevi inancina mensup insanlardir.

13-Kendi deyimi ile adlari Milpet Kardesler olarak geçen 3 Yatir´in sadece kendisini desdekledigini ve onun yaninda yer aldiklarini, azinlikta kaldiklari için Dersim Vakasina engel olamadiklarini beyan etmistir.

14-Tunceli

15-Halk arasinda da Düzgün Baba´nin toplarinin oldugu, Dersim Vakasinin son günlerinde Düzgün Baba´nin top atisi ile Dersim savunmasina geçtigi inanci mevcuttur. Daha sonra Hasan Efendi, “Düzgün Babanin Toplari” olarak bilinen bu taslari alip firlatmis ve saga-sola dagitmistir.

16-Dervis Cemal bu yörede bir ziyarettir ve ayni sekilde seceresi olan bir Ocak / Asirettir.

17----1.Bayar Hükümeti. 1 Kasim 1937----11 Kasim 1938

---2.Bayar Hükümeti. 11 Kasim 1938…..25 Ocak 1939

18-Bu yörede Esperek, Karatas”, Semek…gibi köylerde ögretmenlik yapmistir. Bu köylerin bir kisminin isimleri gelinen asamada devlet tarafindan degistirilmistir.

19-Derya- i Umman Okyanuslar kadar bilgi sahibi olmak demektir. Bu deyim Alevi-Bektasi, Sair ve Halk Ozanlari tarafindan da çok sik kullanilmaktadir. Anlaminin Arap yarimadasinda ki Umman Denizinden geldigi sanilmaktadir.

20-Yörede ki Aleviler yasca kendisinden küçükte olsa Dedelere saygi gösterir ve ellerini öperler. Bu davranis ona saygi ve Ceddine baglilik anlamina gelip, ayrica alçak gönüllülük ifade etmektedir.

21-Evlatligi Kamer Dede ve sözüne güvenilir bir çok insanin söylediklerine göre gençliginde bir çok kötü aliskanligi yaninda Gülebag´li Postuklu Dede ile birlikte esrar içmislerdir.

Yirmiye kadar çok bela çektik,

Bir iki tarlaya tohumu ektik.

Yirmi birde nikâh altina girdik,

Ondan sonra haram yok dediler.

Bu siire göre ve bazi beyanlari ile kendisini yakindan taniyanlar “Bir zamanlar Hasan Efendinin 2 kadinla iliskisinin oldugu” anlaminda yorumlamaktadirlar.

22-Hasan Efendinin babaannesi Emine, dedem Mehmet Balaban´in öz halasidir. Aile büyüklerimin anlattiklarina göre 1934 / 35 yillarinda bir gün Tercan Elmali köyünde ki evimize gelir. O siralarda ailemiz oldukca yoksul düsmüstür ve dedem gurbettedir. Aile fertlerimize söyle der. ”Rüyamda Nenemi gördüm. Bana dedi ki. Babam gilin evinin diregi egilmis. Git onu düzelt. Siz Haso´ya yardimci olursaniz evin diregi düzelecek. Bunun için dogru olun.Çalisin.Hileden, serden kaçinin. Haso o zaman sizinle beraberdir”.

Bizimkiler Hasan Efendiye çok ilgi duyar ve baglanirlar. Kendilerine adeta manevi bir kuvvet gelir. Kisa süre içinde aile toparlanir. Dedem ve agabeyi Hüseyin Balaban, Türkiye Cumhuriyetinin en büyük ve en önemli projelerinden biri olan Devlet Demiryollarinin yapiminda yillarca çalisir ve sonuçta bir dönem Türkiye çapinda aranan Tünel uzmanlari olurlar.Türkiyenin en büyük TCDD projelerinde onlarin imzasi ve emegi vardir.Böylece ekonomik ve sosyal olarak toparlanirlar.

Bizim kendi evimizde Hasan Efendinin ayri bir yeri vardi. Kendisine SADECE GELDIGINDE YATMASI için ayrilan bir dösek, ayri bir tenceresi, kasigi , tabagi vardi. Hatta aile büyüklerimiz yillarca gönüllü olarak kendisine evimizin mahsulü olan koyun yogurdundan yapilan çökelek hazirlarlardi. Hiç kimse onun özel esyalarini kullanmaz ve özel bir itina ile kollarlardi. Konagimizin oturma daminin altindaki 5 agaç direkten birinde onunla ilintili kutsal olduguna inanilan taslar ve sakalindan teller falan vardi. Evde biri hasta oldugunda sakali suyun içine tutulur ve bir kaç yudum içilirdi. Hasta olan kisinin çok kisa bir süre sonra iyilestigine defalarca sahit olmusumdur.( Bu hastaliklar kanser, verem gibi agir hastaliklar degillerdir, örnegin bas agrisi, mide bulanmasi, yüksek ates…vs.)

23-1959 yilinda bir gün bizim eve ziyarete gelir.(Bu olayi ailemde bir kaç kisiden dinledim) O gün tesadüfen komsularimizdan Sahhüseyin Sarikaya Dedenin kizi Firdevs´in, Çayirli / Mantara köyünden Zeynel Dedenin oglu Ahmet ile dügünü vardir. Kizin babasi , Hasan Efendiye gelerek dügüne gelmesini israr eder. Hasan Efendi .” Sen dügün sahibisin, bir hayli misafirlerin gelecek. Onlarla ilgilenmen gerekecek. Ayrica gençler eglenmek, oynamak belki içki içmek isterler. Ola ki benim orada bulunmam dolayisi ile rahat etmeyebilirler , ayrica ben içki içilen sofraya oturmam, bu yüzden gelmiyeyim“der. Sahhüseyin Dede ise “Onlarin hepsi bir tarafa, sen bir tarafa“ diyerek israrla alir götürür.

Bu arada oglan babasi Zeynel Dede, bazi misafirlere baslik parasi olarak kesilen 1000 liranin, 500 lirasini ödemiyecegini, hem mali durumunun iyi olmadigini, hemde zaten basligin çok yüksek oldugunu fisildar. Bunu duyan kiz babasi “ Zeynel Dede ne demek 500 lirayi kesmek. (birinin adini anarak) Filancanin kizina daha yüksek baslik parasi kestiler, benim kizim ondan asagi mi?, ben hakkimi kimseye birakmam“ diyerek öfkelenir. Oglan babasi ise mali durumunun iyi olmadigini, anlayis göstermesini söylemesine ragmen ikna edemez. Tam o arada Hasan Efendi, kiz babasi Sahhüseyin Dedeye dönerek ”Su milletin huzurunda 1000 liranin tümünü bagislayacaksin” der. Kiz babasi saskinlikla “Efendi bu olacak sey mi? Ne demek 1000 liranin hepsini birakmak? Diye tepki gösterir. Hasan Efendi bunun üzerine “Madem sözümüz dinlenilmiyor neden beni dügüne davet ettin? Diye sorar. Zor durumda kalan Sahhüseyin Dede “ Efendi madem sen öyle takdir etmissin, ben de almiyorum. Sana 1000 lira degil, bütün varim-yogum, hatta canim feda olsun’’ der. Ve böylece baslik parasi geleneginin en etkili oldugu bir dönemde belki ilk defa baslik parasi alinmamis olur. Hatta gelenekler çerçevesinde kizin agabeyi Ali Baba´ya hediye (halet) edilmesi gereken saat de alinmaz.

Hasan Efendi oradakilere su nasihatte bulunur. “Baslik parasini bir yaris olarak kullanmayin. Ille de kizima çok mal verecegim diye de oglan ailesini fazla baslik ödemeye zorlamayin.Oglan ailesi AYIP OLMASIN diye sizin istedigi parayi ya borç alarak, yada bazi mallarini satarak temin etmeye çalisacaktir. Dügün sonrasi oglan ailesi dügünün mali yükünü azaltmak için yeni evli oglunu gurbete gönderecektir. Kaldi genç yasta nikâh altina aldiginiz gençlerin ayri kalmasinin vebali sizin omuzlarinizda olacaktir. Bunun için kiziniza fazla mal vermek için ne kendinizi zorlayin, nede oglan ailesini… Imkanlariniz ne kadar müsaitse kiziniza o kadar mal verin ama SAKIN BASLIK PARASI ALMAYIN “ der.

24- Evlatligi Kamer Dede bu konuda söyle der. “Babam Atatürk´ü severdi. Yanliz Dersim olayindan dolayi da sitem ederdi. Bir gün söyle dedi . ‘’Eger Atatürk yurdu kurtarmamis olsaydi simdi bizim ismimiz Konstantin falan olurdu“

25- Hasan Efendinin burada kasettigi Cemal kardes kanaatimce bir dönem Haci Bektas Dergahinda oturan Cemalettin Efendidir. Mustafa Kemal , Erzurum ve Sivas Kongrelerini yaptiktan sonra Ankara´ya giderken yolda ( 23- 24 Aralik 1919) Haci Bektas´a ugrayip Postnisin Cemallettin Efendiyi ziyaret eder. Hatta orada bir gece kalip Cem´e katilir ve Ulusal Kurtulus Savasi için desdek ister. Cemalettin Efendi , Mustafa Kemal´ i dinledikten sonra sorar. “Pasam yurdu düsman isgalinden kurtardiktan sonra Cumhuriyeti kuracak misiniz ? “ Mustafa Kemal “Evet hedefimiz budur“ der. Bunun üzerine Cemalettin Efendi “ Pasam o zaman biz de sizin yaninizdayiz“ diyerek Ulusal Kurtulus Mücadelesine açik desdek verir. Daha sonra tüm Anadolu ve Balkanlarda ki Ocaklara ve Tekkelere elçiler göndererek Alevi ve Bektasilerin bu savasa aktif katilmasine katki saglar.

Cumhuriyet kavrami henüz çok yenidir, ancak özellikle Balkanlarda ki Bektasi Tekkelerinde konusulmaktadir. Aleviler ve bilhassa Bektasiler Cumhuriyetin ne demek oldugunu biliyorlardi ve bu savasa bilerek -isteyerek katilmislardir.

26- Burada kastedilen Rum kavrami isgalci batili emperyalistlerdir. ( K. B.)

27- Bu misrada kast edilen “Yeniden, hali, kilim örnegi dokuyorlar“ sözünün anlami tarafimdan anlasilamamistir.

28- Aile Büyüklerim dahil bir çok kisiden duydum. Hasan Efendi bir tarihte Hac´ca gider. Alevi oldugunu bildikleri için Hac´ca birlikte gidenlerin bir kismi yolda kendisini denize atmak isterler. Efendi onlara “Beni denize atin ki Hac´iniz kabul olsun” deyince gelenler korkar ve bundan vazgeçerler. Ancak Cidde´ye giderken onu uçaga almazlar. Indiklerinde Hasan Efendiyi kendilerinden önce orada görürler.

29- ’’At sirtindaki semeri’’ deyimi normalinde çok agir bir ithamdir. Ancak hurafelere inanan, özü ve sözü bir olmayan veya gözü kapali bir inancin pesinden sürüklenmenin INSAN olmakla bagdasmayacagi açiktir. Haci Bektas Veli de bir sözünde sunu söyler. OKUNACAK EN IYI KITAP INSANDIR.

30- Her ne ararsan kendinde ara,

Kudüs´te, Mekke´de, Hac´da degildir. ( Haci Bektas Veli )

31- Kalpteki Dev. Burada kast edilen kötü niyet ve düsüncedir. ( K. B.)

32- Sefaat Islam dininde Mahser günü Hz. Muhamed´den niyaz dilemektir. Hasan Efendi bu siirinde seriatçilarin bu sekilde Hz. Muhammed´den sefaat bekleyemeyecegini ileri sürmektedir. ( K. B.)

33- Bakiniz. Dipnotlar 9 C

34- Gerek Islam dininde ve gerekse Alevi inanç gurubunda 40 yasi Kemalete ermek demektir. Hz. Muhammed´in 40 yasinda Peygamber oldugu bilinmektedir. Hasan Efendi bu siirinde de 41 yasinda Kemalete erdigini anlatiyor. (K.B.)

35- Varligin Dogusu. Beyan eden Basköylü Hasan Efendi. Yazan Pir Sultan ÖZCAN. Sayfa 138-140 . Istanbul 1992.

36- Kuran-i Kerim´in eksik toplandigini iddia eden ve tamamini kendi olanaklari ile toparladigini iddia eden yazarlardan biri de Malatya´li yazar Halil Öztoprak´tir. Iddialari üzerine hakkinda çesitli davalar açilmistir ve hepsinden de beraat etmistir. Halil Öztoprak bu konuda çok genis ilmi arastirmalari olan bir yazardi. 3 tane kitabi yayinlanmistir. Maddi olanaklari yetmedigi için Kuran-i Kerimi tevsirler halinde basma girisiminde bulunmus ve bu tesebbüsünü tamamlayamadan 60 li yillarin basinda hakka yürümüstür. Bir çok yakindimdan sunu duymustum. Hasan Efendi, yazar Halil Öztoprak´i çok içtenlikle desdeklemis ve halkin ona Halil Kuran-i diye hitap etmesini tavsiye etmistir.

37-Anlatilanlara göre o gün Hasan Efendinin misafirleri vardir. Efendi ev halkina bir kaç defa “ Acele edin, yoksa yemek ortada kalacak “ der. Misafirlerden biri “ Efendi ne demek oluyor bu ?” diye sorunca, cevaben “ Yolcu yolunda gerek” yanitini alir. Acele edilip sofra hazirlanir. Yemek yendikten sonra Hasan Efendinin yatakta hareketsiz durusu dikkati çeker. Yanina yaklasilinca görülür ki Hakka yürümüstür. Tarih -1 Temmuz 1973

38- Bu dörtlük Türbesinde mezar tasina da yazilmistir.

39- Ziyaretçilerin genel istem ve dilekleri.

A-Hasan Efendiye bagliliklarini vurgulamak için gelenler. Bunlar ona olan sevgi ve inanci içlerinde tasimakta, kuvvet aldiklari manevi güce sükranlarini sunmaktadirlar.

B-Sükran ziyaretinde bulunanlar. Genellikle aile bireyleri yurt disinda olan, bati veya güney sahillerine göç eden aileler. Bunlar izine geldiklerinde, memlekette kalan yakinlari ile birlikte kalabalik bir aile toplulugu olarak ziyarete gider ve manevi bagliliklari yaninda, saglik ve esenliklerinin devami, kurulu düzenlerinin sekteye ugramamasi dilek ve temennileri içinde sükranlarini sunarlar.

C-Hasta olanlar. Agir ve tedavisi zor bir hastaliga yakalananlar. Ziyaretlerinde gözyasi dökerek niyazda bulunur ve sifa talep ederler. Bir kismi gelirken oruçludurlar. Dua eder, aglar ve merhamet dilenirler.

D- Kismet dileyenler. Halk arasinda ki adi ile ‘’Murad’’ isteyenler. Gelin ve damat adaylari, bir kiz veya oglana asik olup muradinin yerine gelmesi temennisinde bulunanlar. Kendi olanaklari ile sorunlarini çözemedikleri için desdek arayanlar, aile zoru ile istemedigi biri ile evlendirilmek istenen kizlar, sevdigi kiz ile evlenmesinde problem yasiyanlar, asik oldugu kisiden olumlu yanit alamayanlar, kendi deyimleri ile ‘’Helal süt emmis’’ gelin ariyanlar, ogullarina hayirli bir nasip dileyen analar...vs.

Evladi olmayan aileler, çocuklari hep kiz oldugu için erkek evlat isteyen anneler, saglikli dogum yapmak dileginde olan hamile kadinlar, hayirli evlat isteyen atalar..vs

E-Basi darda olanlar. Örnegin bir yakini cezaevinde olanlar, agir bir borç yükü altinda ezilenler, oglu askerde olup sag- salim tezkere almasini isteyen analar, gurbetten gelmeyen veya kaybolan yakinindan haber alamiyanlar.

F-Destur isteyenler. Örnegin yeni yapacagi evin temelini atmadan önce gelip cesaret, güç- kuvvet dileyenler, yüzünün aki ile bir isin altindan kalkmak isteyenler. Yeni aldigi arabasinin trafikte kaza ve belalardan korunmasi, açtigi dükkân veya isyerinin gelir getirmesi dilek ve temennilerinde bulunanlar.

Aldigi diplomanin ugurlu olmasini dileyenler. ( Örnegin mezuniyet töreni sonrasi ögretmenler, ehliyet alan soförler, her hangi bir kursu bitiren kursiyerler..vs)

G-Yakinlari ile birlikte gelen meraklilar. Hasan Efendiye inanmayan, ancak yakinlarinin israrlarina boyun egenler. Hos görü veya tevazü göstererek gelenler. Türbeyi ve Basköyü merak ettikleri veya cani sikildiklari için gezi niyetli gelenler.

H- Takiyyeciler. Esasta Hasan Efendiye baglilik veya inanç için degil, kendilerini inaniyor gibi gösterenler, bu görüntü ile elestirilmekten veya dislanmaktan çekinenler.

I-Çikarciler. Gelen ziyaretçilerden sadaka dilenenler, Türbe üzerinde yapilan pazarligin ugurlu gelecegine inanlar. Kendelerini inançli göstererek birilerini etkileyecegini düsünen isbilirler.

J- Tövbe için gelenler. Isledigi bir kusur veya suç için vicdan azabi çekenler. Suçun cezai yaptirimindan korkup en az bedelle kurtulmayi umanlar. Artik yanlis seyler yapmayacagina karar verip geçmisin izlerini silmeye çalisanlar, yasamlarinda yeni bir sayfa açma umudu tasiyanlar.

K- Arastirmacilar. Tarihçi veya sosyal bilimciler. Bilim adamlari. Psikologlar. Alevi ve Bektasi ögretisini yerinde görmek için analiz edenler. Kültürü ileri nesillere tasimak için belge toplayanlar, arsiv yapanlar. Yazarlar, çizerler. Bazi yerel politikacilar.

Bir kisim ziyaretçiler Türbeyi ziyaret eder, mezarin yaninda dua eder, uzanir ve uyumaya çalisirlar. Rüyasinda Hasan Efendiyi görmenin ugur getirecegine inanilir.

40- 2000 Yilinin Agustos ayinda yakinlarim ile Hasan Efendinin Türbesini ziyarete gittim. O gün 1 kamyon, 2 traktör, 4 minibüs ve bir kaç otomobille en az 100 kisi ziyarete gelmisti. Kesimevinde kurbanlar kesildi. Lokmalar dagitildi. Ziyarete gelenlerin içinde Gaziantep´ten gelen bir Ocakzade, Ordu´lu olup yakinlara ari kovanlari getiren, Sünni-Hanefi inancindan Laz kökenli meslegi aricilik olan bir vatandasimiz, Erzincan´li olup yurdisinda yasayip Mersin´e yerlesen ve oradan gelen bir kisi de vardi.

41-Hasan Efendinin MEZARIM KAYBOLMASIN siiri oldukça uzundur

42-Bu yazinin hazirlanmasinda kaynak sunan Hasan Efendinin manevi oglu Sn. Kamer (Aga) Canpolat Dedeye, Varligin Dogusu adli kitabinda Hasan Efendiyi anlatan Sn. Pir Sultan Özcan´a, Amcam Sn. Mehmet Ali Balaban´a ve Babam Sn. Hasim Balaban´a tesekkür ve sükranlarimi sunarim.

Not. 1--.Varligin Dogusu, Beyan eden Basköylü Hasan Efendi kitabina yönelik bir takim ciddi elestiriler duydum. Elestirileri basta arastirmaci-yazar Amcam Sn. Mehmet Ali Balaban, Kamer (Aga) Dede ve oglu Sn.Ali Canpolat olmak üzere pek çok kisi yapmistir.

Elestiriler özetle 2 noktada yogunlasmaktadir.

A- Hasan Efendinin, Mustafa Kemal Atatürk´e , Dersim vakasinda çok sitem etmesine ragmen büyük sevgisi oldugu, devrimlerini desdekledigi, ancak kitapta bunun yeterince islenmedigi iddia edilmektedir.

B- Sn. Pir Sultan Özcan´in, Hasan Efendiye özgü bazi deyimlere kendi yorumlarini kattigi, özünden saptirildigi ileri sürülmektedir. Sn. Ali Canpolat kitabin akici yazilmadigini da eklemekte ve yeni bir kitap yazilmasi görevini üstlenen Çayirli-Kelmizi köyünden olup Istanbul, Büyük Çekemece´de ikamet eden Sn. Hasan Turan´a, kendilerinde olan bazi yazi ve belgelerin verildigini , ancak bir gelisme saglanmadigini bildirmektedir.

Ailemiz ve çevremiz üzerinde büyük etkisi olan ve hatirasi önünde hürmetle egildigim Hasan Efendi adina hazirladigim bu yazi için bana sunulan tüm kaynak ve tarihleri tek kelime eklemeden oldugu gibi aktardim. Anlatilan ve çok ilginç olan, insanlari gerçekten düsündüren bir çok olayi, tarihlerini ve yerlerini net olarak tesbit edemedigim için yaziya almadim.

Arastirmaci- yazarlara ve ilgi duyan Can´lara ithaf olunur.

Not. 2-Ileride Hasan Efendiyi konu edinen ayrica bir kitap hazirlamayi düsünüyorum. Bu konuda ellerinde her hangi bir malzeme, belge, duyum, rivayet, veya benzeri kaynak olanlarin bana bildirmelerini rica ediyorum. Bu konuda kendilerine çok mütesekkür kalacagim. Gerekirse ayagina giderek her türlü görüsmeyi yapabilirim.

Ayrica bu yaziya elestirisi olanlarinda ayni sekilde bana bas vurmalarini rica ediyorum. Dostça uyarilar her zaman bizi daha büyük yanilgilardan geri alacaktir.

Yazisma adresi. Kazim Balaban PF 45 1014 Wien / Avusturya

E-Mail…kazim.balaban@chello.at

Kazim Balaban

Viyana

Gülağ Öz

16. ve 17. y.y.larda osmanlı devleti tarih kitaplarında başarıyla anlatılsada, halk açlık ve isyanların içerisindeydi. Osmanlı dışta geliştikçe içteki isyanlarda gün be gün büyümekteydi. Celali isyanları ( taşra isyanı ) yada kızılbaş ayaklanması olarak bilinen halk ayaklanması bu isyanların en büyüğüdür. Halk ağır vergilerin altında ezilmekte buna karşın beyler verğileri katlayarak arttırmaktaydı. Çiftini çubuğunu bırakan dağlara çıkar ve padişah ve saltanatındakilerle çatışır olmuştu. İşte bunlara çift bozan denmekteydi. Çift bozanlar ve diğer isyankarlar dağlarda üçerli beşerli gruplar halinde varlıklarını devam ettirirken bu dönemde tarih sahnesine çıkan Köroğlu birçok isyancıyı birleştirmiş ve Sivas ile bugünki Tokat arasındaki Çamlıbel denilen yerde bir ordugah kurmuştur. Orada ipek yolu ve baharat yolu üzerinden geçen binlerce kervana seferler düzenlemiş ve gücnü katlayarak ününe ün katmıştır.

Nesimi'nin yüzülmesi, Pirsıltanın asılması gibi olaylar aslında Köroğlunun Padişah ile asıl savaşının sebebidir. Alevi isyanlarına bizzat katılarak Adeta Padişahtan öc alma ve kanın yerine kan alma prensibine uymuştur.Savaşçı kişiliğinin yadında Köroğlunun birde şair kişiliği vardır ki, onu yüzyıllardır yaşatan da kaçınılmaz bu yanıdır. Büyük bir şair ve halk kahramanı olarak ünü Gürcistana,Azerbaycan'dan, İran'a, tüm Anadolu ve Avrupaya kadar geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.Tarihte iki büyük yanılgı vardır. Birincisi Köroğlunun şair ve savaşçı olarak farklı kişiler olduğunun söylenmesi, Kaldıki bu çok saçma bir inanış. Savaşmayan bir kimsenin o dönemde bu şiirleri yazması ne mümkündür? İkinci büyük yanılgı ise Boluda yaşadığının söylenmesi. Köroğlu Sivasta doğmuş ve bu topraklarda mücadele vermiştir. Yalnız babasının gözünü kör ettiren Bolu Bey adının bolu olmasından dolayı zamanla Bolu Beyi olarak anılmaya başlamıştır. Halbuki dönemde boluda Köroğlunun Adı dahi duyulmamıştır.

Köroğlunun bilindik öyküsün kıssa bir özeti ise şöyledir;

Atlara çok meraklı olan ve padişaha hediye olarak gönderdiği atlarıyla meşur olan Bolu Paşa Padişaha yine bir at göndermek için Emrindeki askerlere iyi bir seyis bulmalarını emreder. O dönemde de Atların dilinden anlayan, onları adeta kardeşi evladı gibi gören koca yusuf namıyla anılan bir zaat askerlerin kulağına gider. Koca Yusuf'u Bolu paşa iyi tanırdı. Gençliğinden beri Bolu Paşaya hizmet eder atların en güzellerini yetiştirirdi. Koca yusufun babası Ali öldükten sonra ona en değerli mesleğini bırakmış  ve bu yeteneğini bilgisiyle yoğuran Koca yusuf adeta Atların şahı gibiydi. Hatta insanlar bazen onu bir aygırın doğurduğunu bile söylerlermiş. Askerler Koca Yusuftan iyi bir seyis olmadığını görünce yine Koca Yusufu alıp Beyin karşısına çıkarmışlar. Bey ve Koca Yusuf kucaklaşmış ve durumu Bolu Paşa Yusufa anlatmış. 40 gün izin isteyen Yusuf Yollara düşmüş. Bütün Anadoluyu  hatta frengistana kadar aramış, taramış ama görülmedik bir at bulamamış. Takati kesilipte geri dönerken bir cılız tay görmüş ve sevinçle Bolu paşaya götürmüş. Bolu paşada kendisiyle alay edildiğini düşünerek yanındaki yaverlerininde sözleriyle hiddetlenerek iki gözüne mil çektirmiş ve Babasının gözlerine mil çekilen Köroğlu yüzyıllarca anlatılacak bir serüveni başlatır.

Köroğlu sadece Bolu Paşa değil Ordusu büyüdükçe tüm Osmanlı'ya savaşır olmuş ve büyük isyancıların liderlerini bünyesine almıştır. Buna Karstaki Kiziroğlu ve Celelali isyanlarının liderlerlerinden Celali Mehmet Beyde Dahildir.Namı Dört Diyara yayılan Köroğlu Hakkında binlerce rivayet ve hikayeler vardır. Aslından sapan ve gerçeklik arz etmeyen okadar rivayet vardırki bunlardan biride Köroğlu'nun Aşırı bir dindar hatta din alimi oldugunun söylenmesi gibi. Oysa Köroğlu hiçte anlatıldıgı gibi ateşte kalsa namazını bozmaz bir dindar değil aksine. Bektaşi'dir. Bektaşi Rivayetlerine göre ise Köroğlu Kırklara karışmış ve Atıyla birlikte sonsuzluğa erişmiştir.

At dedik te At yüzyıllardır Türklerin simgesi haline gelmiştir. Öyle ki At sayesinde ilk Çizmeyi, pantolon ve cekedi giyen toplumuz. Ata verilen değerin ise en iyi göstergesi ise kuşkusuz yine köroğludur. ''Gel Kıratım kulağını çekeyim, Eğileğimde iki dizini öpeyim...'' diyen köroğlu, At yiğidin gardaşıdır diyen atalarımızı doğrular niteliktedir. 

Yılmaz Şengül

Hamza Baba’nın doğum tarihi hakkında kesin bilgiler yok. Bazı kaynaklar, onun 1313-1346 yılları arasında Manisa’da yaşadığı yönündedir. Hacı Bektaşı Veli’nin halifelerinden olan Hamza Baba, yola bağlılığı ile Anadolu Alevi-Bektaşileri için önemli bir önderdir. Bazı bilgiler kesin olmamakla beraber Hamza Baba’nın, Ahmet Yesevi’nin öğrencilerinden olduğu ve Anadolu’ya ilim getiren erenlerden olduğu şeklindedir.

Buna göre Hamza Baba Horasan’da doğmuş ve orada uzun bir dönem yaşadıktan sonra Anadolu’ya gelmiştir. Anadolu’da Hacı Bektaş Veli dergâhında kalmış, Ulu Hünkâr’ın irşadına nail olup, onun icazetiyle yola çıkıp, irşad/aydınlanma hareketine başlamıştır. Hamza Baba, Hacı Bektaş Veli’nin yanından ayrılırken yalnız değildir. Yanında kırk tane derviş vardır. Dergâhtan ayrılan Hamza Baba ve beraberindekiler sırasıyla Nevşehir, Aksaray, Konya ve Denizli’ye gelirler. Denizli’de Babadağı’na gelir. Burada bir süre kalan Hamza Baba, daha sonra oradan ayrılarak Bozdağ’a bitişik günümüzde Kırklar Dağı denilen yere gelir. Burada kendisinden önce gelen Hacı Bektaş Veli öğrencilerinden Sultan Baba’ya misafir olur. Sultan Baba’dan yöre ile ilgili gerekli bilgileri alan Hamza Baba, dervişleri çevreye salarak Hacı Bektaş’ın stratejisine göre yerler aramaya koyulur. Neticede bugünkü yerine gelir. Hamza Baba’nın bölgeye yerleşmesi çevredekileri tedirgin etmiştir. Bu sebeple Hamza Baba sık sık baskınlar yemeye başlamıştır. Hamza Baba ile ilgili anlatılan söylencelere göre, onun kerametini gösterdiği zamanlar bu baskın zamanları olmuştur.

Hamza Baba, tekkesinde ilim, irfan yayar ve burada hakka yürür.

Taç-ül Arifin Ebul Vefa’nın doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Bazı bilgiler 1020 yılında doğduğu yönündedir. Ebul Vefa’nın düşünceleri, Babai İlyas, Hacı Bektaşı Veli’yi ve daha başka Alevi önderlerini etkilemiştir. Bazı bilgiler Ebul Vefa’nın, Hoca Ahmet Yesevi gibi Anadolu Aleviliğinin fikir babası olduğu yönündedir. Ebul Vefa bir noktada hedefi göstermiş, yapılması gerekenleri öğretmiş, Baba İlyas, Hacı Bektaş Veli ve diğer erenler de uygulamışlardır.

Ebul Vefa büyük bir bilgindi. Bilgilerini insanlarla paylaşıyor, onlara gerçeği anlatıyordu. Öğrencileri günden güne artınca, devrin yöneticilerini bir tedirginlik sardı. Ebul Vefa’yı kırk Sünni din bilgini ile karşılaştırıp, onların soracağı sorulara cevap vermesini isteyecek, böylece Ebul Vefa soruları bilemeyecek ve halkın gözünden düşmüş olacaktı. Ama plânları ters tepti. Çünkü tartışma günü kırk Sünni bilgin, Ebul Vefa’ya değil soru sormak ne diyeceklerini unuttular. Ebul Vefa onlara yöneticilerinin huzurunda gereken cevabı verdi ve şöyle devam etti:

“Sizler hilafetin ve şeriatın medreselerinde öğrenim gördünüz. Bunun hiç bir önemi yoktur. Öğrendikleriniz bilimsel olmadığından, hepsi de unutulacaktır. Geçersiz olacaktır. Ama İlm-i Ledün’ün medresesi yoktur. Kağıdı ise gönül sayfasıdır. Onun kalemi insanın kalbidir. Bu ilmi öğrenen her iki dünyada da mesut ve bahtıyar olur”.

Ebul Vefa ile ilgili bir çok öykü var. Ebul Vefa’nın doğum tarihi nasıl kesin değilse, hakka yürüdüğü tarihte kesin değildir. Bir kaynağa göre 1150, diğer bir kaynağa göre 1107. Her halûkârda Ebul Vefa, bir çok öğrenci yetiştirmiş, Ehlibeyt’in aydınlık yolunun insanlığa ulaşması için çalışmıştır.

Sarı Saltuk menkıbelerde en çok anlatılan pirlerden birisidir. Menkıbeler öylesine çok söylenmiş, yazıya geçirilmiştir ki, onun tarihsel kimliğini geri plana atmaya yetmiştir.

Menkıbelerde her zaman olduğu gibi tarihsel çelişkiler iç içe bulunmaktadır. Gözlerden kaçmayacak bir gerçek Sarı Saltuk’un bir Horasan Ereni olarak Anadolu’ya 13. yüzyılın ortalarında geldiği, Anadolu’da diğer arkadaşları gibi Alevi kültürünün yayılmasını, yeşermesini, hoşgörüsünün benimsetilmesini, barış ve kardeşlik ortamında tüm insanların mutlu olması yönünde çalışmasıdır.

Sarı Saltuk’dan övgüyle söz eden birçok kaynak vardır. Kaynaklar, genellikle çelişkilidir. Tarihi kaynak diye gösterilen bazı bilgiler Hacı Bektaşı Veli Velayetnamesi’ne dayanılarak verilen menkıbelerdir. Kaynakların dışında Alevi Bektaşi şairlerinin nefeslerinde bolca övgüler vardır. 1475 tarihlerinde yazıldığı sanılan Hızırname adlı eserinde Alevi şairi Muhyittin’in şiirinin bir yerinde Sarı Saltuk’dan şöyle söz edilmektedir.

“Geldi erenler cem ile gösterdiler uçtan uca

Taptuk Sarı Saltuk bile gösterip hep uçtan uca”

Sarı Saltuk’dan Hacı Bektaş Velayetnamesi’ne anlatılanların bir başka biçimiyle de Otman Baba Velayetnamesi’nden Sarı Saltuk’dan bahsedilmektedir.

Sarı Saltuk’un Anadolu’da bulunduğu dönem kargaşanın en yükseğe çıktığı, Selçukluların yıkılma sürecidir. Anadolu Selçuklu Devleti her ne kadar yıkılma sürecine girmiş olsa da, Anadolu’da yine çeşitli devletçikler ortaya çıkmaya başlamıştır. Bunlar uç beylerinin kendi adına kurdukları beyliklerdir..

Sarı Saltuk ismi ölümünden yıllar sonra bile Osmanlı topraklarında anılır olmuş. Unutulamamış, Osmanlı sultanları gittikleri her seferde onun ismiyle karşılaşır olmuşlar. İnsanların bedenleri yerine gönüllerini kazanan.Sari Saltuk, bu gönül kazanımlarının bu kadar büyüyeceğini, Avrupa topraklarında bu derece tutacağını belki de hesaba katmamıştı bile.

   Adına söylenen menkıbeler öylesine ülkeyi sarmış ki, padişahların rüyalarına bile girer olmuş Sarı Saltuk. Bir menkıbede, İstanbul’un kuşatıldığı ama henüz alınamadığı dönemde Fatih devamlı düşünür, İstanbul’u alabilmenin formüllerini kafasında kurarmış. Bir gün bir rüya görür, kızıl saçlı, iri yarı, elinde bastonlu birisi karşısındadır. Karşısındaki kızıl saçlı, ona “Ben Sarı Saltuk’um” der. Ardından İstanbul’un anahtarlarını Sultan Mehmet’e teslim eder. Anahtarlardan birisinin Edirne’de kalacağını da söylemeyi unutmaz.

İstanbul’un kuşatılması sırasında Edirne’de bulunan Cem Sultan’ın kulağına da hep Sarı Saltuk fısıldanır. Genç Şehzadenin içini kemiren bu zat kimdir? Araştırılması ve adına da bir kitap yazılmasını Ebul Hayri Rumi adlı birisini görevlendirir. Ebul Hayri Rumi, topladığı bilgileri birleştirerek Saltukname adıyla bir eser ortaya koyar.

Ahmet Yesevi’den yüzyıl kadar sonra yaşadığı sanılan Sarı Salttık, Hacı Bektaş ve Mevlana ile hem çağdaş hem de yaşıtdaş olduğu gerçektir. Bu büyük evliyanın ölümüyle ilgili birçok bilgiler verilmektedir ki bu bilgiler diğer pirler için de aynı şekilde vardır. Ancak ortada kesin bir tarih söylenememektedir. Birkaç yıl ileri ya da geri olabilir, bunun fazlaca bir önemi olmasa gerek. “Sarı Saltuk’un Kuzey Anadolu ‘dan Üsküdar yolu ile bir Türkmen kafilesinin reisi olarak Dobruca ‘ya 1263-1264 tarihinde göçünün vuku bulduğu, günümüz tarih araştırıcılarının artık ittifakken kabul ettikleri bir husustur.”

Saltıık’un ölüm tarihiyle ilgili A. Baki Gölpınarlı, Berzali’den aldığı bilgi ışığında 1291 olarak, Zeki Veli Togan ise Yusuf al Nabhani’den yararlanarak Saltuk’un ölüm tarihini 1256-1257 olarak saptıyor. Machiel Kiel ise Sarı Saltuk’un ölüm tarihini 1300 olarak vermektedir.

Sarı Saltuk’un Horasan pirlerinin en büyüklerinden olduğu Rafizi ve Batini düşünceler taşıdığını, Anadolu ve Rumeli Aleviliğinin oluşumunda onun harcının büyük olduğunu kanıtlayacak birçok belge vardır. Onun katı bir Arap-Emevi Müslüman’ı gibi gösterme umarları boşunadır. 0, Anadolu pirlerinin olduğu kadar Müslüman’dır, Batıni’dir, Kızılbaş’tır, Rafızi´dir, Hetorotox’dur.

Sarı Saltuk’la ilgili bütün söylenenler, yazılanlar, tarihsel ve menkıbeyi kaynaklar San Saltuk’un en önemli bir Horasan Ereni olduğunu, kendisinin bilgilerle donanmış, iyi bir öğretmen, örgütleyici, iknacı olduğunu kanıtlamaktadır.

Sarı Saltuk’un tekkesi ve türbesinin Dobruca, Babadağı’nda olmasına karşın. Anadolu ve Balkanlar’da adına yapılmış birçok makamı vardır. Bunların bulunduğu bölge ve yerler şöyledir:

Anadolu’da:

Tunceli - Hozat, Akören Köyü

Diyarbakır - Kent Merkezi

Bor - Merkez

İznik - Merkez

İstanbul - Rumeli Feneri İçinde

Babaeski (Bulgaristan İşpulyla yok edildi)

Mostar - Yugoslavya

Ohri - Makedonya

Balkanlar’da:

Dobruca - Babadağ

Pes - Yugoslavya

Bivania - Isveç

Pezevina - Bohemya

Moskova 15

Kaynak Gülag Öz

Otman Baba adı her zaman Sarı Saltuk, Kızıl Deli Sultan gibi batıda tekke kurmuş pirlerle birlikte anılır. Tekkesi Bulgaristan sınırları içinde bulunan Hasköy’dedir. ölümünün hemen ardından kendi adına yazılmış Otman Baba Vilayetnamesi’yle ünlenmiştir. Bu Vilayetname yol evlatlarından Küçük Abdal tarafından kaleme alınmıştır. Bu yol evladı Otman Baba’nın yolunu iyi öğrenmiş, onun tarikatının yollarını, geleneklerini, tekkesinde neler yaptığını, neler yapmak isteyip de yapamadıklarını çok iyi bilen bir halifesidir. Bu velayetnameye göre Şeyh Otman Baba yedi dilimli taç giyer, bunlardan iki dilimlisi Elifi Horasani, dört dilimlisi de Hüseyini taç diye adlandırılmıştır.  

Otman Baba’nın doğumu konusunda yeterli bilgi bulunmamasına karşın onun l478’de Hakka yürüdüğü  hakkında kayıtlar vardır. Bu büyük Kızılbaş pirinin görüşleri Avrupa topraklarına yayılmış, çeşitli bölgelerde tekkesinde yetiştirdiği öğrencileri vardır. Bu öğrencileri Baba’nın görüşlerini Alevi Bektaşi felsefesi çerçevesinde yaymışlardı.  

“Kızılbaşların yayılma bölgesi, Romanya ‘da Babadağ’dan başlayarak bütün Karadeniz kıyısınca uzanır. Kuzey-doğuda Silistre ‘yi, Dobruca, Kubrat, Razgart, Rusçuk, Targovişte, Sliven, Yaınbol, Otman Baba taif1sinin bulunduğu Haskova Kırcali ile Rodop dağlarına ve Balkanların en büyük Kızılbaş merkezi olan ünlü Kızıl Deli tekkesinin bulunduğu Yunanistan ‘da Dimetoko ‘ya kadar Deliormcın bölgesini içine alır”  (MELİKOFF, İrene: Uyur iken Uyardılar, s.140 )

Balkanlar’da Alevi yerleşimi ve genişlemelerı içinde payı bulunan pirlerden bir tanesi şüphesiz ki Otman Baba’dır. Otman Baba, Sarı Saltuk, Kızıl Deli Sultanlar olmasa idi Balkanlarda insansal fikirlerin, yani özü insan diyen,eşit üretip,eşit paylaşım yapan fikirler belki de uzun bir süre yayılma olanağı bulamayacaktı.  

Balkanlar’da Alevi yerleşimi ve yayılmacılığı bir gereklilik olmuştu.  

Aleviliğin yedi ulu ozanlarından birisi Otman Baba’nın okulundan yetişmişti. Bu konudaki görüşü yine Melikoff’a bırakalım “Yemini 1494-95 doğumlu olmalıdır. Bu tarih tarikate doğuş tarihi de olacaktır. Çünkü İbrahim Baba’nın müridi olan Yemini Akyazılı  Otman Baba ‘nın tarikatındandı

Vilayetname’de Otman Baba şöyle anlatılmaktadır. “Ela gözlü, yassı yağırnılı, kızıl benzi vardı. Mücessem heybetli, nazan ibretli, zahiri kuvvetli, batın nihayetsizdi. 

Otman Baba’nın asıl adı Hüssam’dır. O’na cömertliği nedeniyle de Gani diye de çağırırlarmış. Bazan isminin başına Şah kelimesi de kullanılarak Şah Hüsam Gani de derlermiş. Babalık mertebesine gelince de Otman Baba diye anılır olmuş. Adı ne olursa olsun birşey farketmez. Ancak Otman Baba’nın yaptıkları hizmetler ve yetiştirdikleri öğrenciler Rumeli topraklarını adeta fethetmiş gibidirler. Adı Hüsam Gani de olsa bunlar bu babanın adının duyulması için hiç de fark etmeyecekti.

Kaynak: Gülag Öz

Asıl adıyla Recep olarak bilinir. Hacı Bektaş Veli’nin akrabası olduğu sanılmaktadır. Hatta bazı kaynaklar amcasının oğlu notunu düşmektedir. Bilinen asıl gerçek ise, Hacı Bektaş Veli ile birlikte Anadolu’ya gelmesi, Anadolu velilerinden birisi olmasıdır. Hacı Bektaş Veli tekkesinin önemli bir dervişi olup, bu tekkedeki geliştirilmiş Anadolu Alevi tasavvufunu Anadolu toprağına serpmesinde emeği olanlardan bir tanesidir. Seyyitliği 12 İmamlardan Aliyyül Naki’nin soyuna dayandırılır.

Bu pir Hacı Bektaş’ın ölümüne kadar Suluca Karahöyük’te kaldığı ve pirin en yakın arkadaşlarından ve yardımcılarından birisi olduğu ve Hacı Bcktaş Veli’nin ölümü ardından, kendisi de Anadolu Erenleri kervanına katılarak Uşak İli’nin Susuz mevkisini yerleşim alanı olarak seçtiği ve burasına tekke açtığı biliniyor.

Adına yazılmış Velayetnamesi zaman zaman Hacı Bektaş Velayetnamesi ile karıştırılmaktadır. Bununla birlikte anlatılan olaylar çoğu kez aynı konuları içermektedir. Hacim Sultan Velayetnamesi adlı yazma nüshaları bulunmuştur.

Hacı Bektaş cemlerinde talibe öğretilen makamlar içerisinde meydan taşı Kolu Açık Hacı Sultan’a orantılı olarak söylenir. Hacı Bektaş’ca kendisine verilmiş olan tahta kılıç ile terbiye edici olarak görevli olduğu konusu bilinir. Kolu Açık Hacım Sultan’ın meydan taşı Bektaşilerce terbiye edici, korkutucu ve belirleyici olarak kabul edilirken, bu makama sonsuz saygı gösterilmektedir.

Adıyla ilgili bir de menkıbe anlatılır. Bu menkıbeye göre bir gün Hacı Bektaş Veli Sultan kendisine batın kılcını sunar ve bu meydanımızın celladını sana sunduk. Bizim buyruğumuz olmadan bu kılıcı kullanmayasın, der. Bu kılıç tahtadan yapılmıştır. Hacim Sultan elindeki kılıcın kesip kesmediğini denemek ister. Önünden geçen sakanın katırı üzerinde elindeki tahta kılıcın kesip kesmediğini denerken, katıra hafiften dokunduğu tahta kılıç, sakanın katırını ortadan ikiye böler. Olay kısa sürede Hacı Bektaş Sultan hazretlerine iletilir. Hacı Bektaş beddua eder ki, kolun tutulsun Hacim Sultan, der. Kolu tutulan Hacim Sultan rahatsızlık duyar. Koluyla iş yapamaz duruma gelmiştir. Yaptığı hatayı anlayan Hacim Sultan’ın pişmanlıkları para etmez, iş işten geçmiştir. Ancak orada bulunan arkadaşlarından Sarı İsmail, Resul Baba, Seyyid Cemal, Yahya Paşa: araya girerek pirden Hacim Sultan adına özür dilerler, olayın istemeyerek yapılmış bir hata olduğunu ve kolunun bu durumdan kurtulmasını isterler. Hacı Bektaş arabulucuların istekleri karşısında “kolun açık olsun” demesiyle Hacim Sultan’ın kolu yeniden eski haline döner. Ama o günden sonra Hacim Sultan’ın adı Kolu Açık Hacim Sultan olarak kalır.

Hacim Sultan Vilayetnamesi’nin yazarının kesin olarak belli olmamasına karşın bazı kaynaklarda Derviş Burhan adında birisinin yazdığı kaydedilir.

Yine bu vilayetnamede Hacim Sultan’ın Hacı Bektaş’la birlikte Anadolu’ya gelişi, Batı Anadolu’da Germiyan İli’ne yerleşmesi ve oradaki yaşamı konu edilmektedir. Ancak Hacı Bektaş Veli, halifelerden adına vilayetname yazılmış tek halifedir. Bu da Hacim Sultan’ın Anadolu’daki önemini vurgulaması bakımından önem taşımaktadır.

Hacim Sultan’ııı Uşak İli’ne 3 km. uzaklıkta bulunan türbesi onun gerçek makamı ve burada kurmuş olduğu tekke vakfının olduğu yine çeşitli vakıf kayıtlarında rastlanmaktadır. Uşak bölgesinde yetiştirdiği öğrencileri ve bu tekkenin bilim adamları Ege bölgesine Alevi-Bektaşi tohumlarını atarak, bu tohumların Anadolu topraklarında yüzyıllarca hem yurt savunmasında hem de zalim yöneticilere karşı amansız mücadele vererek topraklarında yaşayan Türkmenlerin haklarını korumuştur. Bedrettin’in Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal müritlerinin bu tekkenin bağlantılı yoldaşları olduğu bir gerçektir.

Hacım Sultan’ın değişik yörelerde makamları bulunmaktadır. Bu makamlar arasında yurt dışında bulunanları bile vardır. Bunlardan birisini Hasluck Yugoslavya ile Bulgaristan sınır bölgesinde olduğunu söyler.

Yaşamı konusunda aydınlatıcı bilgiler bulunmamasına karşın Sarı İsmail, Bektaşi ve Alevi yazınında isminden en çok söz ettiren pirlerden birisidir. Anadolu’ya 13. yy.da gelmiş olduğu, Hacı Bektaş’a Karaca Ahnıet’le birlikte geldiği kayıtlarda işlenmiştir. Hacı Bektaşı Veli’nin en yakın çalışma arkadaşlarından birisi olarak bilinir. Hünkar ona en güvendiği işleri vermiştir. Hacı Bektaş Vilayetnamesi Sarı İsmail’i şöyle anlatıyor.

“Birgün Sarı İsmail Hünkar’ın huzuruna gelip el kavuşturdu. Hünkar şöyle dedi. Sarı İsmail, sizin için sucağız ılıttım, lütfedip gelseniz dedi. Hünkar, şimdi onun  vakti değil dedi, Konya’ya Mevlana Celalettin ‘in huzuruna git, onlarda bir kitabumz var, onu al gel.”

Kaynaklarda Sarı İsmail ile ilgili detaylı bilgileri bulmak olası değil. Rastlanılan kaynaklar salt Sarı İsmail ismiyle geçer, hizmetlerini ve konumunu belirtir.

Daha evvel Karaca Ahmet’e gelmiş bulunan Sarı İsmail, bir zamanlar Karaca Ahmet’in hizmetinde bulunmuş, birlikte Hacı Bektaş Sultan’a geldiklerinde ise, Hacı Bektaş onu yanında kendi tekkesinde alıkoymuştur. Burada da önemli hizmetlerde bulunmuştur.

Hacı Bektaş Veli hakka yürüdüğündeSarı İsmail, Hünkar’ın boyruğu üzere Menteş iline gelerek, burada bulunan eski kiliseyi onararak kendi adına bir tekke binası inşa ederek yaşamının sonraki bölümlerini burada geçiriyor.

Yine Sarı İsmail Sultan ile ilgili Vilayetname de kendisiyle ilgili bölümden sürdürelim “Sarı İsmail arkadaşlarıyla gezinirken, çift süren bir çift öküz yanı başında duruyor. Öküz dile gelip, Yirmi yıldır bu kişinin çiftini sürerim, kocadım, güçten kuvvetten düştüm, yarınki gün dilerler ki beni boğazlayalar. Lütfet Allah aşkına beni bunun elinden kurtar, der. Sarı Isnıail öküzü satın alıp azat eder. Bu nedenle çevresi Sarı İsmail’e ‘Öküzü Söyleten Sarı İsmail Padişah’ adını takarlar. “

Sarı İsmail’in hizmetleri ve kişiliğiyle ilgili anlatılan yazılar ve menkıbeler ne yazık.ki, ölüm ve doğum tarihleri konusunda hiç bir bilgi verilmemektedir. Hatta kimin oğlu, nerede doğdu, nereden nasıl geldi diye bir kayıta rastlanılmamaktadır.

HACI BEKTAŞ VİLAYETNAMESİ’NDE SARI İSMAİL

Hünkür’ın hususi hizmeti, Saru İsmail Padişah’a aitti. Hünkar, onu pek çok severdi. Halifelerden hiçbiri, onun mertebesine erişemedi. Hünkar’ın ibrik darı da oydu. Sulucakaraöyük’den bir yere gitmek istese çok defa yanına onu alırdı.

Birgün, acaba Hünkar, bize nereyi yurt verecek, nerde dem-yom oynatacağız fikrine daldı.. Hünkar’a malüm oldu. İsmail’im dedi, ben göçtükten sonra sopanı at, nereye düşerse orası yurdun olsun, yeşil fermanı da yanında götür, sana lazım olur buyurdu. Hünkar’dan sonra seccadeye geçen Habib Emirci’den izin aldı, dergahtan çıkıp sopasını attı.Can gözüyle gördü ki,Menteş ilinde Tavaz’da bir kilisenin kubbesini delip içeri düştü.O sırada meğer bir keşiş kilisede incil okurmuş,sopa kubbeyi delip içeri girince keşişin gözüne bir ejdarha gibi göründü.

Derken Sara İsmail, gide-gide Tavaz’a, o kiliseye vardı, keşişi müslüman etti, kiliseyi yıktı, tekke haline getirdi.

Bundan sonra Sam İsmail, keşişe, ben dedi burda karar edeceğim, seninle komşu olalım. Bu sözü söyleyip silkindi, bir sarı doğan şekline girdi, uçup Tavaz’da bir yere kondu. Boynunda halkası, ayağında çingırağı da vardı. 0 sıralarda şehrin beyi Zpaun (?) isminde bir kafirdi. Adamları, o güzelim sarı doğanı görüp gittiler, beye haber verdiler. Bey, amanın dedi, onu tutmak gerek. Ya Müslüman Padişahından kaçıp gelmiştir, ya da kafir padişahından. İki adam gitsin, biri,Müslümanların giydiği elbiseyi giysin, biri kafirlerin. Müslüman padişahından kaçtıysa Müslümana tutulur, kafir padişahından kaçtıysa kafire tutulur dedi. Öyle yaptılar. 0 iki kişi, doğanın konduğu yere geldiler. Fakat Sarı İsmail, ondan önce adam şekline girmiş, konduğu taşın dibine oturmuştu. Onu görünce vardılar, elini öptüler, koşup beye geldiler, dediler ki: 0 doğan değilmiş, Isa Peygambermiş. Bey, bunu duyunca pek sevindi, sanki aklını kaybetti. Hemen adamlarıyla kalktı, geldi. Gördü ki taşın dibinde sarışın, güzel bir er oturmada. Elini öptü, ayağına yüz sürdü. Sarı İsmail, onları Müslümanlığa davet etti, kabul ettiler.

Sarı İsmail, orda yerleşti. Birçok kişiler, gelip derviş oldular. Bir gün, gezerken bir çiftçiye rastladı. Iki öküzü vardı, çift sürmedeydi. Sari  İsmail, gelince öküzlerin biri, dile geldi, erenler şahı Sari İsmail Padişah dedi. Sari İsmail, öküzün yanına geldi, nedir halin diye sordu. Oküz, kocaldım, gücüm-kuvvetim kalmadı, beni boğazlamaya götürecekler, er hak aşkına kurtar beni dedi. Saru İsmail, o öküzü sahibinden satın aldı, azad etti. Bu yüzden o ilde Sari İsmail’in adı, “öküz söyleten” kaldı.

Sari İsmail’den birçok kerametler belirdi. Bir nice zaman orda dem-yom oynattı, sonucu güçtü, yeşil fermanla beraber gömdüler. Dem geçti, devran geçti, Hünkar oğullarından biriyle Sivrihisar’ın gün doğusu tarafından, Seyyid Ahmed oğulları arasında, icazet hususunda bir bahistir geçmeye başladı. Nihayet Hünkar sözünü hatırlayıp Sari İsmail’in mezarın geldiler.Ey Sari İsmail padişah dediler. Sizde emanet olan yeşil ferman bize lazım.Lütfet ver.Hemen mezar yarıldı,yeşil ferman çıktı.Okuyup maksatlarına erdiler.

Kaynak: Gülag Öz

Baba İlyas, Babailer isyanının önderidir. Babailer isyanının etkileri yüzlerce yıl devam etti. Babailer isyanı, daha sonraki süreçleri belirleyen önemli bir dönemeçtir. Baba İlyas’ta bu önemli tarihsel başkaldırının önderidir.

Baba İlyas’ın doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Horasan bölgesinde doğduğu ve Hoca Ahmet Yesevi’nin öğrencilerinden olduğu rivayet edilmekle beraber bazı bilgiler onun Ebul Vefa’nın öğrencisi olduğu yönündedir. Baba İlyas’ın fikirlerinin kısa bir dönemde bütün Anadolu’da yayılması ve etkili olması önemlidir. Bu dönemde Anadolu’da Selçuklu devleti hükümdarlık sürdürüyordu. Selçuklu devleti, bir avuç yöneticinin ve bunların yardakçılarının emrindeydi. Geniş halk yığınları sefalet içinde çırpınıyorlardı. Bunlar yetmezmiş gibi, Selçuklular halk üzerinde muazzam bir baskı kurmuşlardı. Bundan hoşnut olmayan halk yığınlarının derdine Baba İlyas’ın eşitliği, paylaşımı, adaleti savunan düşünceleri derman niteliğindeydi. Baba İlyas, “Allah sevgisinin dinin katı kurallarıyla biçimlenemeyeceğini, insanın ancak kendi gönlünce  bu sevgiyi yaratabileceğini” söylüyordu.

Baba İlyas’a göre toplum, “kadın-erkek ayrımı gözetilmeksizin tüm bireylerin oluşturduğu bir bütündü”. Bu bütünün içinde tüm insanlar birbirilerine eşitti. Ne var ki, Selçuklular ve onların egemenliğindeki beylikler böyle olması gereken tanrısal düzenden ayrılmışlar ve güçlüler yeryüzünü kendi aralarında paylaşarak, eşitliği ortadan kaldırmışlardı. Oysa amaç, bütün insanların kardeşçe, barış içinde ve elbirliğiyle üreterek yaşamaları olmalıydı. Kısaca özetlemeye çalıştığımız, Baba İlyas’ın bu bütün insanlığı kucaklayan ve zamanı, mekânı olmayan düşünceleri, etkisini  hemen gösteriyordu. Bu düşünceler bütün zamanlar ve mekânlar için geçerlidir.

Böylece Baba İlyas ve yardımcısı Baba İshak, büyük bir örgütlülük geliştirerek mücadeleye başladılar. Mevcut durumdan hoşnut olmayan tüm toplum kesimleri Baba İlyas’ın etrafında birleşiyordu. Selçuklu sultanı 2. Gıyaseddin Keyhüsrev, Baba İlyas’ın bir ayaklanma için hazırlıklar yaptığını sezince, 1239 yılında Baba İlyas’ın üzerine saldırdı. Bunun neticesinde isyan başladı. Baba İlyas’a saldırıyla beraber Baba İshak ayaklanma çağrısı yaptı. Babailer, bir çok yerde Selçuklu birliklerini geri püskürttü. Baba İlyas, 1239 veya 1240 yılında Amasya’da şehit edilmiştir.

Babailer isyanının daha sonraki bir çok gelişmeyi belirlediğini söyledik. Bunlardan ilki, kesin olmamakla beraber, Hacı Bektaş Veli’nin Baba İlyas eyleminde yer aldığıdır. Diğer bir bilgi ise, Osmanlı devletinin kurulmasında rol alan Şeyh Edebali’nin Baba İlyas’ın halifelerinden olduğudur. Bu bilgiler her ne kadar muğlaksa da, kesin olan Babailer isyanının büyük bir isyan olduğu ve etkilerinin uzun yıllar devam ettiğidir. Ayrıca Baba İlyas’ın fikirleri Anadolu Aleviliğinin temelini atmıştır.

Kızıl Deli, Alevilik ve Bektaşilikte önemli kişilerden birisidir. Adı her Alevi-Bektaşi’ce sıkça kullanılır. Buna karşın yaşamıyla ilgili belirsizlikler hala sürmektedir. Hacı Bektaş Çelebileri, Kızıl Deli Sultan’ı Hacı Bektaş’ın Kadıncık Ana’dan doğmuş öz oğlu olarak yansıtırlar.

“Hacı Bektaş Veli ile İdris Hoca ‘nın kızı Fatma Nuriye (Kadıncık Ana) ‘nin evlenmesinden Seyit Ali Sultan (Timurtaş) dünyaya gelmiştir. Hacı Bektaş Veli ‘nin kitaplarda ve belgelerde adı geçen tek çocuğu olan Seyit Ali Sultan‘in (1310-1402) asıl adı İbrahim’dir.”( ULUSOY, A. Celalettin; Hacı Bekıaş Veli ve Alevi Bektaşi Yolu. s.67.)

Çelebiler böyle söylerken Hacı Bektaş Veli’nin Babagan kolu olarak bilinen kesimler olayı bir başka şekilde anlatmaktadır. Burada söylenenler daha çok Seyit Ali Sultan’ın Hacı Bektaş’ın manevi oğlu olduğu yönündedir. Kızıl Deli’yi Hacı Bektaş Veli’nin yol evladı olduğunu ileri sürerler.

Kızıl Deli Sultan’a ait birçok söylence ve menkıbeler anlatılır. Anlatılan menkıbelerden birisi şöyle özetlenir. Dimetoka’da dergahını kurmuş olduğu Karadeniz Nehri kenarında uzun müddet kalmış, burada talipleri çoğalmış, hatta doksan yaşlarına kadar burada mekan tuttuğu söylenir. Burada bulunduğu sürece de evlenmiş, evlendiğinde doksan yaşlarında imiş, bu evlilikten Balım Sultan dünyaya gelmiş. Balım Sultan’ın annesi Bulgar kızıymış.

Söylenceler her ne olursa olsun Kızıl Deli Sultan, diğer adıyla da Seyyit Ali Sultan, Bektaşi Alevi gerçeğinde yaşamış bir kişiliğe sahiptir. İster Horasan’dan ister Bulgaristan taraflarından gelsin durum onun gerçek yaşamını değiştirmiyor.

Alevi Bektaşi şairleri şiirlerinde Kızıl Deli Sultan’dan sıkça söz ederler. Onu Aleviliğin büyük pirlerinden sayarak ,hürmet ve saygıyla anarlar.

Seyyit Ali Kızıl Deli, Hacı Bektaş tekkesinde önemli isimlerden birisidir. Hacı Bektaş dergahında bulunan 12 posttan Aşçı postu yine Kızıl Deli Sultan’ındır. Demotoka’da bulunan dergahı ve tekkesi Hacı Bektaş’a bağlı 4 halifelik makamlarından birisidir.

KIRKLARIN SERDARIDIR KIZIL DELİ

Şah-ı Merdan Ali kurdu bu yolu

Hazret-i Fatıma cihanın gülü

Evvel Seyyit Ali aldı yürüdü

Kırklanan serdarı Kızıl Deli

Tanrı dağ konma çökmüş oturur

Yıldız salını ayağına getirir

Bir avuç toprakla hudut geçirir

Kırkların serdarıdır Kızıl Deli

Pirim etini kendi defin eyledi.

Çaldı taşı pare pare eyledi

Pirim Ali bu kelamı söyledi

Kırkların serdarıdır Kızıl Deli

Gör pirim küffara netti neyledi

Şehr horozlarına dua eyledi

Sarı Kızı iki pare eyledi

Yadsıda horozları ündürün Kızıl Deli

Pir Sultanım eydür sancak getiri

Zemheride gonca güller bitiri

Kalenin altına üstünü getiri

Rum’un fethin eden şah Kızıl Deli

VUCÜDUM ŞEHRİNİ SEYRAN EDERKEN

Vücüdum şehrini seyran ederken

Gördüm dört köşede dört can oturur

Biri biri ile lütf ile söyler

İçerde hükm eder sultan oturur

Bir köşesi vardır kuyumcu işler

Bir köşesinde var ahen gümüşler

Bir köşesinde de bezirgan kışlar

Bir köşesinde de alim oturur

Bir köşesi vardır suyu çıkıyor

Bir köşesinde su çıkmış akıyor

Bir köşesinde gonca gül kokuyor

Bir köşesinde de serdar oturur

Bir köşesi vardır yazı yazarlar

Bir köşesinde de yazıp bozarlar

Bir köşesi vardır suda yüzerler

Bir köşesinde de Hızır oturur

Bir köşesi vardır ikrar alırlar

Bir köşesinde de ikrar güderler

Bir köşesi vardır sema ederler

Bir köşesinde de pirim oturur

Seyyid Ali Sultan böyle söyledi

İndi aşkın deryasını boyladı

Bir köşesinde müekkel bekledi

Bir köşesinde Şah-ı Merdan oturur

Gül Baba, aslen Amasya’lıdır. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Gül Baba, büyük ilim, irfan sahibi bir önderdir. Geleceğin hangi temeller üzerinde gelişeceğini iyi görmüş ve bu sebeple günümüzdeki Galatasaray Lisesi olarak bilinen “Enderunu Hümayunha’yı” kurmuştur. Bu okulun bahçesinde yetiştirdiği sarı ve kırmızı güller, okulun sembolü olmuştur.

Dadaloğlu’nun hangi tarihte yaşadığı ve nerede yaşadığı hakkındaki bilgiler, diğer önderlerimiz, ozanlarımız gibi muhteliftir. Günümüze kadar ulaşan şiirlerinde güneyde yaşadığı (Adana, Maraş, Toroslar), Avşar boyunda olduğu anlaşılmaktadır. Yazılı kaynaklarda adı geçmemekte.

Dadaloğlu, şiirlerinde yalın bir dil kullanmış, vermek istediği mesajı net olarak vurgulamıştır. Bu şiirlerinde toplumu haksızlıklara karşı başkaldırmaya çağırıyor, örgütlüyordu. “Hakkımızda devlet etmiş fermanı. Ferman padişahın dağlar bizimdir.” Bu şiirler, toplumda çok büyük bir moral etkisi ve bilinç yaratıyordu. Nitekim yazılı kaynaklara sahip olmayan Alevi toplumu, moral ve bilinç düzeyini şiirler ile koruyordu. Şiir, Alevi toplumu için büyük bir öneme haizdir. Asırlarca Alevi toplumu bilinç düzeyini şiir ile geliştirmiş, moralini şiir ile ayakta tutmuştur. Dadaloğlu da bu büyük şairlerden biridir. Şöyle devam ediyor; “ölen ölür kalan sağlar bizimdir”. Bu ve benzer dizelerde Alevi felsefesini bulmak mümkündür. Bazı kimseler ya art niyetlerinden ya da bilgisizliklerinden, Dadaloğlu ve benzer şairlerin, önderlerin Alevi olmadığını söylerler. Bu eğer bilgisizce değilse, art niyetli olarak bazı değerleri tahrif etmek adına yapılıyordu. İnanıyoruz ki, gerçekler zamanla daha bariz şekilde ortaya çıkacaktır. Aynı durum Dadaloğlu gerçeği için de geçerlidir.